Tuyển tập truyện ngắn Trần Thanh Giao

Trần Thanh Giao

Chào mừng các bạn đón đọc đầu sách từ dự án sách cho thiết bị di động

Nguồn: http://vnthuquan.net

Phát hành: Nguyễn Kim Vỹ.

Mục lục

Dòng sữa

Câu chuyện một chiều thứ bảy

Lửa đêm

Sao Mai gần gũi

Hà

Trăng lưỡi liềm

Trăng lưỡi liềm

Chuyện xảy ra trên đường sắt Thống Nhất

Tôi thật không ngờ

Chuyện một người bị kỷ luật

Chuyện một người bị kỷ luật

Ánh trăng lóng lánh

Anh Bảy Rô

Khoảnh khắc

Trong vườn trúc

Trần Thanh Giao

Tuyển tập truyện ngắn Trần Thanh Giao

Dòng sữa

Đêm tháng tám đến nhẹ nhàng. Trời không trăng. Đôi vì sao vừa hiện ra lấp lánh. Chúng tôi nằm thẳng chân giữa đồng cỏ, hai cánh tay chặp lại gối dưới để cho nhau nghe những chuyện tâm tình cách mười mấy năm về trước. Khí trời mát lạnh. Bên kia dòng sông nhỏ, hai quả đồi con chắc nịch nhú cao lên. Từ trên núm quả đồi, hơi sương trắng đục chảy tràn xuống đầm đìa trên cây cỏ lan dài đến tận dòng sông.

Anh Sáu Hải ngồi nhổm dậy chỉ vào hai chiếc bầu nhỏ bảo tôi:

- Uống nữa đi chú! Bây giờ bảnh rồi!

Tôi mỉm cười vâng theo, nhìn hôm nay mà nghĩ tới chuyện trước kia. Trước kia anh nghèo lắm, nghèo đến mức "không có một đồng xu nhổ râu" như lời anh vừa nói đùa với tôi để kết thúc quãng đời thơ ấu của anh. Anh đưa tay vuốt hai bên ria mép cười hà hà:

"Nói vậy chớ lúc ấy tôi mới có hăm mốt tuổi, râu chỉ lưa thưa ba sợi thôi. Hồi sửa soạn cách mạng đó, mấy thằng trạc chúng tôi đi theo các anh lớn, vô Dân quân cứu quốc. Dân quân cứu quốc, chú biết không, là "bộ đội" của mình trước ngày Tổng khởi nghĩa ở Nam bộ đó. Rồi cách mạng thành công. Bọn này chuyển sang Cộng hòa vệ binh, thành dân "chủ lực", sau lấy tên chung là Vệ quốc đoàn. Hăng lắm, chú à! Nhưng hồi ấy tôi chưa hiểu bằng bây giờ, chỉ nghĩ gọn hễ có độc lập thì chắc mẫm là sướng đời hơn trước, cho nên phải ráng giữ nó.

Thế rồi ba giờ sáng một đêm cuối năm bốn lăm, tôi đang đứng gác thì tàu Tây dưới sông nổ súng bắn lên bờ. Lửa trong họng súng phà ra đỏ lóe. Tiếp đó nghe nổ một tiếng "hùm"! Bọn này nói: "Rồi, nó tấn công mình rồi!" Thế là phải đánh.

Sau đó ít lâu, trong một trận giữ cầu, tôi bị thương. Trận đó mình rút lui theo cách đánh lúc ban đầu. Tôi cố gắng chạy theo anh em ra đến cuối xóm thì đau nhói ở bụng nên quợ xuống bên một gốc trâm bầu cạnh bờ đìa ngất đi.

Qua một đêm. Hôm sau, những giọt sương ướt lạnh trên lá cây rơi xuống má làm tôi tỉnh lại. Tôi mở mắt ra. Cuối cánh đồng tít tắp, ánh sáng đang ưng ửng trên đọt hàng dừa. Bỗng tôi nghe có tiếng chân ai xa xa lội trên ruộng nước. Tiếng nước lõm bõm mỗi lúc một rõ dần. Tôi ôm gốc trâm bầu nổi đầy u gai cố gượng dậy, đưa mắt tìm. Ngoài kia, cách tôi chừng vài ba công đất, có một người đang lom khom nhìn xuống ruộng, thỉnh thoảng lại cúi nhặt một vật gì bỏ vào trong cái rổ bưng ở bên hông, chắc là đang bắt ốc. Trong buổi sớm lờ mờ, tôi nhìn kỹ một lúc mới biết đó là một người phụ nữ. Cả người chị ấy chỉ có một chiếc quần đùi. Mái tóc dài để xõa tung trên bộ ngực trần trơ trụi. Gặp được người tôi mừng quá, quên để ý, cứ cố sức gọi lên một tiếng to. Chị quay người lại bước về phía tôi, ngơ ngác tìm. Nhưng khi biết tôi là đàn ông, chị bỗng giật thót mình, ngồi thụp ngay xuống ruộng. Chị kêu lên một tiếng nhỏ, đưa hai cánh tay gầy gò lên che lấy ngực rồi bỏ chạy. Hai chân chị quấn lấy nhau, đá tung lên từng đám nước sáng. Chẳng bao lâu bóng chị lẫn mất vào bãi năn vàng giữa mấy đám ruộng hoang. Tôi muốn chạy theo nhưng đau quá, đứng lên còn không được nữa là. Tôi đành thở ra nằm phục xuống bờ đìa vừa giận, vừa đau lại vừa lo sợ.

Cũng nói cho chú biết là hồi đó mình đánh Tây theo cách "vườn không nhà trống", vì vậy muốn gặp được đồng bào chẳng phải chuyện dễ. Chắc chị đó nghèo quá, ở sâu trong hậu cho nên không tản cư. Nhưng chẳng lẽ chị ở lại có một mình? May ra còn người khác. Nghĩ thế mà tôi lặng đi, chịu đau rán nằm đợi.

Quả vậy, khi trời sáng thiệt mặt thì từ phía bãi năn có một người xăm xăm đi ra. Đó là một ông già. Ông cầm cái gậy nặng vừa đi vừa quất tung lên những bông cỏ. Thỉnh thoảng ông dừng bước, lấy tay che mắt ngó. Tôi mừng quá, gọi ông đến và nói rõ cảnh ngộ của tôi. Lúc đầu ông nhìn tôi như thăm dò trong giây lát. Rồi ông ngồi chồm hỗm, đưa bàn tay còn trơ những đốt chai ra vén nhè nhẹ vạt áo tôi lên, cái vạt áo bà ba đen cũ mèm, lấm bê bết đất và thấm đầy máu khô cứng lại. Ông cúi đầu ghé mắt nhìn vết thương. Đôi mắt ông từ nghi ngờ, lạnh nhạt bỗng sáng lên, ấm lại dường như nãy giờ ông đang nghiệm xem tôi bị giặc bắn trong khi mặt đối mặt với chúng nó hay là trong khi tôi đang sợ hãi bỏ chạy. Ông hỏi một câu rắn rỏi:

- Đằng mình hả?

- Dạ phải, đằng mình, bác à!

Ông gật đầu nói nhỏ:

- Vậy mà con Năm tưởng tụi nó chớ!

Hả? Chú thấy sao? Chắc chú đoán "con Năm" có lẽ là người phụ nữ lúc đầu chứ gì? Và việc ông lão ra đây cũng như tất cả thái độ nghi ngờ của ông nãy giờ cũng đều do chị ta mà có, phải không?

ừ! Lúc ấy tôi cũng đoán như chú. Tôi định hỏi nhưng ông già đã nắm lấy hai tay tôi quàng lên cổ ông và kề lưng vào cõng tôi đứng dậy. Đau quá, tôi kêu lên một tiếng. Và từ đó, tôi cứ cắn răng lại mà chịu, quên cả hỏi han.

Băng qua mấy bãi cỏ mồm sắc như dao, băng qua con lung ngập nước mà rong già từng đám quấn chặt lấy chân, chật vật lắm ông lão mới đưa tôi đến một cái nhà. Nói là nhà thì cũng tội. Trên nền đất nhỏ giữa ruộng nước, mấy hàng cột cháy đen đứng chơ vơ. Những chiếc rui mè đã thành than, những tấm lá mái nhà cháy dở, những mảnh chiếu rách nằm ngổn ngang. Giữa nền nhà, một đống tro cao còn ngún khói. Chung quanh là một hàng cây sua đũa lơ thơ, lá úa một màu vàng. Chú à, tôi đã từng biết nhiều cảnh khổ, ngay cả bản thân cũng đã nếm mùi khổ khi trong nhà không còn một cái bát ăn cơm. Nhưng trước cảnh tan hoang này, tôi thấy trong ngực mình có cái gì cũng vỡ ra. Giống như khi thấy có ai đập chiếc nồi đất cuối cùng của nhà mình rồi đem từng mảnh vỡ ấy mà quăng vương vãi ra ngoài nắng mưa kia vậy.

Chúng tôi đến gần nhà thì ông lão đứng lại, gọi lên một tiếng qua hơi thở hổn hển:

- Con Năm đâu?

Một lúc, từ trong chái lá lụp sụp vừa dựng lại phía sau nền nhà, có người phụ nữ bước ra. Chị mặc một cái quần đùi bằng bao tải màu cỏ mục đã ải và một chiếc áo cộc cũng bằng bao tải nhưng sợi còn bền và trắng hơn. Tay chị đang cài lại hai vạt áo. Thấy tôi, chị đứng chựng lại, những nét da trên mặt nhăn lên, trông già như người ngoài ba mươi tuổi. Chú à, chắc chú cũng chưa quên được cái cảnh rách rưới như vậy của bà con mình trước ngày cách mạng. Nhưng khi chú thấy những nếp đau khổ kia đang cố phủ lên cái dáng dịu dàng và có duyên của người đàn bà trẻ ấy thì chú mới hiểu được nỗi giận hờn và đau xót trong lòng tôi.

Lúc ấy, ông lão đã cõng tôi bước tới. Ông ngước nhìn người phụ nữ:

- Giúp tía một tay, con!

Chị Năm đưa tay tới, song trong đôi mắt chị lại thoáng qua một ý gì nên chị e dè, thu hai tay vào giữa ngực. Ông lão nhắc lại một lần nữa, giọng hơi cao.

Tôi cố nhịn đau xin ông lão đặt tôi xuống đất. Nhưng chị Năm đã bỏ tay ra khỏi ngực. Chị bước tới một bước nhỏ và vòng lại phía sau giữ lấy người tôi cho khỏi đổ. Hai cha con ông lão nhè nhẹ khiêng tôi vào chái nhà con. Tôi được đặt nằm nghiêng trên một tấm phản gỗ hẹp mà lửa đã gậm nhấm cả một bên rìa.

Xong xuôi, ông lão cố đứng thẳng người, nắm tay lại, đấm nhẹ phía sau lưng. Rồi một tay giơ ra sau chỉ vào tôi, ông cúi tới trước dặn chị con gái:

- Bây coi chừng nó cho kỹ lưỡng, tía đi qua bên nhà một chút, nghe.

Chị Năm "dạ" một tiếng yếu ớt. Chị ngồi xuống khúc đòn tay nửa trắng nửa đen, nhìn tôi như dò xét.

Ông lão hiểu ý, gục gật đầu:

- Không sao! Nó là người của mình đó!

Chị Năm khẽ xoay đầu, thoáng nhìn về phía tôi:

- Đằng mình sao không đánh Tây để nó tới đây.

Giọng chị chẳng biết nghi ngờ hay hờn giận. Ông lão xòe bàn tay đầy xương ra, gõ gõ vào ngực mình như cắt nghĩa cho chị Năm hiểu:

- Nó mạnh, nó mới đánh được. Bây giờ bị thương thì còn đánh làm sao? Thôi, tao đi đây.

Ông lão bước ra, vòng qua hàng cây, lội xuống ruộng nước, đi về phía đám vườn lơ thơ bên kia xa. ánh mặt trời đang lên chiếu trên lưng trần rám nắng của ông bóng loáng.

Mấy câu qua lại ngắn ngủi giữa ông già với người con gái làm tôi suy nghĩ rất lung. Tôi liếc nhìn chị Năm muốn nói rằng chị đừng giận tôi mà tội nghiệp. Tây tới đây được thiệt tình không phải tại tôi ngồi khoanh tay mà ngó. Còn chú, nếu chú có thương chị Năm thì cũng đừng trách móc tôi làm gì. Mấy năm nay chú đều được xem duyệt binh ở Hà Nội. Bộ đội mình từng bước lớn như thế nào, chú cũng thấy đó. Và mấy tháng trước, trong diễn tập, pháo chúng tôi bắn xe tăng làm sao chú cũng rõ rồi.

Nhưng lúc ban đầu đánh giặc ấy, mình chỉ có tầm vông, dao găm, súng lửa thôi. Vậy mà đánh hăng lắm. Tôi còn nhớ cái trận giữ cầu trước khi bị thương mà gặp chị Năm này. Trận đó đánh cũng dữ. Tây nó lấn dần tràn qua. Bên mình hô "xung phong" một tiếng thật lớn, phất cờ, ào ra đánh giáp lá cà. Tụi nó hoảng tháo lui. Tôi rượt theo một thằng. Nó sợ quá chạy quíu cả đít lại. Nhưng phải công nhận là cái nghề chạy của nó cũng đã ra chạy cho nên tôi đành chịu tốn đạn giương súng lên bóp cò. Cò mổ nghe cắc cắc mà đạn lép không chịu nổ. Giật cu-lát cũng chẳng ra, phải lấy đũa sắt mà thụt. Thằng Tây tỉnh hồn, nó quay lại. Tôi rút boa nha ra. Nhưng nó đã đưa súng lên. Súng nổ ngay một cái đùng. Boa nha mình ngắn cự không lại. Tôi né sang một bên định nhào tới. Kế đó súng máy nó bắn lia lịa rồi có lệnh rút lui.

Chú thấy đó! Lúc ấy tôi không có đạn tốt, không có súng máy, không biết bắn một phát trúng giữa trán thằng Tây. Tôi vừa gỡ cái ách trâu ở ngoài ruộng về, cơm có khi chẳng có mà ăn nữa, chứ có phải tôi ở trong trường tập lính, vác mút Anh, mút Mỹ mà ra như chúng đâu? Nhưng hồi đó tôi không biết nói cách nào cho chị Năm hiểu tôi được. Tôi đành nằm như vậy, tay cứ mày mò tấm phản cháy, gỡ từng cục than nhỏ đen cứng ra. Thỉnh thoảng, tôi lại liếc nhìn chị Năm một cái.

Chị Năm cũng nhìn tôi. Có lẽ chị bối rối không biết nên giúp tôi cách nào. Chị đi lại phía tôi rồi lại quay ra, có đến mấy lần như vậy. Tôi phải nói là tôi nằm êm lắm rồi, không làm sao cả, để chị yên tâm. Tôi giả vờ nhắm mắt lại, cố chịu đau mà ngủ.

Khi tôi hé mắt ra thì thấy chị Năm đang ngồi bó gối ngó mông ra cánh đồng, lắng nghe tiếng gió xạc xào trong bãi cỏ mồm trước mặt. Lâu lâu chị lại đưa mắt thờ thẫn tìm khắp nơi trên nền nhà bừa bộn như muốn lần kiếm lại một cái gì thân yêu nhất trong cuộc đời tan vỡ. Bỗng mắt chị lóe sáng. Hai bàn tay gầy của chị bới nhanh trong đống tro còn nóng bỏng. Chị lôi ra một vật trăng trắng và ôm chặt nó vào giữa ngực. Đôi vai chị run nhè nhẹ. Một lát, chị đưa vật ấy ra lấy vạt áo thô lau cho sạch bụi tro rồi tỉ mỉ ngồi săm soi ngắm nghía. Tôi nhìn kỹ thì thấy đó là một cái chén ngày xưa các cụ thường dùng để uống trà đêm khuya, mỗi khi thức sớm chờ buổi mai lên. Tôi lấy làm lạ không biết tại sao chị Năm lại quý cái chén ấy làm vậy. Chú à, ở đời này cơm gạo bạc tiền thì cũng quí: không có cơm, không thể mở mắt nhìn cánh cò bay bổng giữa đồng đâu. Nhưng có nhiều thứ còn quý hơn cơm gạo nữa. Hồi đó tôi chưa hiểu lắm, song nhìn chị Năm lúc ấy, tôi nhớ lại mọi việc từ lúc tôi gặp chị đến giờ và đoán chắc chị còn có những sự tình gì khúc mắc lắm đây.

Tôi đang nghĩ miên man thì ông lão lúc nãy băng ruộng trở về. Ông bước lên thềm đất, giơ tay quệt mấy giọt mồ hôi đọng trên trán. Thấy chị Năm ngồi thẫn thờ, ông nói lầm bầm trong miệng những câu gì tôi nghe không rõ. Nhưng nhìn sắc mặt ông, tôi đoán ông đang thương hại và lo lắng cho chị. Ông bỏ nắm lá đã giã nhỏ trong tay ra, đem rịt vào vết thương của tôi. Ông cởi chiếc khăn đỏ độc nhất trên đầu, trở qua trở lại nhìn một lát, rồi mạnh tay xé ra, nối lại, luồn qua lưng tôi buộc chặt vết thương.

Buộc xong, ông quay sang hỏi chị Năm:

- Sớm giờ bây có ăn gì chưa?

Bỗng ông kêu lên một tiếng, xòe tay ra chụp mạnh lên cái đầu tóc trăng trắng búi củ hành sau gáy:

- Mẹt ơi! Lật đật quá tao quên đem gạo cho mày. Thôi đi đi con, còn lon gạo, qua bển lấy về mà nấu cái gì ăn chớ.

Chị Năm ngoảnh lại. Chị ngước mắt nhìn ông, ánh mắt lộ lên một ý biết ơn và cảm động. Mấy ngón tay chị để trước ngực động đậy một chút rồi lại nằm yên. Chị trả lời gọn:

- Con không ăn đâu. Để con ra ruộng kiếm rổ ốc cho tía.

Ông già lắc đầu thở ra:

- Có ít thì ăn ít. Cũng phải ráng ăn một chút gì chớ con!

Ông bước đến gần chị Năm, chắc là định rầy qua một câu gì đó. Nhưng ông vừa nhếch mép thì bỗng nhiên chựng lại. Ông nghiêng đầu nheo mắt nhìn và vội cầm lấy cái chén sứ trong tay chị Năm lên. Chòm râu ông lơ thơ, rung động. Đôi mắt già chớp nhanh rồi râm rấp ướt. Ông nhìn cái chén trân trân đến nỗi chị Năm đứng dậy chào ông một tiếng để đi ra ruộng bắt ốc, ông cũng không biết. Đến lúc nhớ trực lại, ông giơ tay về phía chị định gọi. Nhưng rồi ông buông thõng tay xuống, nặng nề bước lại phía tôi. Ông ngồi bệt trên nền đất, xoay xoay cái chén trong tay bắt đầu thổ lộ. Giọng ông vắn tắt mà xót xa, như đặt hết bụng dạ mình trong hai bàn tay, đưa ra, vạch cho tôi xem từng chỗ một:

"Em đừng giận con Năm làm gì. Nó làm dâu của qua sáu bảy năm nay rồi. Người ta nói dâu hiền như con gái. Qua thương nó như vậy đó. Cháu là đàng mình nên qua nói thiệt. Thằng chồng nó là một thằng có đầu óc. Nó biết đánh Tây. Hồi còn trai, qua cũng có theo các ông đàng cựu đi đánh Tây nhưng mà đánh chưa nổi. Nay nhờ anh em bày vẽ nên thằng con qua nó khá hơn. Cực lắm em à. Hồi chúng nó mới lấy nhau được hơn năm, con nhỏ có mang vài tháng thì mình thất bại cái vụ năm bốn mươi đó. Đêm thằng Năm tạm lánh ra đi, trời mưa rúc rắc, trước mặt sao mà thiệt tối đen mù mịt. Nó ra ngoài hè dặn vợ ở lại rán nuôi con khôn lớn, mai sau dạy cho con đánh Tây cho khỏi phải sống cực khổ như bây giờ. Rồi nó đưa cho vợ nó cái chén này. Cái này là của qua, hồi đi theo anh em lấy được của một thằng nhà giàu nào đó. Rồi thất bại, giữ lấy chén uống nước làm khuây. Hồi thằng Năm cưới vợ, qua cho nó. Lúc đi, nó trao lại vợ, dặn giữ cho con. Nhưng mà trời không cho nuôi nên thằng nhỏ đẻ ra không đủ tháng, mấy hôm sau thì bỏ.

Thằng Năm đi rồi cha con qua phiêu bạt sang cái đất này. Cách đây hơn năm, nó tìm về được. Thiệt qua mừng hết sức. Mới cất thêm cái nhà này sâu trong hậu cho nó đi về, tránh tai mắt kẻ ngoài. Con vợ nó vô đây, còn qua vẫn ở ngoài xóm. Cách nay năm sáu tháng, vợ nó sanh được thằng con. ờ, đúng cái ngày mình cắm cờ độc lập ở thị xã đó. Thằng Năm đâu cũng làm lớn trên huyện. Có hôm nó về cầm cái chén này đây mới nhắc lại chuyện cũ. Rồi nó ra múc một chén nước mưa thiệt trong. Vô nhà, thằng chồng ngồi một bên cầm chén, vợ nó bồng thằng nhỏ để nằm trong lòng, tay cầm một cái muổng nhỏ xíu múc nước mưa cho con uống. Thằng chồng nói: "Uống nước con, uống nước cho mau lớn!" Rồi nó ôm vợ con nó mà cười. Qua không hiểu nhiều song thấy nó vui như vậy qua cũng mừng.

Nhưng chụp một cái, Tây nó quay lại. Rồi thằng chồng con Năm giữ mặt trận lớn trúng đạn của Tây, mới chết cách đây hơn nửa tháng.?

Môi ông già mấp máy rồi ngừng lại. Mắt ông đỏ hoe nhìn cái chén sững sờ hồi lâu như ôn lại những chuyện cũ đã trôi qua kể từ ngày ông còn trai tráng. Ông nói tiếp:

- Vậy mà cũng chưa hết em à. Hôm qua đây khi mình bể mặt trận, có một thằng Việt gian dẫn một lính Tây vô tới chỗ này. Nó nói nhà này của Việt Minh. Thằng Tây hô đốt. Tụi lính châm lửa cháy rần rần. Con Năm bồng thằng nhỏ chạy ra khóc lên. Thằng Tây nói giết cho hết giống cộng sản. Nó giật lấy đứa nhỏ, chụp súng lắp lưỡi lê. Nó đâm một cái, vít thằng cháu nội của qua vô trong bồ lúa giữa nhà đây đốt luôn. Con Năm ngã ngửa ra chết giả luôn cho tới tối.

Ông già nấc lên một tiếng khô khan, nói nhanh những câu cuối cùng rồi nghẹn lại. Ông ngồi nhìn trân trối đám tro tàn còn ngún khói xông thẳng lên một ngọn xám rồi quằn quại không tan được giữa trời xanh. Hàng cây sua đũa đứng lặng ngắt giữa đồng. Trên cây, một cánh hoa cuối cùng, trắng phau, rơi khỏi chiếc cành khô trơ trụi. Ông lão nặng nhọc đứng lên, đặt một bàn tay an ủi vào vai tôi, căn dặn:

- Em nằm đây. Rán chịu đau một chút rồi sẽ mạnh giỏi đi đánh Tây. Qua trở về bển một lát lấy gạo cho con Năm. Nó buồn nhớ con, nên không chăm sóc được nhiều cho em. Em đừng bắt lỗi nó làm chi.

Ông bước đi còn quay lại hỏi:

- Bớt đau chưa?

Tôi vội trả lời ông lão là tôi thấy dễ chịu rồi.

Chú à, chú cũng biết hễ đạn bắn vào người thì đau nhức lắm: nó làm rách da thịt người ta. Nhưng tôi còn biết có những cái rách khác đau nhức hơn nhiều. Vì vậy nãy giờ tôi nói chuyện chị Năm mà không nói với chú về cái đau của tôi. Còn nhiều việc nhỏ khác có thể tôi quên lửng đi. Nhưng chắc là chú cũng không trách cứ gì tôi chuyện ấy.

*

* *

Khi những tiếng nói làm tôi mở mắt ra thì trời đã ngả chiều. ánh nắng rải vàng khắp nơi trên mặt ruộng. Chị Năm ngồi lặng lẽ, tay chống cằm nhìn lên hàng sua đũa lơ thơ. Ông lão đứng một bên rứt rứt mấy sợi râu trắng bạc. Ông chỉ một cái nồi đất nhỏ:

- Bây đi nấu cháo đi mà ăn. Con cái gì biểu không được.

Chị Năm nói nho nhỏ.

- Con không đói. Để con nấu cho tía ăn.

Ông già nhíu đôi lông mày bạc, giọng hơi cao:

- Muốn ăn thì tao cũng biết nấu, biết ăn được. Tao già rồi, bụng tao trống như bụng con ve. Tao ăn sương của cái đất này cũng sống được!

Ông ngừng lại thở. Và như nghĩ ra một điều gì, ông nói chậm rãi:

- Thì cứ nấu đi, cho thằng em kia nó ăn nữa. Sáng tới giờ.

Tôi nằm nghe mà trong bụng rất bồi hồi: ông lão chẳng bao giờ quên tôi. Nhưng tôi sực nhớ tới một chuyện: cách đây hơn tháng, trong đơn vị tôi có một anh bị đạn. Cũng trúng vào bụng. Vừa ăn cháo xong thì anh ấy chết ngay. Người ta bảo ăn cháo có cái xác gạo. Phải uống sữa thì không hề gì. Tôi nói vậy chú đừng cười. Hồi đó tôi có biết ất giáp chi đâu về cái nghề thầy thuốc. Tôi muốn ngăn ông lão lại, nhưng chú đừng vội cho tôi là sợ chết. Nếu sợ, tôi đã chẳng đi đánh Tây. Tôi muốn sống chớ! Sống mà thấy cờ treo ngày độc lập, thấy cảnh vợ chồng chị Năm cho con uống nước chẳng mê hơn chết sao? Tôi thương hai cha con chị Năm lắm, thương ra làm sao bây giờ tôi cũng chưa biết nói cách nào với chú cho được. Tôi muốn làm cái gì để người đàn bà trẻ tuổi kia bớt khổ đau hơn một chút. Tôi giận sao tôi không đứng dậy được mà xách súng chạy theo anh em. Nhưng giờ tôi nằm không cựa quậy, và chẳng còn cách nào khác hơn là giúp ông lão an ủi chị Năm. Tôi gượng đau ngẩng đầu lên gọi:

- Bác ơi! Để cho chị Năm ăn. Cháu không ăn cháo được đâu.

Và muốn cho ông lão tin hơn, tôi nói lại câu chuyện anh bạn bị thương tháng trước.

Nghe xong, ông lão đứng lặng yên. Hồi lâu ông thở ra một cái, nặng nề cúi đầu xuống, hai mắt đăm đăm nhìn mảnh bát vỡ trên nền nhà như đang nghiền ngẫm một điều gì lâu lắm vậy. Bỗng ông nói với chị Năm:

- Tao đi đây.

Chị Năm mở to cặp mắt tròn đen ngơ ngác hỏi:

- Tía đi đâu?

- Tao đi kiếm hộp sữa cho thằng em!

Nghe câu nói của ông lão, chị Năm đứng lên. Chị ngước mắt nhìn đám mây ráng đỏ trôi trên đồng hoang mà tay người không thể nào bắt được. Chị muốn ngăn ông lão, khuyên ông đừng làm chuyện ấy, nhưng chị lại bước đến nhấc chiếc nồi đất nhỏ lên, theo thói quen của một người con dâu hiền hậu:

- Tía ăn cháo rồi hãy đi.

Đôi mắt già của ông lão bỗng quắc sáng lên. Ông đập tay vào ngực như người ta đóng một chiếc đinh và nói với một giọng giận dữ mà tôi chưa hề nghe thấy:

- Ăn! Bây giờ tao chưa ăn được. Tao già rồi, sống nay chết mai. Cả đời tao đánh Tây chưa nổi. Thằng chồng bây cũng đánh Tây cho đến khi chết, công cực biết bao nhiêu. Cái đêm hồi nẵm ra đi, thằng Năm đã nói với bây những gì, bây có nhớ không?

Ông lão vung tay một cái thật mạnh làm tàn tro xám trên chiếc cột nhà bay thẳng lên cao, nhuộm ánh hồng của mặt trời sắp lặn. Rồi ông quày quà bỏ đi. Chị Năm đứng chết trân nhìn theo bóng ông lão xa dần.

Chị đứng như vậy lâu lắm mới thong thả đi nhặt ba hòn gạch nát ám khói đen để chụm lại trên một góc nền nhà. Chị đến bên mảnh vại vỡ còn đọng lại một chút nước trong, bưng lên, rót từ từ vào nồi đất. Nước chảy xuống nhúm gạo giữa lòng nồi reo lên những tiếng quen thuộc êm đềm. Chị nhặt lại những mảnh rui mè cháy dở, những tấm lá mái nhà vương vãi đầy sân, nhặt lại những hòn than nám đen trên thân cột. Rồi nhón từng thứ một, chị cẩn thận xếp lên nhau. Chị lại gần đám tro tàn ở giữa nhà, cời sâu, sâu tận bên trong. Bụi tro xám trắng tơi tả bay lên làm chị nheo mắt lại. Chị xì mũi mấy lần và ôm ngực ho, tiếng ho như tiếng khóc. Cời đến giữa đống tro, một tàn lửa nhỏ đỏ hồng bay lên làm sáng ngời đôi mắt chị. Chị đưa mấy cái lá khô đến, khom người tới trước, thổi nhè nhẹ vào những đốm than âm ỉ cháy trong lòng. Một tia lửa nhỏ bén lên cháy lan rất nhanh, liếm trên tấm lá vàng khô kêu lép bép. Chị cầm đốm lửa, một tay che gió, đem châm vào chiếc bếp con. Lửa bốc cháy sang mấy thanh gỗ nhỏ. Và từ trong những mẩu nát tan còn sót lại của cuộc sống đói nghèo, một ngọn lửa đỏ quằn quại vươn lên, bùng cháy sáng. Chị Năm nhẹ nhàng bưng nồi gạo đặt lên trên. Lửa tỏa ra, ôm quanh chiếc nồi con nhỏ xíu.

Một lúc lâu cháo chín. Chị nhấc nồi xuống. Từng bước chân nhẹ, chị đi đến chỗ tôi nằm, với tay vào góc chái lấy cái chén sứ xinh xinh. Xong rồi chị bưng nồi cháo đi lại manh chiếu rách. Đầu chị nghiêng về một bên, những giọt nước nóng nhỏ li ti mang đủ năm sắc bay lên vờn quanh chiếc má rám hồng của chị. Chị kéo chiếu ngồi xuống. Ba ngón tay gầy gò của chị cầm chén sứ khéo léo múc cháo ra. Đôi môi khô héo rung rung đặt vào miệng chén thổi lên cháo màu sữa trắng, chị húp từng hơi nhỏ một. Chị ngả đầu về sau, đôi mắt đen he hé mở, một tay đè lên ngực, như đang nghe dòng cháo nóng thấm vào khắp trong máu thịt của mình.

Chiều xuống chầm chậm. Xa tận đằng kia, mặt trời đã khuất dưới rặng cây xanh, hắt ánh sáng lên biển mây rực đỏ. Chị Năm vẫn ngồi lặng im giữa nền nhà đổ nát, bên hàng cột cháy chơ vơ. Bỗng chị đưa bàn tay nhỏ nhắn cởi áo lần lần. Chị kéo vạt áo hở ra, nâng lên hai bầu vú cạn khô qua bao ngày nghèo đói. Chị vắt nhè nhẹ và lấy tay vuốt vuốt trên những mạch máu xanh. Từ đôi núm vú đang ửng hồng lên trong buổi chiều tà, một giọt sữa trắng rơi ra trên bàn tay chị. Chị đưa lên ngơ ngẩn nhìn xem.

Bỗng mắt chị vụt sáng lên trong ánh lửa. Chị run run cầm cái chén sứ xinh xinh có vẽ hình bà tiên mang một quả bầu đưa lên. Tay kia chị vắt mạnh. Từng giọt sữa trắng rơi ra, chảy dài trên miệng chén rồi đọng lại, phảng phất ánh hồng của mây lửa trên cao. Môi chị mím chặt, ngực phập phồng theo hơi thở dốc, chị mạnh tay ngồi chắt bóp từng giọt sữa của mình. Cả người chị, đến những sợi tóc vàng xõa trên vai, đều run lên, như xót xa, đau tận trong lòng sâu kín nhất.

Chiều tà đỏ một màu rực rỡ, từ xa hắt sáng lại trên đôi vai gầy của chị, tạc lên một pho tượng bằng đồng đỏ giữa nền trời.

Chị Năm bưng chén sữa đến nói với tôi một câu đầu tiên từ khi tôi gặp chị:

- Uống đi chú! Uống cho mau mạnh rồi đi đánh Tây.

*

* *

Từ lâu anh Sáu Hải vẫn nằm bên tôi, nín lặng. Trời cao tím thẫm, sao nhấp nháy chi chít khắp nơi. Dòng sông Ngân chảy một vệt sữa dài trên khoảng không xa tít mà chưa một ai đi đến bao giờ họa chăng chỉ có Héc-quyn ngày xưa mới nếm được. Tôi mỉm cười, nghĩ đến những thần thoại ước mơ.

Ngày trước, lúc tôi còn bé, những đêm sao sáng như vầy, tôi cùng bọn trẻ con trong xóm ngồi dưới gốc cây vú sữa chơi trò đếm sao. Mỗi đứa đến lượt mình đều thi nhau nói:

"Trên trời có mấy cái sao?

Đố ai đếm được

Một sao, hai sao, ba sao, bốn sao."

Đứa nào dài hơi nhất cũng chỉ đếm được đến cái sao thứ mười lăm. Chẳng biết sau này có ai đó đếm đủ hết các vì sao họp nên dòng sông sữa này không?

Tôi vụt nhỏm người dậy, chống khuỷu tay trên cỏ đồng thơm ngái mà nâng chiếc bầu nhỏ ngửa cổ uống một hơi dài. Còn anh Sáu Hải thì cứ nằm lặng im, anh mở mắt nhìn dòng sông Ngân trên xa kia đang chảy.

1959

Trần Thanh Giao

Tuyển tập truyện ngắn Trần Thanh Giao

Câu chuyện một chiều thứ bảy

Một chiều thứ bảy, bọn chúng tôi dắt nhau ra bờ sông Hồng chơi. Bây giờ đã là cuối thu rồi. Nước sông rút xuống và lặng lẽ trôi xuôi, cuốn theo vô số phù sa màu gạch non đùng đục. Chúng tôi trèo lên một đống gỗ ngồi nhìn xuống lòng sông. Chẳng bao lâu mà mặt trời tắt hẳn. Trăng mồng mười treo trên cao. Gió lạnh làm sông Hồng nhăn mặt. Thỉnh thoảng mấy gợn sóng con con sáng lên, lấp lánh như những lưỡi búa vàng.

Cảnh sông Hồng thật đẹp nên chuyện cứ nở như gạo rang. Chúng tôi đi từ chuyện cá mè, tép bạc sang chuyện ngao, chuyện hến. Bỗng "Danh cua" quay sang một anh bạn miền Bắc:

- Ngao à? Trong Nam gọi ngao là vọp. Có một lần mình đi vào rừng và nhớ mãi tiếng những con vọp rơi lộp cộp vào khoang thuyền. Năm ấy cách đây vừa đúng bảy năm.

Danh bỗng trầm hẳn giọng xuống, rè rè như đang có vật gì mắc trong cổ họng:

- Bảy năm qua rồi mà không bao giờ mình quên được.

Tôi bảo thầm trong bụng: lại sắp có chuyện đây. Nhìn nét mặt Danh đang thừ ra nghĩ ngợi, nhìn đôi mắt Danh đang mơ màng trông xa xa, tôi đoán có lẽ là một chuyện tình. Các anh em khác chẳng ai bảo mà ai cũng đều ngồi yên, chờ đợi. Một lúc, sốt ruột quá, tôi giục:

- Kể đi! Kể chuyện vọp đi!

Danh "ừ" một tiếng, cho tay vào túi áo ngoài, moi moi khoắng khoắng cả hai bên chẳng biết là tìm thuốc lá hay lục lại vật gì cũ kỹ. Tôi vội đưa cho anh chàng điếu thuốc và đánh diêm. Danh hít một hơi ngon lành, thở khói ra dày đặc, rồi lấy tay khoát nhè nhẹ như đang vén lên một bức màn:

Câu chuyện này cũng bắt đầu bằng một chiều thứ bảy cuối thu. Lúc ấy cả phân xưởng mình đang đổ dồn vào một công việc đột xuất là đúc lựu đạn. Anh em thay phiên làm quần quật suốt ngày đêm không nghỉ để cho kịp chiến dịch. Trong hoàn cảnh ấy, lại hết củi để nấu cơm, làm bếp. Kể thì cũng là chuyện nhỏ mọn thôi. Nhưng nguyên tắc bảo mật tuyệt đối cấm kiếm củi ở vùng gần xưởng. Bọn này thuường phải đi xuống Vàm Đầm, xa vài mươi cây số. Sau một bữa cơm nửa sống nửa chín - mà có anh mặt nhăn như bị - cô Miên, cấp dưỡng của bọn này mới quyết định tự mình đi lấy củi. Đó là một việc nặng. Mà để cho cô đi xa thì bọn này cũng không yên tâm. Định cắt một người cùng đi với cô. Nhưng anh em không ai rút việc ra được. Miên xin cho mình đi theo. Mọi người quay lại nhìn mình. Hồi ấy mình vừa rời ghế nhà trường đi xuống miền Tây kháng chiến, công việc trong xưởng cũng mới biết ti toe nên rỗi hơn anh em, hôm sau chủ nhật mình lại được nghỉ, nhưng mà công tác lao động có thể nói là mình dốt đặc cán mai. Tuy vậy, không để anh em chờ lâu, mình "xung phong" đi ngay với cô Miên. Xung phong thì cũng có nhiều lý do. Trước tiên nghĩ rằng "cả làng" người ta đang làm cật lực chẳng lẽ mình cứ "cà nhỏng chống xâm lăng, phất phơ làm cách mạng"! Hai là một mình đi vào rừng với cô Miên thì cũng hay hay. Các cậu cười à- Cái đồ quỷ, cứ nghĩ tầm bậy! Hay hay là thế này: lúc bấy giờ mình nghĩ ngay đến cảnh rừng cây mọc vút cao, ánh nắng xuyên qua kẽ lá như rẽ quạt, sóc trên cành nhảy lon ton, có một đôi thanh niên nam nữ vừa đẵn gỗ vừa hát. ấy đại loại hay hay là như vậy!

Trong bọn tôi, bật ra những tiếng cười thú vị y như khi xem xiếc thấy anh chàng đi dây rất "chúa" mà lại giả vờ trượt ngã. Thật vậy, "Danh cua" thì ghê lắm! Ông ấy việc gì cũng sành và là tay tiện cừ nhất bọn trẻ trong kíp và cả trong xưởng chúng tôi. Nếu ai mới đi lao động công trường mà thấy Danh cứ xắn hai nhát mai một hòn đất và dạy rạch ròi cho anh em đổ nền, bện sọt thì lại tưởng Danh là nông dân chính cống. Danh năm nay chưa đầy ba mươi tuổi, nghĩa là "còn xoan", người tầm thước, đầu cắt "cua" nên được gọi là "Danh cua". Mà Danh là "cua" cũng vì có đôi tay chắc nịch, sờ vào rắn như sờ phải chiếc kìm càng cua. Đặc biệt Danh cua "kẹp" đến mức "trời gầm không nhả" những anh chàng nào xem lợi riêng bằng cái hũ còn lợi chung bằng cái khu tô. Thế mà nay lại nghe Danh nói toàn giọng "đâm hơi" như vậy thì ai mà không cười cho được. Nhưng sau này ngẫm nghĩ cái điều trái ngược ấy chúng tôi mới dần dần hiểu ra tại sao Danh lại tốt và hết lòng lo cho anh em như bây giờ. Đó cũng là cái đầu mối chính của câu chuyện mà Danh kể tiếp sau đây:

Thế là sau khi cơm nước, cụ bị xong xuôi, mình và Miên xuống một chiếc tam bản xuất hành đúng vào chiều thứ bảy. Đi loanh quanh mấy con rạch bảo mật, bọn mình trổ ra sông to. Bắt đầu gay chèo: Mình ở phía sau, Miên đứng trước mũi. Theo nhịp đều đều, hai đứa thong thả chèo đi. Con thuyền chồm chồm, lướt nhẹ trên dòng nước. Mặt trời đã khuất. Gió sông lên. Sóng lưỡi búa đánh lách chách vào mạn thuyền. Gió thổi tung mái tóc ngắn trên vai Miên. Nói thật, ngày thường mình không chú ý đến Miên lắm. Miên tuy có một nước da mịn và trắng, người đầy đặn, nhưng lúc đầu mình trông có phần cục mịch. Vả lại lúc ấy mình cho rằng Miên suốt ngày chỉ hũ mắm, tép hành, hết nấu cháo cho bệnh thì lại đi bổ củi, khó thông cảm. Nhưng, ở xưởng nhiều anh chàng chết mệt với cô gái mười tám tuổi ấy, có đôi mắt mí lót và cái mồm luôn luôn cởi mở. Người ta khen Miên làm việc chí tình, khen Miên đẹp, nhất là khen đôi chân. Có người bảo đôi chân ấy mà cho đi múa thì phải biết. Mình cho Miên không đẹp. Nhưng tài làm việc và đôi chân của Miên thì mình cũng chịu, không tìm được chỗ nào để mà chê. Quả thật vậy. Gió chiều trên sông thổi ngược. Vạt áo và ống quần bà ba đen dán chặt vào chân Miên bay lật phật. Miên chèo, chân trái bước tới một tí, rồi chân phải nhẹ nhàng đá lên phía trước, thân người nghiêng chênh chếch. Đôi chân đẹp uyển chuyển cứ như nhảy múa trên sạp thuyền. Mái chèo quạt nước xoáy trôn ốc trôi về phía sau.

Lần đầu tiên mình buột miệng khen lên một tiếng:

- Chị Miên chèo chân đẹp quá.

Miên hất tóc về đằng sau. Mình thấy đôi mắt Miên sáng lên và đôi gò má ửng hồng. Miên lúng túng nói một câu như đánh trống lảng:

- Mai vào rừng, tôi bắt vọp nướng cho anh ăn. Ngọt lắm! Dưới này vọp thật nhiều.

Khi đó mình cảm thấy trong lòng là lạ: Miên chú ý đến mình từ lâu. Đúng đấy chứ không chủ quan đâu. Chẳng biết sao mà mình lại huýt sáo vang lên và chèo thật mạnh.

Chúng mình tới Vàm Đầm hơi khuya. Trăng đã xế xuống sát ngọn đước bên kia sông. Buộc thuyền lại chắc chắn, hai đứa lên một trạm gác bỏ trống, trải chiếu ngủ dưới đất. Đêm ấy mình suy nghĩ nhiều. Có lúc ngồi dậy nhìn dòng sông. Chung quanh toàn là rừng heo hút. Nhưng nói thật với các cậu là ma không dám đến.

Danh cười một tiếng nhỏ, vất tàn thuốc lá ra xa. Đốm lửa bay vút đi như ma trơi, lóe lên rồi rơi ngay xuống.

Sáng hôm sau, Miên đánh thức mình dậy trước khi có ánh nắng mặt trời. Miên đem cơm nước xuống thuyền rồi đứng lái. Chèo một quãng, chúng mình bỏ sông to và bắt đầu đi vào rừng. Miên đưa thuyền sâu vào những rạch nhỏ, vào các ngã con, quanh qua quẹo lại mà không do dự một tí nào. Có lẽ Miên thuộc lòng vùng ấy. Đến một nơi hơi quang, Miên hạ lệnh dừng lại và sửa soạn để lên rừng. Mình định bỏ quần dài ra và nghĩ lao động thì phải quần đùi, áo cộc cho ra vẻ "con nhà" chứ. Miên đoán được, cúi mặt xuống cười to:

- Bận vô! Bận vô đi ông ơi! Lên kia ô rô nó quào rách chân hết bây giờ.

Rồi Miên đến gần lấy chiếc khăn rằn đội lên đầu mình, hai chéo khăn quấn tròn chung quanh cổ thật chặt, chỉ chừa đôi mắt và một phần mặt thôi. Miên lôi dưới khoang ra hai chiếc búa mài kỹ, lưỡi sáng loáng. Mình cầm búa lên.

Cuộc tấn công vào củi bắt đầu. Miên bước lên bờ đi hăm hở, vừa đi vừa phạt những nhánh con, những dây leo để dọn đường. Mình bỏ thuyền bước theo. Nói ra các cậu đừng cười chứ lần đầu tiên đặt chân xuống bãi sình của rừng U Minh sao mà mình rợn người đến thế! Một cảm giác lành lạnh, kinh kinh từ gót chân chạy lên đầu, sởn gai ốc. Giống như bước xuống một ao bùn nhớp nhúa vậy. Mà còn gay hơn nữa kia. Vì đầy đất là lá gai, cành nhọn, sắc như những mũi dao con. Mỗi bước chân đi, chân lún xuống, lá mục kêu xèo xèo, mùi hôi xông lên khó chịu, ghê ghê như giẫm vào đống phân đã lên men. Mình phải từ từ chọn chỗ đặt chân, khi bước lên một khúc gỗ mục, khi trèo từ rễ đước này sang rễ đước khác. Có lúc hụt chân xiêu bên nọ, vẹo bên kia.

Miên đã bỏ mình một quãng khá xa. Mình có cảm giác của một đứa trẻ sợ lạc đường.

- Chị Miên ơi! Đợi tôi với!

Miên dừng lại. Chờ hồi lâu mình chưa đến kịp, Miên cau mày:

- Mau lên! Trưa rồi! Làm gì mà cóm róm như bà già đi âm phủ vậy!

Lần đầu tiên Miên gắt với mình, và mình thấy tự ái. Theo con đường Miên đã phát quang, mình bước bạt mạng. Kể ra Miên nói cũng phải. Đi như thế vừa nhanh vừa vững, lại vừa oai. Mà chẳng mất một tí thịt nào cả. Chỉ có mất cái điệu bộ cóm róm thôi. Mình theo kịp Miên và vung búa phạt cây ra tuồng. Lưỡi búa theo nhịp tay đưa sáng loáng.

Đã đến chỗ hái củi được, Miên dặn mình lấy cây khô với cây dốt dốt thôi, đừng chặt cây tươi, người ta cấm. Mình nhìn vòng quanh. Nơi đây là một rừng đước con. Cây mọc chi chít, chỗ dày chỗ thưa loạn xạ, có nơi cách nhau hàng mấy thước, có nơi chen người không qua lọt. Đước còn nhỏ, đều đều một loạt bằng cổ tay. Thân cây thẳng tắp, cao chừng bốn năm thước. Trên ngọn là vài cành nhỏ màu xám đỏ, đeo mấy cái lá xanh. Gốc sát đất chỉ bằng ngón tay cái nhưng lên trên vài mươi phân lại có năm, sáu rễ phụ ăn vòng ra, cắm xuống đất mường tượng như những chiếc răng nơm. Lá mục, cành khô, ô rô, cóc kèng. giăng đầy mặt đất. Thỉnh thoảng nhú lên những mầm non đen đen, như lưỡi mèo, hay trên các cành đung đưa vài quả cám bằng nắm tay mốc mốc. Ngước mắt trông lên, sương mù trùm xuống đầy rừng. Trời xanh chẳng thấy. Chọn một cây khô, mình giơ búa chặt mạnh. Nhưng cây quá dòn, lưỡi búa cắt ngang làm mình mất đà ngã chúi. Cây củi dài và cao gãy làm ba bốn khúc rơi xuống quật vào đầu, vào lưng và cả vào đít mình. Mình thì bực quá nhưng cô Miên lại ôm bụng gục đầu vào cây cười ngặt nghẽo làm rung cả đám lá nhỏ trên cành. Cố nhịn cười, Miên chạy đến giằng lấy búa trong tay mình, cắm phập vào một khúc cây to ngã dưới đất. Rồi cô xoa lưng mình:

- Đau không?Hái bằng tay thôi. Chừng nào cần mới chặt. Anh coi đây này nè.

Miên bước đến một cây đước khô gần đấy. Đôi chân Miên hơi giạng ra, lấy thế đứng. Tay phải Miên nắm chặt thân cây, chỗ gần gốc. Miên giật gọn một cái, cây củi gãy đánh rắc. Lựa theo đà rơi của cây, Miên đặt nó vào một chỗ đất trống cho thuận đường vác xuống bờ sông. Đôi chân Miên thoăn thoắt bước sang phải, bước sang trái. Đước gãy răng rắc, lần lượt nằm chồng chất lên nhau. Mình nhìn theo bước Miên đi. Kể thì cô làm cũng giỏi đấy, luôn tay luôn chân không nghỉ. Một lát, Miên quay lại:

- Coi kìa! Làm đi chớ! Sao lại đứng từ bi chi phật vậy?

Mình mắc cỡ, vội bắt tay làm như Miên. Lúc đầu cũng hăng, bẻ được vài chục cây. Nhưng mình cứ hay nhìn lên tìm tìm kiếm kiếm. Cây bé không muốn hái vì nghĩ chẳng bõ công. Cây to lại cứng, giật không quen nó không gãy. Phải lấy búa chặt. Chặt xong kéo xuống đất lại khó vì cành nhiều, chằng bên nọ, níu bên kia. Có khi cây tươi trụi lá lại tưởng cây khô, sấn tới đẩy, nó quật trở về cho bật ngửa một cái nên thân! Càng làm càng thấy khó, mất tinh thần. Không khí trong rừng âm u, mùi hôi hám khó chịu. Thỉnh thoảng mình lại dừng, uốn éo vài ba cái cho giãn gân, không muốn cất tay nhấc chân lên nữa. Nào đâu ánh mặt trời soi như rẻ quạt- Nào đâu sóc nhảy lon ton- Chỉ có ba con mòng vo ve bay quanh, lâu lâu lại chích cho một cái nhảy nhổm! Còn muỗi đen thì thôi khỏi nói! Khắp mình râm ran ngứa ngáy. Chỗ da mặt để hở sờ lên đã thấy mấy cục mẩn to. Mình cứ trông hết buổi cho xong, nghĩ rằng làm nhiều làm ít cũng là hai đứa, về nhà ai biết đấy là đâu, bị tra khảo gì mà sợ.

Làm được khá lâu bỗng có tiếng Miên hú lên gọi mình xa xa. Mình đáp lại. Lát sau đã thấy bóng Miên. Miên cởi khăn rằn cầm tay làm quạt. Mấy sợi tóc mềm dán chặt trên trán mướt mồ hôi. Miên vừa lau cổ vừa tươi cười hỏi:

- Mệt chưa?Được bao nhiêu rồI?

Mình đưa mắt nhìn đống củi:

- Nội chỗ đó.

Miên sa sầm mặt xuống, nói như dằn vặt:

- Thiệt à?Anh làm gì nãy giờ?Có ngủ gục không?

Mình tự ái quá, cự ngay:

- Tôi chưa biết làm, làm ít. Đừng có lên giọng thầy đời mà chửi khéo tôi.

Miên đỏ mặt lên, môi run run, ánh mắt phát ra những tia giận dữ:

- Chửi anh thì tôi no béo gì? Sợ anh em ở nhà phải ăn cơm sống thêm một bữa nữa chớ!

Rồi Miên quay phắt người, quấn khăn lên đầu, thắt thật chặt và bước đi chẳng thèm ngó lại. Mình giận run lên. Giận đến tức thở. Con gái gì ăn nói như dùi đục chấm mắm!

Dùi đục thật! Nhưng mà là đục vào xương sống của mình! Cho nên sau đó mình phát lên làm bán sống bán chết. Mình hái củi rốp rốp. Cả đến những cây lúc nãy phải chặt bằng búa, lúc này bẻ một cái cũng gãy lọi. Mình quyết tâm làm cho thật nhiều để "xài" lại cô một phen chơi. Chuyện đời! Khi ý mình đã quyết thì khó cũng thành dễ. Tay chân quen dần, nhanh nhẹn thêm. Mắt tinh hơn. óc sáng ra. Từ cây nọ sang cây kia, từ chỗ đặt ôm củi này đến ôm củi khác. mình đều tính toán chi ly, mà chỉ trong nháy mắt. Chuyện ấy Miên làm thế nào bằng mình được. Bởi vậy chẳng bao lâu mà mình đã có năm đống củi. Mình dừng lại. Miệng như ống bể thở phò phò. Mồ hôi ra ướt áo. Nhưng trong bụng thì hả lắm. Mình bỏ củi đấy chạy đi tìm Miên.

Nghe tiếng chặt gỗ, mình mò đến. Miên đang đứng trước một thân vẹt to bằng ba vòng bàn tay, to bằng cây bọn mình đang ngồi đây (Danh vỗ bộp bộp xuống lưng gỗ). ừ, đúng, bằng này. Chân trái Miên đứng dưới đất, chân phải đè lên giữ chặt lấy cây cho nó khỏi lăn, hai tay cầm chót cán búa đưa lên cao chặt chếch xuống về bên trái. Mỗi nhát búa giáng vào gỗ lại có một tiếng "hự" kèm theo. Miên đã tháo tung khăn rằn ra. Trên thái dương, một dòng mồ hôi theo tóc mai chảy dài xuống má, đến tận cằm. Mái tóc ngắn cứ rũ xuống lại bị hất lên, không che nổi đôi má đỏ hây hây và bộ ngực căng đầy sức sống. Lưỡi búa sáng bay loang loáng nhịp nhàng. Cây gỗ sợ hãi kêu "cum, cum" vang cả rừng một góc. Nhìn Miên chặt gỗ, bao nhiêu cái giận của mình tan đâu mất. Mình gọi to:

- Miên đứng ra! Để đấy!

Mình nhổ nước bọt vào tay, chặt cật lực. Mảnh gỗ vàng phơn phớt liên tiếp văng ra. Miên chống búa quệt mồ hôi trán đứng nhìn mình. Và cô cười. à! Thế mới được chứ! Cô phục lăn chứ không à?

Miên bảo với mình là cây gỗ ấy có người đã đốn xuống, nhưng chắc vác không nổi nên bỏ đấy. Định chặt lấy một khúc dài độ ba thước mang về, chụm được và lợi hơn củi nhỏ gấp mấy lần.

Và Miên liếc nhìn mình, mỉm cười nói đùa:

- Lát nữa phải "hợp tác xã" lại mới khiêng nổi.

*

* *

Dứt xong đoạn gỗ thì mặt trời cũng gần đứng đầu. Bọn mình trở về thuyền vì đã thấy đói. Bữa ăn thiệt ngon: cơm nếp còn nóng với mắm lóc chưng có hành, tiêu và tóp mỡ. Cơm xong, Miên rửa mặt, chải đầu. Còn mình cứ nằm khoanh trên sạp thuyền mà hút thuốc lá. Nhìn lên, sương mù đã tan từ bao giờ. ánh nắng trưa ấm áp xuyên qua kẽ lá, cành cây, chiếu vào những quả vẹt đung đưa, màu xanh loang loáng. Rễ đước dài, nâu xám, to bằng ngón chân, từng khúc nối nhau rũ xuống đầy mặt nước soi những chiếc đầu tròn. Con lạch màu đỏ đục, cuồn cuộn phù sa. Thỉnh thoảng, từ trên rừng, một khe nước trong reo reo chảy xuống. Cá thòi lòi giương kỳ, giương mắt chạy xèn xẹt trên mặt nước như đánh thia lia. Quanh bộp dừa, ốc len bám đầy, quơ râu xanh xanh đỏ đỏ. Loáng thoáng có vài con vọp lớn nằm phơi trên bãi chiếc vỏ mốc đen. Gió rung lá đước lào xào. Bọn mình cắm thuyền dưới bóng cây. ánh nắng vẽ trên áo bà ba của Miên những hoa vàng lốm đốm. Nói tóm lại với các cậu là "cảnh vật rất hữu tình".

Miên cảm hứng hò khe khẽ như cho mỗi một mình nghe:

Vắng cơm năm bảy bữa anh không phiền

Vắng em một bữa anh đau liền tương tư

Tương tư đắp chiếu, trùm mền,

Mua con tép bạc nấu canh rau dền anh ăn.

Các cậu biết không! Khi mình nghe Miên hò câu ấy thì có thể gọi là "chết được". Giọng Miên trong trẻo và tình tứ, nhẹ nhàng ngân vang trong lặng lẽ của rừng trưa. Mình cứ muốn nằm mãi trên thuyền mà nghe Miên hát. Khỏi cần dài dòng, chắc các cậu cũng rõ tình cảm của mình lúc ấy.

Chải xong đầu, Miên quay sang:

- Anh ngó ra trước đi. Tôi rửa chân một chút.

Mình bảo "được rồi!" và lấy nón lá úp lên mặt, cố nhắm mắt lại ngủ. Nhưng trời xui khiến một luồng gió thổi tới tốc nón rơi xuống sông trôi về phía sau. Mình nhổm ngay dậy và thấy Miên đang duỗi chân phải ra vớt lấy nón. Cả đôi chân trắng nõn, nổi bật trên dòng nước hồng hồng.

Kể đến đây, Danh đột nhiên dừng lại hấp tấp xin thuốc lá. Một đứa trong bọn tôi vội vàng móc túi nhái đưa cho. Tay Danh run run quấn rất lâu không được một điếu. Tôi lấy làm lạ và đem hết sức mình để tưởng tượng xem đôi chân trần ấy đẹp đến mức nào. Đẹp vì đường nét hay đẹp vì màu da mà đã bảy năm nay rồi còn làm cho "Danh cua" của chúng tôi xúc động đến thế được. Tôi đang phân vân thì Danh đã châm xong thuốc lá và tiếp tục câu chuyện:

Sau đấy mình ngủ quên một lúc. Nghe động thuyền và có tiếng gì lộp cộp rơi xuống khoang, mình tỉnh giấc. Hóa ra là một đống vọp. Miên cất nón lá rồi gọi mình đi vác củi xuống thuyền. Thú thật, lúc đó mình buồn ngủ sật sừ, hết muốn ngồi dậy. Tay và nhất là bả vai đau ê ẩm. Những chỗ gai quào ở chân thấm rát. Đôi chân nặng trình trịch như đeo đá, khó bề nhấc lên. Mình có cảm giác như tất cả máu trong người đều dồn hết xuống hai chân vậy.

Miên nhìn mình có vẻ ái ngại:

- Đi đi anh. Vác hết củi xuống rồi về, chớ nằm đây hoài sao-

Mình nhớ lại "kinh nghiệm" ban sáng nên cố gắng mở mắt ra. Cứ kể sau khi làm mệt, được ăn no, ngủ một tí, thì cũng thích nằm đấy. Nhưng nghe Miên nói, mình nhớ lại mục đích cuối cùng của hai đứa là kiếm củi về cho anh em chứ có phải đi rừng chơi đâu, nên mình ngồi dậy bước lên bờ theo Miên.

Có lẽ mình ngủ cũng lâu vì Miên đã rút dây cóc kèng bó chặt hết các ôm củi. Mình khom người xuống, vác bó đầu tiên lên vai và theo đường trở lại bờ sông. Nói ra thì xấu hổ chứ quả là lúc ấy sợ thật. Mình nghĩ rằng có cho bẻ đước một ngày cũng không sợ bằng vác vài ba chuyến! Đường xuống bến gần nhất là vài trăm thước. Bó củi đè nặng vai đau buốt. Mỗi bước đi, chân lún sâu xuống sình rút lên thật khó, cứ ngã tó ngã xiêu. Khổ một nỗi nữa là bó củi dài, đường thì hẹp lại cong cong quẹo quẹo, vì cây rừng nó có mọc ngay hàng cho mình đi đâu. Bởi vậy cứ xoay bên này mắc cây, quay bên kia vướng rễ, lướng ca lướng cướng mãi. Đau vai quá, mình dựng ôm củi lên rồi đưa lưng vào cõng. Nhưng đi như thế thì đầu lại cúi xuống không trông thấy đường có khi đầm sầm vào cây dội ngược. Vì vậy cứ đi chừng mười thước mình lại đặt xuống nghỉ. Gần đến bến, thấy Miên đã có hai đống củi rồi. Miên gọi to, nửa như khuyến khích, nửa như chê trách.

- Cắn răng lại! Nín thở đi một hơi mới được nhiều! Cứ nhứt bộ nhứt bái thì tới tối cũng chưa xong đâu!

Mình đến nơi, hất củi xuống một cái "bịch", thở phào. Nếu có gương mà soi thì chắc mặt mũi bèo nhèo như con mèo ướt. Miên bụm miệng không dám cười lớn. Mình giận lắm, chẳng thèm nhìn cô, đứng lật áo xem vai. Nó đã đỏ ửng. Miên đến gần đặt tay lên vai mình. Cô chu mỏ lại giả vờ xuýt xoa:

- Ui cha! Tội nghiệp quá! Da giấy!

Rồi Miên bật cười khanh khách. Mình giận cành hông, quầy quả bỏ đi lên. Miên kéo tay mình lại:

- Khoan đã! Đi khiêng khúc vẹt đi. Không chút nữa mệt, khiêng không nổi.

Mình không thèm trả lời, cứ đi theo Miên. Hai đứa đến bên khúc củi. Miên ghé vai vào phía trước và ngồi chịu cây gỗ cho mình nâng phía sau lên.

Về sau, nhớ lại những khi Miên chịu nặng thay mình ấy, tim mình cứ nhói lên, yêu Miên không biết chừng nào. Nhưng lúc đó mình ngu dại quá, không hiểu được những chuyện bình thường như vậy. Tay phải Miên giữ cây gỗ trên vai, tay trái chống gối đứng dậy. Mình thấy đôi chân Miên run run. Hai đứa bước đi rất khó nhọc. Miên ngoẹo đầu bước sang một bên, cây gỗ sần sùi áp chặt vào má, cắn vào vai, mỗi bước đi, chân cứ phải xoạc ra loạng choạng. Mà mình thì chậm nên làm trở ngại cho Miên rất nhiều. Có khi Miên bước tới nhưng vì vướng mình nên phải bước lui. Miên nói hổn hển qua hơi thở:

- Nhanh lên! Anh chậm như rùa.

Lúc ấy sao đầu óc mình ngu xuẩn đến thế. Miên muốn làm chóng xong, đem củi về cho anh em. Còn mình thì muốn làm từ từ "cho khỏe cái thân một chút" nên nghe Miên gắt mình tự ái ghê lắm: "Lúc nào cũng nhanh lên. Không thèm nhanh! Giỏi thì cứ nhanh đi!"

Tuy thế, cuối cùng hai đứa cũng đến bến. Mình muốn quẳng ngay khúc gỗ xuống cho rồi, nhưng Miên đã biết ý, nói trước:

- Đi luôn! Đem xuống luôn!

Mình giận quá! Không cho người ta nghỉ, cứ đi luôn, đi luôn! Bộ cẳng cây sao chớ-

Lúc đó chân phải của Miên vừa bước xuống thuyền, chân trái còn trên bờ. Chiếc thuyền bị đẩy, lướt sào trôi giạt ra. Miên la lớn như đứt hơi:

- Bước tới! Nhanh lên!

Mình đã quen với tiếng "nhanh lên" của Miên nên cũng không chú ý lắm.

Và một chuyện đã xảy ra như trong mơ. Miên mất đà ngã dúi, cây gỗ từ trên rơi mạnh xuống, dưới là be thuyền, ở giữa là chân phải của Miên. Mình chỉ nghe rắc một cái cùng với tiếng kêu:

- Trời ơi! Cái chân em!

Trong ánh nắng chiều, tiếng kêu đau đớn vang tận rừng già, vọng tới trời cao, âm thanh ào ào vang đi vọng lại!.

Giọng Danh lạc hẳn không còn ra tiếng nữa. Tôi liếc nhìn sang, môi Danh mấp máy như một người sắp khóc. Danh tì hai cánh tay lên đùi, hai bàn tay dày vò lấy nhau, đầu cúi xuống như một phạm nhân đang nghe kêu án mình trước vành móng ngựa. tôi rùng mình, khắp người gai ốc nổi lên. Một anh bạn đang mân mê bật lửa, tự nhiên cầm gõ thật mạnh vào cây gỗ chúng tôi đang ngồi. Bỗng đột nhiên Danh hỏi:

Các cậu có bao giờ nỡ nhẫn tâm vô cớ mà vác gậy đánh gãy chân một người vẫn yêu và lo lắng cho các cậu chưa! Lúc ấy Miên kêu lên, mình mang máng có ý nghĩ ấy. Đúng thế không sai! Sau này mỗi lần ôn lại lòng mình cứ như có một bầy quạ đang rỉa rói.

Mình nhớ khi đó chiếc thuyền trôi đi, lôi cả Miên theo, mình vội nhảy xuống như người mất hồn, gỡ chân Miên ra, xóc Miên từ dưới nước lên thuyền. Miên bị đau và sặc nước: ngất lịm đi. Mình để Miên tựa vào ngực, giật tóc mai gọi mãi mới tỉnh.

Vừa mở mắt ra, Miên đã nhổm dậy vén quần lên nhìn chân. Giữa ống chân, còn hằn sâu đỏ bầm một vết be thuyền, thịt da không nở lại được. Miên dùng hai tay nhấc lên, phía dưới chân cứ oặt òa oặt oại.

Mình giật thót mình, mặt nhăn rúm, mồ hôi và nước rừng đọng lại trên trán lấm tấm. Đôi mắt Miên nhìn mình:

- Nó gãy thật rồi anh à!.

Trong câu nói của Miên có cái gì vừa oán trách vừa yêu thương, vừa xót xa, vừa nhẫn nhục. Miên ngoảnh mặt đi, nhìn thấy đống cây trên bờ, chặc lưỡi một cái nghe như xé ruột, xé gan. Mình vuốt tóc Miên an ủi và định giúp Miên thay quần áo. Miên xua tay:

- Anh lên vác củi đi. Thay một mình được.

Mình không thiết gì củi nữa, đứng dậy ra phía sau nhổ sào chống thuyền đi. Nếu có thể hóa thành ngựa mà chạy được thì mình cũng vui lòng làm ngay để chóng đưa Miên về nhà.

Lúc ấy Miên nằm nghiêng về một bên trên thuyền, chống thẳng cánh tay trái, người rướn cao lên, tay phải nắm chặt lại trỏ về phía trước. Thật chẳng khác gì người chỉ huy dũng cảm bị thương đang giục giã những ai còn bo bo lo cho cái "bổn mạng" của mình, hãy nghe lệnh xông lên đạt mục đích cuối cùng:

- Quay lại! Tôi bảo anh xuống củi mà!!!

Miên hét to quá đến nỗi chiếc sào tụt khỏi tay mình rơi đánh chát trên mặt nước. Mình giật bắn người, cúi nhặt chiếc sào lên. Các cậu ạ, mình đã hiểu Miên rồi và nghĩ rằng phải đem hết củi về dù có gục tại đây cũng được. Mình cắm thuyền thật chặt và nhảy ngay lên bờ, vút đi, vừa vác củi vừa chạy không còn kể gì gai góc nữa.

*

* *

Danh ngừng chuyện, đằng hắng mấy cái, rồi lấy tay vuốt mớ tóc "cua". Tôi chẳng có ý định an ủi gì nhưng tự nhiên cứ cầm lấy tay Danh. Tôi mân mê những vết chai cứng giữa lòng bàn tay còn thơm mùi dầu máy như vẫn thường mân mê những chiếc pít tông sáng loáng đã qua mấy nghìn vòng máy tiện. Danh cứ ngồi lặng im. Cuối cùng, tôi đành phải hỏi:

- Chân Miên sau rồi ra sao?

Danh ngước nhìn lên trời như sợ rơi cái gì trong khóe mắt. Một lúc Danh mới đáp:

- Sau rồi phải cưa đi. Cưa ngang đây.

Danh vén quần lên, bàn tay trái đưa ngang qua ống chân phải, chỗ gần đầu gối:

- Vì hoàn cảnh kháng chiến, thiếu thuốc, thiếu thầy, chạy chữa không khỏi.

Trong bọn tôi, có một tiếng thở dài như rứt thịt.

Tôi buột miệng hỏi:

- Thế Miên đã có chồng chưa?

- Có chồng rồi.

- Có con chưa?

- Có con rồi.

Như lúc đầu, Danh lại moi moi lục lục cái túi áo và móc ví chìa cho chúng tôi xem một bức ảnh:

- Vợ mình đây này.

Tôi đánh diêm lên. Giấy ảnh cũ, sờn cả góc, nhưng ánh lửa chập chờn vẫn soi được rõ ràng một người con gái tóc ngắn, miệng cười rất xinh, đang bế một chú bé con bụ bẫm. Bức ảnh không chụp đến chân. Lật phía sau, có mấy dòng chữ:

"Anh ra Bắc rán làm. Đừng quên mẹ con em".

Dưới ký tên Miên và đề tháng 11 năm 1954.

Trả lại Danh tấm ảnh, bọn chúng tôi lặng lẽ ngồi sát vào nhau. Gió cứ rứt dây điện kêu hoài, vi vu, vi vu. Tận dưới xa kia, dòng sông Hồng vẫn trôi xuôi, lấp lánh.

1959

Trần Thanh Giao

Tuyển tập truyện ngắn Trần Thanh Giao

Lửa đêm

Dọc bãi sông quê tôi, có một rừng bần ngày ngày soi bóng nước. Cây bần xù xì, nhưng lá bần thì dày và mịn mướt một màu xanh. Hôm nào gió sông thổi, búp bần lủng lẳng giữa đám lá, đu đưa chùm nhụy phớt hồng bọc trong chiếc đài xanh hình ngôi sao bốn cánh. Những đêm tối trời, từng đàn đom đóm rủ nhau thắp đèn ra nô giỡn trên khắp các cành cây. Đèn của đom đóm đực màu vàng và nhỏ. Còn đèn của đom đóm cái thì rất to, từng chặp từng chặp lại lóe lên xanh biếc. Ông già bà cả cắt nghĩa rằng đó là dấu hiệu của đom đóm gọi nhau. Có người còn bảo đó là hồn kẻ khuất mặt hiện về soi sáng đường đi cho người đang sống. Chẳng biết có đúng như vậy không chứ riêng bọn trẻ con chúng tôi thì đứa nào cũng ham trò chơi bắt đom đóm. Đêm không trăng, bọn chúng tôi thường rủ nhau xuống xuồng theo con rạch nhỏ bơi ra sông. Vừa trổ ra vàm, thì chao ôi, sao mà mê làm vậy! Ngước mắt nhìn kia, đèn đom đóm như sao rơi. Vào cái tuổi chỏm đầu còn chưa đụng chót mái dầm mà thấy hằng hà sa số ánh lửa nhảy nhót rồi bay lả trên ngọn bần thì ruột gan cứ rộn lên, còn mê hơn là khi cho xuồng ra xa kia chơi nhảy sóng nữa. Chúng tôi đứa nào đứa nấy cứ cắm cổ, gò lưng mà bơi. Lắm lúc vì tranh đi mau, thằng sau gõ bốp cán dầm vào đầu thằng trước, hoặc nhiều khi té nước ướt cả áo quần, hay có bận xuồng va nhau lốp cốp làm bọn con gái sợ chết chìm la ré lên. Tranh thì tranh như vậy chứ đom đóm cũng khó bắt lắm. Phải là "bạn bè" thân thuộc mới đến gần nó được. Đứa nào hốp tốp trèo bừa lên cây thì một là ngã què giò, hai là cũng đến ôm bần trơ mắt ếch mà ngó theo rớt nước dãi thôi. Nhưng thường thường không đứa nào dám lội xuống nước trèo lên cây. Người ta bảo ở dưới sông có con ma da! Ai làm ác, ma da nó kéo cẳng, thay kiếp cho nó. Thằng Lâm, con ông cả Nghị, là đứa hay bộp chộp khuấy động đom đóm luôn nên thường bị nhiếc là ác. Còn chúng tôi thì có một cách bắt đom đóm rất khác lạ, khó cắt nghĩa được: cả bọn ngồi yên trên xuồng, ngay người như hòa thượng, mồm cứ luôn tụng đi tụng lại "Đom đóm ơi, xuống đây tao may quần áo lãnh áo nhiễu mày bận. Đom đóm ơi.".

Cứ thế, cứ thế. một lúc thì đom đóm sà xuống. Mỗi lần một con bay đến, lại một phen giành giật nhau. Trong đám con gái có con Ba Nở, con bác Tư thợ rèn, là dữ nhất. Khi đom đóm bay về phía nó, mấy đứa chồm sang định bắt thì nó giang hai cánh tay gạt cho ngã ngửa trên xuồng. Có lần, tôi và thằng Lâm tranh nhau bắt một con đom đóm cái thật đẹp. Thắng Lâm đẩy tôi ra, hai tay cứ quơ lia lịa vào không khí. Nhưng nó bắt hụt. Con đom đóm lập lòe một hột sáng biếc xanh lướt ngang mái đầu con Ba Nở. Thằng Lâm nhào theo. Con Ba Nở cũng với bắt. Con bé chộp được, còn thằng Lâm mất đà ngã dúi. Thằng kia hét lên:

- Đưa đây!

Con Ba Nở thu hai nắm tay giữ chặt chú đom đóm giữa ngực:

- Không đưa!

- Không đưa tao đánh!

- Đánh chết cũng không đưa! Nó là của tao!

Thằng Lâm xấu thói. Nó níu áo con Nở và lần theo bàn tay con bé, cố sức mở ra, giật con đom đóm lại. Con Nở cứ nắm tay chặt cứng. Thằng Lâm thở phì phì mà vẫn không làm gì được. Con nhỏ đó giỏi thiệt! Tôi định nhảy vô tiếp con Nở thì thằng Lâm đã rán sức kéo tay con bé, vặn trái ra sau. Con Nở la lên một tiếng điếc tai rồi thình lình quay đầu sang cắn vào tay thằng Lâm một cái. May mà răng nó vừa đụng vào, thằng nọ hoảng vía vội buông ra ngay, nếu không thì mất đứt một miếng thịt chứ chẳng chơi. Con Ba Nở bò lại phía sau xuồng cho xa thằng Lâm. Nó tém mớ tóc mai, quệt mồ hôi trán, hít mũi mấy cái rồi khom xuống nhìn vào mấy ngón tay đang mở ra he hé. Tôi chạy lại bên con Ba Nở cùng xem, bụng vẫn lo con đom đóm chết bẹp mất vì lúc nãy thằng Lâm vặn tay con Nở mạnh lắm. Nhưng không, giữa lòng bàn tay xinh xinh của con bé, ánh xanh ngời ngời cứ chạy dọc ngang. Con Ba Nở hai tay nâng đốm sáng, người ngã tới ngã lui, đầu gục gật theo nhịp chân đập trên xuồng. Nó nói với con đom đóm:

- Đom đóm ơi, không chết! Không chết!

Rồi nó ngửa mặt lên cười có vẻ đắc ý lắm. Tôi biết nó muốn chọc tức thằng Lâm nên tôi càng hòa theo nó cười dòn. Thằng Lâm chửi lầm thầm mấy tiếng nhưng không biết làm cách nào, đành chịu vậy. Tôi nghe nó nuốt nước bọt đánh ực một cái vào bụng.

Bỗng chú đom đóm dừng lại trên bàn tay con Ba Nở rồi vụt bay thẳng. Con bé kêu ố lên. Nó đứng phắt dậy với theo chụp cái chấm xanh xanh đang bay lượn trên đầu. Trật rồi. Chấm xanh tạt sang bên trái, nó lao theo, và tùm một cái, nó mất hút trong dòng nước đen ngòm. Trừ thằng Lâm, cả bọn chúng tôi đều nhốn nháo hết.

Nhưng thằng Trai đã phóng theo rồi. Tôi chồm lên be xuồng ngó theo, bụng hồi hộp quá. Thằng Trai là con bác Năm thợ chài. Nó lặn giỏi lắm. May ra kịp. Chưa dứt một hơi thở, nó đã nổi lên. Nó gọi một tiếng vang cả mặt nước. Tôi lật đật rút mái dầm rà xuồng lại. Cánh tay thằng Trai to sù và chắc nịch bám xệ hẳn một mạn xuồng. Tay kia nó đỡ ngang lưng con Ba Nở kéo mạnh đến. Con Ba Nở vừa sặc nước vừa đeo riết thằng Trai chẳng chịu buông ra. Thằng kia phải gắt om.

Lên được xuồng, con Ba Nở run cầm cập và ho dữ quá. Thằng Trai thì vừa vỗ vào những bắp thịt trên ngực nghe bịch bịch vừa nói lớn:

- Ê bây, đứa nào có áo khô cho con Nở mượn!

Tôi vội lột áo của mình giúp con Ba Nở mặc vào. Con bé liếc nhìn sang. Tôi thấy đôi mắt nó đang mỉm cười với tôi thân thiết.

Từ đó, tôi thích nhìn đôi mắt lá răm của con Ba Nở. Càng nhìn càng quen, tôi thấy mắt nó sáng lạ lùng lắm. Lông mi dài, hơi cong. Giữa tròng đen lay láy, con ngươi nở to ra. Mỗi khi nó giận dữ, đôi mắt nó lóe rực lên như hai hòn than đỏ trong bễ lò rèn của nhà nó vậy.

Ngày qua, chúng tôi càng lớn và không thể chơi trò đom đóm nữa. Nhưng một trưa, tôi đi ra rừng bần hái trái về cho mẹ nấu canh chua cá lóc thì nghe từ chỗ khuất có tiếng hai người nói chuyện nho nhỏ. Tim tôi vụt đập liên hồi. Tôi nấp vào một góc bần lắng nghe. Rõ ràng là tiếng nói của thằng Trai và con Ba Nở:

- Anh buông em ra em mới cho ăn.

- Không buông đâu.

Sau đấy thì rừng bần im lặng như tờ, im lặng đến phát run người lên. Bỗng có vật gì rơi tõm trên mặt nước. Tôi giật nẩy mình, vụt sờ ngay lấy tim. Không, đấy chỉ là một quả bần vừa đến ngày chín rụng. Tiếp đó, có tiếng cười khúc khích.

Một lát, con Ba Nở chống xuồng ra trước. Khi nó vừa đến chỗ lùm bần thâm thấp thì từ mé rừng ngoài sông có tiếng hỏi vọng lại:

- Ai làm gì trong đó, hả?

Con Ba Nở giật mình, nép vào giữa đám lá xanh um. Trên mái tóc của nó, mấy cái búp bần vừa hé mở, nhụy phơn phớt hồng cứ đu đưa, run rẩy. Tay nó cầm một quả bần ổi chín đang cắn dở chừng.

Tôi nhìn ra bìa rừng thì thấy thằng Lâm, cái thằng ma da, con ông cả Nghị. Nó mặc một bộ đồ bà ba trắng lốp, tay cầm dầm gạt bôm bốp vào thân cây bần, lách xuồng đi tới. Bỗng nó đứng ngây người ra, rồi xô xuồng đến chỗ con Ba Nở:

- ủa! Đi đâu đó, em bậu? Cho qua ăn bần với, coi!

Nó chồm tới phía trước, chìa bàn tay có mấy nốt ghẻ, định cầm lấy quả bần trong tay con Ba Nở. Con Ba Nở đứng phắt dậy thủ thế. Thằng Lâm quên hết cả mọi sự đời, nó xáp đến. Mũi nó hếch lên, hít hít mấy cái, mồm cười nói chả chớt:

- Chà, lâu gặp em bậu quá. Lóng rày coi lớn xộn mà mập mạp dữ, hé!

Nó đưa tay định vuốt má con Ba Nở. Nhưng cô bé đã quắc đôi mắt sáng nhìn nó và giang tay gạt phăng nó ra làm nó suýt ngã ngửa trên xuồng. Chiếc áo trắng bị cành bần móc vào rách toạc. Nó nghiến răng lồm cồm đứng dậy chụp lấy cổ tay của con Ba Nở mà bóp thật mạnh, mồm gừ gừ:

- Mày dữ hả! Mày dữ hả!

Con Ba Nở giơ tay định tát thằng Lâm thì thằng Trai và tôi cũng vừa đến kịp. Thằng Trai giận tái xanh cả mặt lại. Hai bàn tay nó như gọng kìm giáng xuống vai thằng Lâm và cắp chặt cứng. Tôi nghe có tiếng gẫy răng rắc của cành cây. Thằng Lâm kêu không ra hơi nữa. Miệng nó méo xệch, mồ hôi rịn ướt trán. Thịt trên má nó dãy lia lịa như cá lóc bị đập đầu.

Lần ấy là lần cuối cùng ba chúng tôi gặp nhau tại rừng bần vì kế đó, có việc không may xảy ra:

Chừng nửa tháng sau, vào một buổi chiều, lúc mặt trời gần lặn, tôi thấy hai cha con thằng Trai bơi xuồng dưới sông; giữa xuồng, đặt một cái khay sơn đen, trong có trầu, cau và một nhạo rượu. Tôi đoán là nhà thằng Trai đi hỏi vợ cho nó nên cũng mừng giùm, định bụng hôm cưới sẽ đến giúp một tay. Tôi gọi thằng Trai, vẽ hình lá răm lên hai mắt rồi hất hàm cười, hỏi nó. Nó lắc đầu, lấy tay chỉ về phía nhà ông cả Nghị. Thôi chết rồi! Từ trước đến nay, nhà cả Nghị vẫn thường là chỗ tới lui của tụi quan Tây trên tỉnh, còn bà con tá điền chúng tôi ai có chuyện phải đem trầu rượu lại thì thật là khốn đốn đến nơi. Cả Nghị là tay chúa đất ở vùng này, quyền hành số một. Trong phút chốc đây, thằng Trai sẽ phải chịu đắng cay dập trán xuống cho ngang đàn kiến con con bò trên mặt đất mà thay cha quỳ lạy sống tía con thằng Lâm. Cái cảnh này năm nào tôi cũng có nếm qua khi cha tôi và mấy bác ở xóm vàm đến khất nợ tô nhà cả Nghị. Hôm nay đến lượt thằng Trai phải làm để "tạ lỗi" vì đã chạm đến "cậu Hai", chạm đến uy quyền nhà ông cả!

Nhưng cha con thằng Trai đã chịu nhục đến nước ấy mà tía con thằng Lâm vẫn một mực đuổi đi khỏi đất này. Thằng Lâm tung tin là cha con thằng Trai làm cộng sản, chưa có chứng cớ để bắt, nhưng để thì sợ liên lụy đến vùng "đất đai" nhà nó nên tía nó phải đuổi. Tôi thì đi guốc khắp đường ngang ngõ tắt trong bụng tía con thằng Lâm rồi, song tôi chưa tiện nói.

Cái đêm thằng Trai bị buộc phải ra đi, tôi đưa nó đến vàm bần trổ luôn ra sông cái. Nước ròng đang đổ xuôi về biển đông gặp mấy cột đáy chắn ngang nên cứ phát ra từng tiếng kêu ưng ức. Tôi khuyên thằng Trai nên tìm gặp con Ba Nở rồi hãy đi. Nó nín thinh hoài đến phát sợ. Bỗng nó giơ dầm phang mạnh vào một cột đáy rồi xòe bàn tay ra vỗ bịch bịch vào ngực mình:

- Anh hùng "ninh thọ tử bất ninh thọ nhục". Tao đã bị nhục rồi, chẳng muốn gặp con Ba Nở, vả lại thân tao bây giờ thành ra "trôi sông lạc chợ", thương nó thì chỉ làm cho nó mang khổ chớ có ích gì. Mày còn ở lại nhớ chăm lo nó. Thôi, tao đi.

Nó bỏ mái dầm xuống nước cuốc mạnh một hơi. Xuồng nó vọt thẳng lên, trôi băng băng về phía trước. Tôi gác dầm, thả xuồng lờ lững ngó theo.

*

* *

Thằng Lâm bắn tin muốn lấy con Ba Nở. Con Nở cự kịch liệt. Có một đêm, tình cờ con bé gặp tôi, nó nhắc đến thằng Trai và khóc ướt cả một vạt áo. Nó bảo nếu ức hiếp quá nó sẽ bỏ nhà trốn theo thằng Trai. Nó hỏi tôi có dám đưa nó đi đến chỗ ấy không. Tôi ngồi lặng thinh vì tôi cũng chưa biết thằng Trai đã tới nguồn lạch bến sông nào nữa. Vàm bần đất rộng mênh mông, bần xanh bát ngát, tại sao mà thằng Trai phải ra thân "trôi sông lạc bến"? Còn con Ba Nở và tôi, nay mai đây thân phận sẽ ra sao? Tôi nhìn nước chảy tìm mãi một câu trả lời mà không thấy.

Ngày một ngày hai, thằng Lâm hết thúc ép rồi hăm he. Nhà con Nở hẹn lần hẹn hồi. Song cuối cùng, bác Tư thợ rèn cũng không dám làm trái ý cả Nghị, đành hẹn tháng Tám sang năm sẽ cho cưới.

Năm sau, tháng Tám đến, nhưng không có đám cưới. Không phải vì con Ba Nở đã bỏ nhà ra đi. Cũng không phải vì thằng Lâm mắc ôn dịch chết. Mà vì Cách mạng tháng Tám đã thành công ở quê tôi. Nhà thằng Lâm vơ vét bạc vàng chạy hết ra tỉnh.

Một buổi chiều mùa thu nổi gió, tôi đang ngồi trên bến móc mồi sửa soạn đi câu thì có một bàn tay đập lên vai tôi. Tôi giật mình quay lại. Trời ơi, thằng Trai! Tôi ôm chầm suýt nữa móc phải lưỡi câu vào tai nó. Sau khi nói chuyện huyên thiên xích đế, chúng tôi dắt nhau đến thăm con Ba Nở. Con bé nghe tin thằng Trai về, từ phía sau vườn chạy bổ ra. Thấy thằng Trai, nó đứng sựng lại, ôm lấy gốc cau lả đi như người chết đuối. Ngực nó thở dập dồn. Nó gọi thằng Trai một tiếng nhỏ, miệng nở cười nhưng từ đôi mi, hai giọt nước mắt đã lăn ra chảy dài trên má.

Đêm ấy, thằng Trai theo tôi ra vàm bần giăng câu. Chúng tôi nói những chuyện tâm tình kể từ ngày xa cách. Thằng Trai cho biết cha nó đã chết vì nhuốm bệnh mà nằm sương, không có một mảnh đất con che lều tránh nắng. Thằng Trai bỗng đập chát mái dầm lên mặt nước. Nó hỏi tôi:

- Mày thấy "mình" mạnh hay yếu?

Tôi đớ người ra, tôi tưởng đêm nay nó sẽ hỏi tôi nhiều về chuyện con Ba Nở. Nhưng không, thằng Trai bước đến gần, nó xách cái lồng đèn con soi sáng lên giường câu cho tôi. Giọng nó nho nhỏ:

- Mày biết "đoàn thể" là cái gì không? ở làng mình cũng có đó! Trước đây phải tao biết sớm thì.

Tôi nhìn sững chiếc tim đèn đang cháy đỏ đặt kế một bên không biết thế nào mà trả lời được nữa. Đầu óc tôi cứ lộn xộn, mênh mông. Nhiều ý nghĩ lóe lên rồi lại trôi đi. Dòng nước lờ mờ xuôi về biển. Ven sông, những đốm xanh tắt cháy lập lòe.

Từ hôm đó, tôi và con Nở lại càng gắn bó với thằng Trai hơn. Chúng tôi cùng vô Dân quân, chiều chiều ra vàm sông tập luyện. Con Ba Nở vui lắm, lúc nào tôi cũng thấy nó cười. Nó thường mặc một bộ đồ bà ba đen, tóc búi gọn sau gáy, ngang lưng nịt một chiếc khăn rằn. Những bắp thịt tròn trên ngực trên vai hằn lên rắn chắc. Tay nó cầm tầm vông vạt nhọn, lựu đạn giắt ngang lưng. Mỗi khi ngồi nghe thằng Trai cắt nghĩa tại sao chúng tôi phải đánh giặc để giữ lấy đất này, đôi mắt nó sáng ngời, thiết tha, thu cả hình ảnh thằng Trai và mây nước sông trời trong con ngươi đen láy.

Nhưng chúng tôi sống gần nhau như vậy chưa được bao lâu thì Tây trở lại chiếm đóng quê tôi. Phía sông cái trên kia, khói đốt nhà bay lên từng cụm. Tôi theo anh em đánh giặc. Thằng Trai được đoàn thể bảo ở lại.

Bước chân ra đi nhưng trọn cả tấm lòng tôi gửi lại quê hương. Con Ba Nở và thằng Trai bịn rịn tiễn đưa, hẹn tôi hai năm sau về ăn đám cưới.

*

* *

Chúng tôi đi rồi thằng Lâm dẫn Tây trở lại hoành hành dữ ở quê tôi. Theo lệnh của bọn chỉ huy Tây dưới tỉnh, nó bắt bà con về làm tá điền cho nó như trước, ai không nghe thì nó giết.

Có một lần nó dẫn Tây đi lùng thằng Trai và anh em mình. Con Nở không muốn ở nhà, sợ gặp cái mặt của nó nên lánh ra rừng bần giả vờ hái trái. Hôm ấy chẳng may thằng Lâm đi sục tìm, trông thấy con Nở. Thằng kia mừng lắm, nó bảo lính chống xuồng đến. Rồi đứng giữa xuồng, nó thọc tay vào túi quần, hất hàm hỏi con Nở:

- Cô trốn vô đây làm gì? Ăn trộm bần phải không?

Con Nở liếc nhanh nhìn nó và hứ một tiếng nhỏ:

- Anh nói gì lạ vậy? Bần của sông của nước chớ bần là của anh sao?

Thằng kia trợn mắt lên:

- Bần này mọc trên đất tao! Nay mai tao sẽ kêu người tới bán! Bây không được hái nữa, nghe chưa!

- Cứ hái!

Thằng Lâm cười khẩy, hai bàn tay nó ngọ nguậy trong túi quần:

- Hừ tao biết rồi. Bây hái bần nấu canh chua cho tụi thằng Trai ăn chớ gì? Bây muốn tiếp tế cho Việt Minh phải không? Đâu có được, em bậu!

Vừa nói nó vừa khom xuống cầm một cái dầm với qua xuồng con Nở chọc nát mấy quả bần chín rồi vít cho rơi xuống nước lũm chũm. Mặt nước đang phẳng lặng bỗng vỡ tan ra. Tăm cứ liên tiếp sủi lên như có một nồi nước sắp sôi nằm phía dưới.

Con Ba Nở trừng mắt nhìn thằng Lâm. Hàm răng nó cắn chặt và đôi môi đo đỏ cứ mấp máy. Thằng kia bỗng đứng ngây ngắm con Nở. Một lúc, nó đánh lưỡi một cái thật to. Rồi đổi giọng, nó nói:

- Sao cô em? Nói thật đi. Thằng Trai nó ở đâu?

- Tôi không biết!

- Hừ thôi, đừng có mơ tưởng đến nó nữa. Mai đây ông sếp Giăng bắt nó mổ bụng lấy gan nhậu rượu chơi đó! Em có muốn làm bà sếp không, hả?

Nó làm bộ cúi xuống phủi bụi trên đầu con Ba Nở và bất thần béo cằm con Nở một cái. Con Nở hất tay thằng Lâm ra thật mạnh:

- Anh bỏ cái thói đó đi!

Nó xô xuồng chống ra xa, miệng lầm bầm những câu gì nho nhỏ. Thằng Lâm nhìn tên lính. Nó định nói chi đấy, nhưng thấy tên kia cứ ngồi không nhúc nhích nên nó lại thôi. Nó đứng chống nạnh ngó theo con Nở đang rẽ xuồng vòng qua khuất trong đám lá xanh rồi nghiến răng hăm dọa:

- Bây sẽ biết tay tao!

Đêm ấy, con Nở ra gặp thằng Trai tại rừng bần. Nó nói:

- Anh cho em theo với.

Thằng Trai vuốt mái tóc nó khuyên:

- Em ở lại lo cho tía má. Bây giờ còn cực khổ, sông nay chết mai, em là gái theo chưa được đâu.

Con Ba Nở rứt cái búp bần ném ngay xuống nước mà nói một lời:

- Chớ sống trong lòng bàn tay nó thì còn hơn là chết đi. Anh cho em theo đánh chúng nó bằng không thì nay mai chúng nó cũng cắt cổ em và tía má như bà con mình vậy. Mà sợ không được chết nữa, lại phải theo nó.

Thằng Trai nhìn vào mắt con Ba Nở. Nó thấy hình như từ trong đáy tâm hồn của cô bạn nghèo lúc bé, phát ra một ánh lửa lạ lùng.

Nó nhẹ nhàng cầm lấy tay con Nở đặt vào giữa ngực:

- Em biết cái gì đây không?

Con Nở co mấy ngón tay lại, mỉm cười và lắc đầu. Thằng Trai bỏ tay con Nở ra. Nó mở lần lần mấy chiếc cúc áo bà ba đen. Giữa bộ ngực chắc chắc của nó, hiện lờ mờ một xếp vải. Nó cẩn thận gỡ trao cho Ba Nở. Con Nở đưa hai tay đỡ lấy, nâng lên xem. Trong ánh sáng đom đóm lập lòe, nổi lên một cánh sao nho nhỏ. Con Ba Nở rung rung mở nhanh tấm vải:

- úy trời! Ai may cờ vậy anh?

Con Nở giơ thẳng lá cờ, cố nhìn ngôi sao vàng năm cánh qua bóng tối lờ mờ. Nó chập hai tay lại, rồi úp mặt vào vuông vải mới. Bỗng nó ngẩng đầu lên, mỉm cười nói:

- Thơm mùi của anh lắm!

Thằng Trai cố nín một tiếng cười. Nó xòe bàn tay đặt lên mồm con Ba Nở:

- Thôi đừng có nói giỡn nữa. Đưa đây, anh treo lên rồi còn đi về. ở đây lâu không tốt.

Nó đưa tay cầm lấy lá cờ. Nhưng con Nở cứ giữ chặt.

- Để em treo cho!

Thằng Trai định gạt đi, song nó thấy đôi mắt con Nở nhìn nó như van xin tha thiết nên nó do dự một phút rồi nó nho nhỏ:

- ừ thì treo. Mà mau lên. Làm cho khéo nghe không!

Con Nở gật đầu một cái thật mạnh. Nó đứng phắt dậy bíu lấy một nhánh bần rồi nhanh nhẹn trèo lên. Thằng Trai hơi ngại:

- Coi chừng, leo cho tử tế! Bần dòn lắm đó!

- Anh không lo. Em chuyên môn hái bần cho anh ăn, bộ anh không nhớ sao?

Thiệt vậy! Con Ba Nở nó thuộc lòng từng cây bần ở rừng này cho nên nó leo thoăn thoắt. Chân nó đặt vào những chạc cây vừa nhanh vừa nhẹ, chỉ nghe tiếng lá lào xào chạm vào nhau như khi có ngọn gió mùa thu nhẹ nhàng thổi qua vậy. Chẳng mấy chốc, nó đã ở trên cao.

Thằng Trai dõi theo bóng con Ba Nở đen mờ. Con Nở leo lên đến đâu, từng đàn đom đóm xanh xanh bay túa ra, lập lòe như những tia hào quang của ngôi sao năm cánh.

Từ ấy, ở quê tôi, vào những ngày kỳ niệm, cờ đỏ vẫn thường hiện ra treo cao vút tại vàm bần. Gió sông lên, cánh sao vàng tỏa tung bay phấp phới trên đám nhụy hồng tươi. Đêm đêm, tiếng súng diệt tề vẫn nổ.

Nhưng sống trong lòng giặc thì sao khỏi có người phải đổ máu hy sinh. Thằng Trai chẳng may bị thằng Lâm rình bắt được đem cho Tây giết, bêu đầu mấy ngày đêm tại rừng bần. Con Nở hay tin ấy chết lặng người đi. Nó âm thầm cùng anh em đồng chí chôn cất tử tế cho thằng Trai. Đêm ấy, nó ra rừng bần ngồi khóc một mình. Từ đôi mắt nó, nước mắt cứ rơi nhòa, hòa với nước sông trôi cuồn cuộn.

Những người dân quê tôi lần lượt theo nhau đứng dậy. Giặc phải co vòi. Người ở khu căn cứ đã bắt đầu sang sông trở về mở rộng vùng du kích quê tôi.

Một đêm, theo lệ thường, con Ba Nở sửa soạn ra giữ mối liên lạc ở ngoài bãi. Nó sắp đặt lại xuồng, mang theo mấy giường câu, giả tuồng như đi đánh cá phòng khi bất trắc. Nó đến cái trang thờ con con làm bằng thùng gỗ thông treo giữa nhà kiễng chân lên, cẩn thận đỡ xuống một chiếc đèn bánh ú và rót dầu vào đầy bình. Nó lắc lắc cái chai xem dầu còn lại bao nhiêu. Nó hơi mỉm cười vì chai dầu tuy ít ỏi, nhưng vẫn chưa hề cạn.

Xong xuôi nó mang đèn đặt vào trong một chiếc lồng con, mặc vào bộ bà ba đen ngày trước, lấy khăn rằn bịt đầu cẩn thận, rồi cầm dầm xách đèn bước xuống xuồng. Nó lặng lẽ bơi ra vàm bần.

Dòng sông cái vẫn im trôi trong bóng tối đen, chỉ có những đốm sao lưa thưa rắc trên mặt nước. Con Nở bơi xuồng dọc theo rừng bần xem xét. Xa xa, từng khoảng cách đều nhau, đèn những xuồng câu lập lòe chiếu sáng. Trên cây, đèn muôn ngàn đom đóm cũng nhấp nháy xanh xanh.

Nó đưa mắt nhìn dòng sông rộng, nhìn bờ bên kia xa thẳm, mờ mờ. Đâu đó đều im ắng. Thỉnh thoảng vài tiếng cá tôm ăn móng kêu lách chách. Gió sông mát lạnh mơn man trên vai, trên má nó như một bàn tay thân thuộc dịu dàng. Nó nhắm mắt lại và bỗng rùng mình, lòng dạ mênh mang như con nước bập bềnh trong những đêm gió lạnh. Nó lắc đầu mấy cái, bỏ dài mái dầm bơi dấn lên quay về chỗ cũ.

Đến khoảng rừng có một cây bần cao vút lên, nó lắng nghe sau trước, rồi nhẹ nhàng cho xuồng nép kín vào. Nó cắm chắc mái dầm xuống bãi, cặp xuồng tựa chặt với thân cây. Xong xuôi nó lôi chiếc lồng đèn dưới sạp xuồng lên. Nó mở cửa lồng nhấc chiếc đèn ra đặt kế bên và tháo khăn rằn xuống lau hai mặt kính. Qua lần khăn, mặt kính áp vào da nó nhẳn lì và mát lạnh. Nó luồn tay vào cửa lồng lau đi lau lại thật kỹ. Phải lau cho thật trong, thật sáng để anh em bên kia sông nhìn cho tỏ rõ. Dù cho trời tối, nó cũng thuộc lòng màu kính một đỏ một xanh. Đèn đỏ là sông có động, phải quay lại. Đèn xanh là dấu hiệu sang sông. Đã mấy lần, từng đoàn cán bộ của ta theo dấu ấy mà về đây gây cơ sở cho vùng du kích. Sau hiệu đèn xanh là bao nhiêu tính mạng quí báu của đồng chí mình. Sau hiệu đèn xanh là cả một phong trào du kích, là cả mối run sợ của giặc Pháp và Việt gian. Lâu nay, lũ giặc vẫn rình mò, nhưng chưa thể nào hiểu ra dấu hiệu đèn xanh ấy.

Con Ba Nở ngồi vuốt ve đôi mặt kính. Bỗng từ xa, phía những ngọn đèn câu lấp lóe, vang lên một tiếng chim kêu nho nhỏ. Tiếng chim êm đềm bay lướt trên sông. Con Ba Nở ngồi ngay ngắn lại, quay mặt sang bờ kia, và bắt đầu báo hiệu. Nó móc trong túi ra cái bật lửa nhỏ, đánh lên, châm vào chiếc đèn bánh ú, cái đèn câu mà ngày xưa thằng Trai đã từng soi sáng cho tôi. Con Nở nhanh nhẹn đặt chiếc đèn con vào lồng kính, khép cửa lại cẩn thận cho gió bốn bên không thể lọt vào. Nó cầm cái lồng kính xanh biếc nhấc cao lên. Trong lồng, chiếc tim đèn hút mạnh dầu cháy đỏ, tỏa ánh sáng rung rinh, chiếu lên giữa bóng đêm đen thẳm.

Trong cảnh sông khuya vắng vẻ, bỗng con Nở nghe có tiếng xuồng rẽ nước đi nhè nhẹ và tiếng dầm bơi vô ý thỉnh thoảng chạm vào be xuồng lộp cộp. Nó hơi lo, lắng tai dõi theo tiếng động. Rõ ràng là có nhiều mái dầm đang lặng lẽ khuấy nước và hai ba người đang nói chuyện lào thào. Anh em đồng chí mình không bao giờ đi đông như thế. Chỉ có bọn "chúng nó" thôi. Đêm nay, có lẽ chúng nó muốn phục kích tại vàm sông chăng? Nguy mất! Phải báo ngay cho các đồng chí bên kia biết mà quay trở lại. Con Nở không do dự gì nữa, nó lập tức xoay mặt đèn đỏ ra sông.

Vừa lúc ấy, một mũi xuồng lạ ló ra và một họng súng đen ngòm chĩa vào ngực con Ba Nở:

- Ai làm gì đó, hả?

- Dạ, tôi đi giăng câu, ông à!

Con Nở vừa trả lời vừa đặt ngọn đèn xuống sạp thuyền. Nó với tay chụp lấy gắp lưỡi câu tháo tung ra rồi nhúng xuống nước. Nó lôi cái gáo dừa đựng đầy trùn cơm đến tìm mồi móc vào lưỡi câu. Nó làm mọi việc rất nhanh nhẹn và bình tĩnh, mắt vẫn nhìn chăm chăm về phía mũi xuồng kia tìm cách đối phó. Một vệt sáng đèn pin chiếu ngay vào mặt làm nó nheo đôi mắt lại.

Có tiếng thốt lên qua hai hàm răng:

- A, tưởng ai, té ra cô Ba Nở? Cô mà cũng đi câu nữa sao?

Thôi, đúng là thằng Lâm rồi! Phen này gay go đây. Con Nở chưa trả lời, cứ tiếp tục móc mồi vào giường câu.

Thằng Lâm áp xuồng đến gần, nó nhìn con Nở từ đầu đến lưng như dò xét. Nó giằng đường câu trong tay con Nở, kề sát vào đèn. Nó se ngược sợi nhợ, tháo ra xem kỹ những chỉ gai phía trong.

Bỗng nó cười gằn một tiếng, có vẻ đắc ý:

- Đi câu hả? Cô thả câu hồi nào mà tới bây giờ nước chưa thấm vô nhợ câu, hả? Thôi, đừng có qua mặt tôi nữa. Cô đến đây làm gì? Nói mau!

Nó luồn họng súng lục vào cổ con Nở, hất cằm cô lên. Con Nở né đầu tránh qua một bên, giọng nó vang trên mặt nước:

- Tôi vừa ra đây câu thôi! Anh cũng thấy đó. Dọa tôi làm gì?

Thằng Lâm giơ chiếc đèn câu lên. Đôi mắt trắng dã của nó ngó lom lom vào con Ba Nở, răng nanh nó nhe ra:

- Nè, lôi thôi tao bắn nát óc bây giờ chớ dọa không thôi à?

Con Nở chẳng trả lời. Nó nhíu mày nhìn thẳng vào mặt thằng Lâm. Từ trong mắt nó, một ánh lửa căm thù lâu nay đang âm ỉ, lóe rực lên, phóng ra qua cái nhìn bén ngót.

Thằng Lâm run tay, nó xoay cái lồng đèn, nhìn sang chỗ khác.

Thấy đèn xanh lại chiếu ra sông, con Nở lo lắng nên quên cả giữ gìn. Nó vội vàng giật lấy cái lồng đèn trong tay thằng Lâm. Nó tìm cách giơ mặt kính đỏ lên cao cho bờ bên kia trông thấy.

Lúc đầu thằng Lâm chưa hiểu. Nhưng qua một phút nó đã đoán ra. Như một con ma da bắt mồi, nó chồm tới xòe bàn tay lạnh ngắt ra chụp lấy con Ba Nở. Con Nở cắn răng, cố sức giơ chiếc đèn đỏ lên cao, quay tít.

Thằng Lâm gừ lên một tiếng trong cổ như tiếng chó dại nhe răng sắp cắn người, một tay nó vặn mạnh chiếc đèn, tay kia nó rút dao găm chọc vào dưới cằm con Ba Nở:

- Buông ra!

- Không buông!

- Không buông tao giết chết!

- Chết cũng không buông!

ánh lửa chao đi chao lại trong cuộc vật lộn giữa hai bên. Cuối cùng con Nở giật được chiếc đèn giơ cao lên, đôi mắt nó sáng quắc như sao nhìn vào thằng Lâm ngay giữa mặt.

*

* *

Anh chỉ huy du kích của một xã ven sông Cửu Long kể lại chuyện này hôm chúng tôi nằm chờ lệnh để về vùng ấy.

Đêm đó, ngồi ở ven sông, mắt anh đăm đăm nhìn sang quê cũ. Bên kia đã là vàm bần rồi. Dài theo bãi, đom đóm vẫn thắp đèn nhảy múa trên cành cây. Anh bụm hai tay, múc nước sông lên rửa mặt rồi rút khăn ra lau đôi mắt. Tôi chờ cho anh lau xong mới dám hỏi tiếp câu chuyện còn dở dang:

- Rồi nó giết chết cô Ba Nở phải không?

- Không! Không chết!

Im lặng một lúc lâu, anh vụt thốt lên như tiếng nấc:

- Nhưng nó làm một chuyện còn ác hơn là giết chết nữa kia: nó móc mắt cô ấy!

Một con vật gì phía dưới chạy hoảng nhảy tung lên làm tan cả hai ánh sao đang lung linh trên mặt nước. Một tiếng thở dài.

Gió thổi mạnh trên dòng sông. Những ngọn sóng từ xa chạy vào dồi xuồng chúng tôi trồi lên hụp xuống.

Anh du kích vẫn còn ngóng mãi sang bờ bên kia. Có lẽ anh đang nhớ đến quả bần xanh, đến con cá trắng, nhớ đến bãi sông màu mỡ phù sa? Hay anh nghĩ đến cuộc vật lộn gay go vẫn còn đang tiếp diễn?

Bỗng từ phía ấy, trong rừng bần lấm tấm sao rơi, một ánh lửa lóe lên xanh biếc cứ lập lòe bay dọc bay ngang. Tôi nhớ ngay đến chú đom đóm xinh trong lòng bàn tay cô Ba Nở.

Có lệnh sang sông. Chúng tôi giơ cao dầm, gò lưng, cắm cổ, nhằm ánh lửa chập chờn mà bơi tới. Trong màn đêm còn mù mịt bên kia sông, ánh lửa xanh biếc của quê tôi cứ ngời sáng thâu đêm, không bao giờ tắt được.

1959

Trần Thanh Giao

Tuyển tập truyện ngắn Trần Thanh Giao

Sao Mai gần gũi

Đoàn trưởng Tiêu mở cửa xe đẩy tôi lên, và nói:

- Anh đến ăn Tết với anh em thì hay quá rồi. Đêm nay, phải cho anh đón giao thừa giữa rừng! Ngay cái nơi mà chúng mình đã đốt lửa qua đêm, mười hai năm trước!

Bao nhiêu vui mừng, ngạc nhiên xô đến lòng tôi cùng lúc với cái giật mạnh của chiếc xe con đang chồm về phía trước. Tôi phải bíu lấy cánh tay anh và hỏi to trong tiếng máy nổ vang:

- Vào Khe Beo à?

- ừ, Khe Beo!

Tôi chợt dậy lên những kỷ niệm cũ. Lần ấy, từ thị trấn nhỏ miền núi này, tôi theo tổ tìm than mỡ của anh, đi xuyên rừng mất năm hôm, qua Bản Nứa, Bản Mây, Suối Nai, Suối Cạn mới đến Khe Beo. Đêm đó, chúng tôi đốt lửa giữa rừng, bên thung lũng ven khe, ngồi chờ sáng. Tôi buột miệng hỏi:

- Kỹ sư Thanh giờ ở đâu?

Phải một lúc, anh mới đáp:

- Hy sinh rồi! Năm 1968. Những ngày cuối cùng của cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ nhất.

Tôi lặng người đi. Phải nói thật rằng trong số những anh em chuyến ấy, người bạn tôi thân nhất là Thanh. Thanh lúc đó hai mươi lăm tuổi, người Bà Rịa, cùng quê Nam Bộ. Anh là lính trinh sát cũ, tập kết ra Bắc được đi học Liên Xô, tốt nghiệp kỹ sư địa chất. Đêm ấy tôi và Thanh cùng phiên gác. Ngồi bên đống lửa, Thanh kể cho tôi nghe bao nhiêu là chuyện. Nào chuyện người yêu của Thanh, con gái Hà Nội chính cống, sinh viên khóa địa chất đầu tiên của ta. Nào những chuyện mơ ước tìm tòi đầy hấp dẫn của những người địa chất. Nào những cảm xúc, những nhận xét về thiên nhiên của những người đi rừng mà tôi thích thú ghi kín nửa quyển sổ tay. Đang câu chuyện, Thanh chợt dừng lại, lắng nghe những tiếng sột soạt giữa rừng đêm. Anh vớ lấy đèn pin, chiếu về hướng khe suối trước mặt. Hai đốm lửa đỏ rực, lóe lên như hai cục than hồng tóe ra những tia sáng kỳ dị. Thanh vụt nắm chặt cánh tay tôi. giọng hơi lạc đi:

- Hổ kia!

Tôi dựng Tiêu dậy. Thanh chộp lấy súng, đòi bắn. Tiêu không cho và bảo đốt lửa to lên. Hóa ra mải chuyện, chúng tôi đã để lửa lụi dần. (Sáng ra, đến xem, ven khe vết chân hổ to như cái bát!).

Để xua không khí rờn rợn, Thanh với lấy túi địa chất bày những mẫu than, mẫu đá ra, vừa nâng niu săm soi ngắm nghía vừa giảng cho tôi nghe về trầm tích học, về sự hình thành của các vỉa than. Nào là mấy trăm triệu năm trước vùng này ra sao, nào là giới prô-tê-ô-zôi,

pa-lê-ô-zôi, nào là hệ cam-bơ-ri, đê-von, tri-át. Thanh bảo rằng anh thích ngành địa chất vì ngành này giúp anh tìm than cho miền Bắc bây giờ và tìm dầu mỏ cho miền Nam khi nước ta thống nhất. Tôi nhớ ánh mắt anh lúc đó: Theo lý thuyết thì quê anh phải có dầu mỏ! Anh cất những mẫu than vào túi và tiện tay, phủi những hạt bụi than cho rơi cạnh đống lửa hồng. Than vụt bắt cháy, phát lên một ngọn lửa nhỏ đủ màu hồng, vàng, lam, biếc, đẹp vô cùng. Bỗng Thanh chộp lấy tay tôi, bóp mạnh:

- Anh có thấy cái màu kỳ lạ kia không?

- Đâu?

Thanh vơ vội túi, lấy một mẫu than, ghè ra. Rồi anh lại rắc những mẩu than vụn lên lửa. Tôi thấy tay anh run run và mắt sáng lên như hòn than nghiêng đúng góc độ nào đó bỗng ánh lên tia sáng của mặt trời. Rõ ràng có cái gì làm anh xúc động mạnh. Nhưng lần này, vẻ mặt anh ỉu lại, đôi mắt thăm thẳm đen. Anh lại ghè than và lắp lại cái việc rắc than lên lửa mấy lần. Tôi thấy lạ, hỏi. Anh trầm ngâm đáp:

- Những lần trước, đi tìm kiếm trên vùng này, tôi có mang về một số mẫu than nhờ phân tích. Nghiên cứu những kết quả, tôi chợt để ý đến một nguyên tố: Giéc-ma-ni-om. Hàm lượng của nó trong các mẫu rất thấp nhưng có một mẫu thì cao vọt hẳn lên. Những chuyện ngẫu nhiên như vậy trong địa chất cũng là thường, anh ạ. Nhưng sao điều đó cứ ám ảnh tôi. Tôi đặt giả thuyết. Tôi tìm sách đọc. Tôi tra hỏi những hiểu biết của con người về nguyên tố đó, mà tôi có thể tra được. Tôi bị nó dằn vặt nhiều đêm. Và vừa rồi, tôi lại trông thấy màu của nó như đã có lần tôi trông thấy màu ấy ở quang phổ! Chẳng lẽ tôi buồn ngủ, mơ đi?

Giéc-ma-ni-om! Tôi cũng bị xúc động mạnh. Tôi đã nghe nói đó là một nguyên tố quí và hiếm, về mặt nào còn hơn cả u-ra-ni-om. Cho nên tôi nhớ mãi phút ấy như người con gái nhớ lại lần đầu người yêu nắm tay mình và nói lên cái chữ kỳ diệu của cuộc sống!

Chúng tôi ngồi bên nhau khá lâu cho đến khi Thanh vỗ vai tôi, chỉ ngôi sao mai như hòn ngọc biếc long lanh trên nền trời nhung tím. Ô! ở trên núi thấy sao mai to hơn, sáng hơn và gần gũi hơn ở đồng bằng! Tôi nói nhận xét đó. Thanh gật đầu ngay:

- Đúng! To, sáng và gần hơn, thân thiết hơn. Này, khi nào bắt đầu khoan thăm dò than của vùng này, tôi sẽ lập một phương án đề nghị nghiên cứu chuyên đề Giéc-ma-ni-om. Theo lý thuyết, nó có trong than nâu, than mỡ. Vùng này là than gầy, có quá trình biến chất cao hơn. Nhưng, biết đâu chúng ta lại chẳng có cuộc gặp gỡ với một qui luật mới.

Một tứ thơ vụt đến, tôi đứng lên, đập vào vai Thanh:

- à này, màu sao mai trên núi: màu giéc-ma-ni-om!

Thanh bóp chặt tay tôi:

- Không hẳn đâu.

Nhưng đang cảm xúc, tôi viết luôn mấy câu thơ có cả sao mai và giéc-ma-ni-om. Thanh cười:

- ừ, phương án ấy tôi sẽ đặt cho nó cái bí danh là Sao Mai.

Cho nên, kỷ niệm của tôi về Thanh có thể nói là kỷ niệm sâu sắc đầu tiên về những người địa chất.

*

* *

Chiếc xe rời con đường chiến lược, ngoặc vào rừng. Đêm đổ xuống. Hai ngọn đèn pha không đẩy ra xa được màn sương vùng núi đêm ba mươi Tết. Vậy mà xe vẫn hùng hổ leo dốc. Tôi nhìn phía trước. Hầu như không có đường. Mà xe bò lên đỉnh núi theo một dòng suối cạn! Anh tài trẻ đánh vật với tay lái, tay số, ga và phanh. Tài xế này cũng khét mùi tài xế địa chất đây! Rõ là quân địa chất! Càng đêm, xe càng đi sâu vào rừng già. Tôi và đoàn trưởng Tiêu chỉ nói chuyện nhát gừng vì chúng tôi đang túm chặt lấy xe như túm bờm ngựa chứng và nhiều lúc ngã xô vào nhau dúi dụi.

Đột nhiên, ở cửa kính phía trước, tôi thấy thấp thóang qua cây rừng và màn sương, một mảng trời đầy sao lấp lánh! Tôi còn chưa tin ở mắt mình thì đoàn trưởng Tiêu nói to bên tai tôi:

- Khe Beo đấy!

Đặt chân xuống đất mà tôi vẫn chưa hết ngỡ ngàng. Thung lũng Khe Beo tràn ngập ánh điện. Từng dãy nhà xinh xắn, ngay hàng thẳng lối, mọc lên khắp các ngọn đồi chung quanh.

Đoàn trưởng Tiêu giành xách hành lý, dắt tôi thẳng đến nhà khách bên kia suối. Kỳ lạ thật! Đây là con suối năm xưa chúng tôi đã xuống rửa mặt, lấy nước nấu cơm, và đã thấy bờ suối in những vết chân hổ to bằng cái bát!

Một chiếc cầu bắc ngang qua suối làm bằng những ống khoan cũ, to như cổ chân, hàn lại với nhau. Chiếc cầu cong, to rộng, vững chắc hầu như quá đáng, kiểu mường tượng như cầu Thê Húc của Hồ Gươm vậy! Dọc thành cầu, hai dãy đèn điện xanh, đỏ, tím vàng! Tôi cứ mê đi, tưởng mình đang chơi giao thừa ở đền Ngọc Sơn!

Đoàn trưởng Tiêu vội cắt nghĩa:

- Đừng tưởng chúng tôi lãng phí nhé. Những mùa lũ trước, chúng tôi đã bị trôi mất ba cầu, kiên cố chẳng kém cầu này! Làm to là vì bắt buộc nó phải thế mới trụ nổi giữa rừng. Còn đèn xanh đỏ là vì hôm nay giao thừa. Đêm nay, chúng tôi vẫn phải làm việc. Công nhân mà. Tôi muốn dành cho anh nhiều ngạc nhiên của một đêm giao thừa nên không nói trước.

Chúng tôi đến nhà khách. Sau khi hướng dẫn mọi điều cần cần thiết và chờ tôi rửa mặt xong, hết một tuần trà, đoàn trưởng Tiêu nói:

- Đêm nay, tôi cũng rất bận vì công việc sản xuất. Anh sang làm quen với một kỹ sư vừa ở Tổng cục về đây ít lâu, đang nghiên cứu một chuyên đề. Chốc nữa, đồng chí ấy cũng xuống một tổ máy khoan. Đồng chí ấy sẽ dắt anh đi. Thế là hoàn toàn đúng yêu cầu của anh nhé.

Anh đứng dậy, chỉ sang phòng bên, nói tiếp:

- Bên đó trước là phòng của chuyên gia giúp ta đặt máy khoan sâu. Việc xong đã lâu, họ rút hết rồi. Chúng tôi để đồng chí ấy ở tạm và làm việc.

Anh dắt tôi sang gõ cửa phòng. Có tiếng phụ nữ đáp:

- Mời vào.

Cửa mở. Ngay phút đầu, gian phòng cho tôi một cảm giác lộng lẫy, với đồ đạc sang và ánh đèn ống mát dịu, giữa một cánh rừng già. Đặc biệt là chiếc tủ kính, trong có nhiều sách, những mẫu than, đất, những lát đá được mài hết sức mỏng.

Cũng cần nói thêm trong cái đêm Tết này, là phía trên cửa sổ căng tấm đăng-ten trắng, trước bàn làm việc treo một giò phong lan với chùm hoa dài, nở căng, đẹp choáng váng! Chị phụ nữ đang ngồi trước chiếc kính hiển vi dưới giò phong lan ấy, khẽ quay đầu lại:

- à, anh Tiêu. Có tin tức gì của Lan Anh cho tôi chưa?

- Chưa. Cô cần lắm phải không? 0 giờ đêm nay sẽ có thêm một lần liên lạc. Chắc là có điện chúc Tết của Tổng cục. Nếu có tin cho cô, tôi sẽ đưa ngay.

Chị phụ nữ định nói thêm gì đó, nhưng chợt thấy khách lạ, chị thu dọn mặt bàn, đứng lên chào. Đoàn trưởng Tiêu giới thiệu:

- Chị Phương Mai, kỹ sư địa chất, cán bộ Tổng cục.

Anh cũng không quên nói rằng tôi được Tổng cục "đặc biệt giới thiệu về đây để ăn tết với anh em địa chất"!

Bàn giao và dặn dò xong xuôi, anh bắt tay tôi, quay đi với công việc của anh.

Phương Mai mời tôi ngồi sang bộ bàn ghế trúc và pha trà đãi khách. Cô trạc ba mươi tuổi, nhanh nhẹn trong chiếc áo len dài tay màu tím Huế. Cổ quàng một chiếc khăn màu hoa cà, mỏng và nhẹ như một đám mây. Cô đáp lời tôi, với cái duyên dáng và lịch sự của người Hà Nội:

- Cảm ơn anh, tôi được một cháu gái.

- Anh ấy công tác ở đâu, chị?

- Cùng ngành với tôi, anh ạ.

Tôi thấy đôi mắt đen của cô dường như thăm thẳm, buồn buồn. Cô sửa mái tóc có lẽ đã lâu không có dịp làm lại, buông gần chấm vai, còn lưu ở đuôi tóc những làn sóng nhẹ.

- Chị về đây nghiên cứu chuyên đề gì?

Phương Mai chuyển tách nước sang, mỉm cười mời tôi, tránh câu hỏi. Đôi má lúm đồng tiền làm cho nụ cười thêm tươi, trên gương mặt trái xoan, da hơi xanh dưới ánh đèn ống. Tôi nhận thấy điều đó nên vội cười chữa:

- Có lẽ tôi.

Phương Mai cũng cười:

- Không sao anh ạ. Thỉnh thoảng tôi vẫn phải trả lời với bạn bè. Chuyên đề tôi đang nghiên cứu gọi là chuyên đề Sao Mai.

Tôi tròn mắt, ngạc nhiên hết sức, và không kìm nổi tiếng thốt bật ra:

Giéc-ma-ni-om?

Tiếng chiếc tách trên tay Phương Mai rơi xoảng trên mặt đĩa. Đến lượt cô tròn mắt nhìn tôi. Cô đánh rơi luôn cả sự chủ động từ nãy giờ của một người tự tin. Cô lẩm bẩm như nói một mình:

- Chẳng lẽ anh Tiêu lại.

Tôi cải chính:

- Không. Anh Tiêu chẳng nói với tôi một tí gì về công việc của chị.

- Thế thì ai.

Tôi hiểu ngay mối băn khoăn của cô nên nói:

- Chị đừng lo. Đây chỉ là một sự tình cờ. Tôi biết chuyên đề Sao Mai vì một người bạn tôi nghĩ ra tên ấy, ngay tại chỗ này hơn mười năm trước.

Và tôi kể lại chuyện cũ. Sắc mặt Phương Mai thay đổi nhiều lần. ánh mắt cô nhiều lúc sáng lạ, nhất là lúc tôi ca ngợi người bạn tôi, ca ngợi cái phút giây lóe sáng trí tuệ của người địa chất, người làm công tác khoa học, rất quí và rất hiếm như giéc-ma-ni-om ở trong than vậy.

Phương Mai bỗng ngồi xuống ghế. Nước mắt cô ứa ra. Và không giấu tôi sự xúc động ấy, cô nói:

- Vậy hóa ra anh Minh là anh?

Tôi hơi ngạc nhiên bởi câu hỏi lạ, vì nãy giờ nói chuyện với tôi, cô vẫn gọi đúng cái tên đó, theo lời giới thiệu của anh Tiêu cũng như tôi vẫn gọi tên cô là Phương Mai. Cô thân mật nói:

- Anh Thanh em trước đây, mỗi lần bàn đến chuyên đề Sao Mai là nhắc đến anh. Nhắc đi nhắc lại cái đêm giữa rừng mà anh vừa kể cho em nghe.

Đến lượt tôi ngã vào thành ghế. Tôi thật xúc động. Vậy hóa ra Phương Mai là cô! Tôi nghĩ đến Thanh.

Phương Mai đứng dậy mở tủ kính, lấy ra một tập ảnh. Này là Thanh đang đeo ba lô, tay cầm búa, tay chống nạnh, đang cười rất tươi ở giữa rừng, trong một cuộc lộ trình tìm kiếm. Vẫn đôi mắt sáng ấy, vẫn nét mặt cương nghị ấy. Này là gia đình nhỏ của Thanh: Thanh trong chiếc áo bơ-lu-dông màu sẫm bên cạnh Mai trong chiếc áo len dài tay và chiếc khăn voan (đúng là chiếc áo len màu tím Huế thủy chung Mai vẫn mặc đây); Mai bế một cháu gái chừng một tuổi, gương mặt cháu giống mẹ và đôi mắt sáng thì giống bố như đúc. Này là Thanh trong bộ quân phục mới với cấp hiệu trung úy công binh trên ve áo. Mai nói:

- Anh Thanh em đi bộ đội cuối năm 1965. Anh làm địa chất điều tra mở một tuyến mới trên Trường Sơn. Đến năm 1968. Các đồng chí kể lại, hôm đó, trong khi anh đang khảo sát thì.

Giọng Mai nghẹn lại. Tôi nghĩ rằng không nên hỏi thêm. Mai cũng lật tiếp ảnh: Một cháu gái, đúng cháu gái ấy, lớn hơn một chút và gương mặt càng giống mẹ, đôi mắt càng sáng hơn. Tôi hỏi:

- Cháu tên gì, chị?

Phương Mai cười:

- Anh thử lật phía sau mà xem.

Tôi làm theo lời Mai. Sau ảnh, một dòng chữ:

"Sao Mai của bố Thanh lúc 5 tuổi. Ký: Phương Mai."

Tôi nhìn Phương Mai. Đôi mắt đen buồn bỗng ánh lên, như ánh sáng xanh của ngôi sao mai báo hiệu một ngày mới. Cô tủm tỉm:

- Cháu Sao Mai nay đã bảy tuổi, học lớp một. ở nhà, mỗi lần bà cháu hỏi "Sao Mai quê ở đâu?", cháu đáp ngay: "Quê cháu ở Bà Rịa"!

*

* *

Rừng đêm. Phương Mai đi trước dẫn đường. Ngọn đuốc trong tay tôi xua bóng đen và màn sương giá lạnh. Thỉnh thoảng nứa nổ lép bép. Giờ này quanh Hồ Gươm, pháo đốt nhiều phải biết! Đường ô tô xuyên rừng, quang đãng, đi bộ thấy nó phẳng hơn nhiều. Tùng quãng, thấp thoáng mấy nếp nhà riêng của gia đình cán bộ, công nhân. Nhiều nhà đèn còn sáng. Tôi cố hình dung lại Khe Beo cũ. Ngọn lửa hơn mười năm trước đã sáng tại nơi nào ở đây nhỉ? Nghĩ đến Thanh, tôi nói vui:

- Anh Thanh trước sau cũng là lính trinh sát. Vì địa chất là trinh sát của công nghiệp lớn. Mà người trinh sát thì có một con mắt thứ ba, chị Mai ạ.

Phương Mai quay lại cười:

- Nhưng trước sau gì em cũng bảo với anh Thanh em: cái màu Sao Mai mà anh thấy trong rừng đêm đó chỉ là do anh tưởng tượng ra thôi.

- Nhưng.

Cô kỹ sư địa chất không đợi tôi nói hết:

- Anh Thanh vẫn cứ cãi em. Nhưng đó chẳng qua là mơ ước của anh với lý luận mà anh đã học và những quang phổ mà anh đã có dịp thấy, cộng với sương mù Khe Beo, rừng đêm và tiếng hổ sột soạt. Nói tóm lại, đó là hiện tượng tâm lý chứ không phải hiện tượng khoa học.

- Ước mơ mà thành hiện thực, không khoa học sao được?

Phương Mai chỉ vào một khe suối phía trái:

- Ta rẽ lối này, đi tắt lên gần hơn anh ạ.

Những chiếc ủng cao su của chúng tôi giẫm lạo xạo lên đá cuội dưới lòng suối. ánh đuốc soi dòng nước trong đang vỡ ra phát đi những làn sóng lan dài. Tôi chưa từng bao giờ đi rừng đêm và thấy suối đẹp đến thế. Lòng suối biến ảo những màu của vàng, bạc, kim cương lóng lánh.

- Anh Thanh thật là một người biết ước mơ.

- Em thì em lại thích cái tính làm việc khoa học của anh Thanh hơn là những điều anh mơ mộng.

Tôi vội hỏi ngay:

- Khoa học như thế nào, chị có thể nói cho tôi nghe.

Phương Mai lúng túng, chẳng biết vì cô thấy không tiện khen chồng mình trước mặt bạn, hay là vì lẽ gì khác:

- Cũng khó nói, vì. anh không ở trong nghề. Em lấy một vài câu chuyện vặt thôi. Ví dụ: Lúc thăm dò sơ bộ, anh Thanh em gởi phân tích một số mẫu. Kết quả thật khác xa nhau; hàm lượng Sao Mai trong than chỉ mấy phần triệu, có mẫu thì lại đến năm phần vạn. Tiện thể, nói anh biết: nếu xác định hàm lượng là hai phần vạn thì coi như thiết kế khai thác được rồi. Nếu trên năm phần vạn thì mỏ này không gọi là mỏ than, mà người ta sẽ gọi nó là mỏ Sao Mai! Em trở lại những kết quả. Những kết quả làm em nản lòng. Lúc đó Mỹ đã bắt đầu đánh Hà Nội. Anh Thanh em đã đi bộ đội và đúng cái đêm anh trở về nhà trước khi vào tuyến lửa, trong một đợt bom, điện mất, anh Thanh em nói: Chúng ta tiến hành phân tích mẫu trong điều kiện dòng điện không ổn định cho nên kết quả không ổn định. Đầu óc em chợt lóe sáng: anh Thanh em.

Đuốc hết. Tôi dừng lại đốt tiếp bó khác. ánh lửa mờ đi. Bóng đêm như trùm xuống. Nghe rõ tiếng suối thì thầm và bầu trời đen như đặc hơn, lạnh hơn. Chợt trong bầu trời đêm ấy, tôi nhìn thấy một ánh sáng. Đúng, ánh sáng cao, xa xa, như một ngôi sao. Lạ thật! Một ngôi sao giữa rừng, đêm ba mươi Tết! Tôi hỏi Phương Mai. Cô nhìn lên và chợt bật cười. Tiếng cười trong như nước suối vang vang rừng đêm:

- Sao Mai đấy anh ạ! Anh không biết ư?

Cô lại cười như cố ý trêu tôi.

Chúng tôi tiếp tục leo dốc. Trước mặt tôi, ngôi sao của Phương Mai càng lúc như càng gần lại.

- Theo ý anh Thanh, em đề nghị phân tích lại, vạch ra một loạt biện pháp mới mà trình độ hiểu biết của em cho phép trong đó có việc tìm cách khống chế dòng điện cho thật ổn định. Và kết quả rất khích lệ: tất cả các con số đều suýt soát trên dưới hai phần vạn! Em viết thư cho anh Thanh em. Sau đó anh Thanh em. Lúc nãy, em chưa kể với anh trường hợp anh Thanh em hy sinh. Một quả bom địch xuyên sâu lòng đường. Và quả bom ấy đã nổ.

Chúng tôi đến một hồ nhỏ. Mặt nước bắt ánh lửa đuốc loang loáng bạc. Tiếng máy rì rầm đâu đây.

- Máy bơm nước lên cho máy khoan. Chúng ta sắp đến rồi. Anh ạ, có những lúc chúng mình làm việc thiếu trách nhiệm và kết quả thật là. Cho nên em thấy phải đến tận máy khoan lấy mẫu sao cho như tự tay mình moi nó ra nguyên vẹn, từ trong lòng đất. Anh em thợ tốt lắm. Họ chưa hiểu hết khoa học, chưa hiểu hết yêu cầu của mình nên lúc đầu nhiều khi cũng. ẩu. Nhưng một khi anh em đã hiểu thì. Họ thật là những người tuyệt vời. Em thử hỏi anh, với đôi bàn tay này, em làm sao moi được những mẫu than từ ngàn thước sâu dưới lòng đất, trọn vẹn, tươi nguyên?

Phương Mai chìa đôi tay búp măng mềm mại ra trước mặt.

- Kết quả của em và các anh thợ mấy tháng qua đưa em đến một kết luận: hàm lượng Sao Mai ở đây phải trên năm phần vạn! Nhưng phải chờ câu trả lời chính thức của Lan Anh, sau khi qua những sự phân tích khoa học nhất mà con người hiện nay biết đến.

Đúng lúc đó, giữa đỉnh núi, hai đốm lửa hồng bỗng lóe sáng. Tôi hỏi Mai:

- Gì thế nhỉ?

Mai cười:

- Hổ đấy. Anh sợ à? Con hổ năm xưa của các anh không dám lảng vảng trong bán kính trăm cây số lại đây đâu. Vùng này đang thăm dò tỉ mỉ. Khắp nơi đều có máy móc và công nhân. Các anh thợ khoan đi đón em đấy. Mọi khi lấy mẫu, các anh vẫn về đón em tận nơi.

Thật quả như thế. Và đốm sáng trên bầu trời đêm ba mươi mà lúc nãy tôi tưởng là một ngôi sao, thật ra là ánh đèn hiệu trên đỉnh tháp khoan của các anh.

*

* *

Chúng tôi lên đến tháp khoan khi anh em đang kéo cần. Chiếc Zíp 650 chạy đều đều, không hối hả. Mùi dầu đi-ê-den hăng sực. Những chiếc cần khoan to bằng cổ chân, dài hàng chục mét lần lượt được kéo lên, tháo ra, xếp một bên. Anh em công nhân trông thấy Phương Mai đều tươi lên. Ai cũng nói to, vì tiếng máy nổ vang:

- Có quà Tết cho anh em không, chị Mai ơi?

Phương Mai vỗ vào chiếc túi đeo bên hông:

- Có đây!

- Tuyệt quá! Chị ăn bánh chưng không? Bóc cái đầu tiên cho chị Mai, các cậu ơi!

Phương Mai giơ tay ngăn:

- ấy, để giao thừa!

- Sắp rồi!

Nói thế chứ ai đứng đâu vẫn đứng đấy. Đang kéo cần khoan mà.

Trên đỉnh núi, gió thổi ào ào, rét tê tái. Những chiếc liếp che chắn xung quanh tháp khoan không đủ ngăn gió. Mấy ngọn đèn điện run rẩy, hắt ánh sáng vàng đu đưa làm cho không khí thành ra hư hư thực thực giống như trong một chuyện cổ, kể đêm giao thừa, bên nồi bánh chưng.

Phương Mai bước vào góc lán, cởi túi đeo treo lên mắc, thân thuộc như người trong tổ. Cô giở nhật ký khoan ra xem. Tôi cũng đứng ngắm bản thiết đồ địa chất dự kiến và bản thiết đồ cột địa tầng lỗ khoan thực tế vẽ trên giấy kẻ ô ly màu vàng nhạt. Hai cột thiết đồ ấy dường như chẳng sai nhau là mấy. Phương Mai nói:

- Đây là một trong những tổ khoan vào loại nhất của Đoàn. Máy khoan sâu 650 mét để bắt hai vỉa than mới. Vỉa số 1, em nghi hàm lượng Sao Mai có đến ba hay bốn phần nghìn cơ! Còn vỉa số 2 đây thì đang khoan. (Cô giơ bút chỉ lên cột địa tầng dự kiến). Vỉa này ở độ sâu 580 mét, chạy từ hướng Tây Bắc đến, qua lòng núi này, rồi theo con suối lúc nãy ta đi qua mà đổ về hướng Đông Nam.

Ba, bốn phần nghìn! Nếu cái điều Phương Mai nghi mà lại đúng thì. Tôi thấy như vừa uống một hớp rượu mạnh. Tôi nhìn Phương Mai. Cô hơi lúng túng vì có lẽ đã nói ra một điều chưa nên nói. Cô quay đi xem mấy hộp mẫu.

Trong những hộp gỗ, chia từng ngăn dài song song, những mẫu đá xếp theo thứ tự trên dưới của chúng như chúng vốn nằm dưới lòng đất. Những mẫu đen sẫm, nhiều mẫu trắng ngà vân vân xám, nhẵn thín, trong ngon lành như những chiếc giò lụa. Phương Mai mở sổ ra ghi. Cô và anh tổ trưởng khoan cùng nhau xem xét, kiểm tra cẩn thận mọi việc rồi lại cùng nhau vạch ra một mệnh lệnh về chế độ khoan và lấy mẫu, sao cho máy khoan mang lên mặt đất một ống mẫu đầy đủ nhất, trọn vẹn, tươi nguyên như lời Phương Mai nói với tôi lúc nãy.

Mọi việc xong xuôi. Cô mỉm cười hỏi tôi:

- Anh có rét không? Mời anh sang đây.

Chúng tôi sang một mái lán riêng, kín đáo. Dưới đất, một bếp lửa vẫn còn hồng.

Phương Mái lấy ấm, đổ thêm nước vào, nhen thêm củi, đặt lên. Cô hơ đôi bàn tay trên ngọn lửa vừa bùng cháy nhảy nhót.

- Rét quá! Cóng cả tay!

Một câu hỏi nãy giờ ám ảnh tôi:

- Tại sao từ năm phần vạn lại lên tới ba, bốn phần nghìn?

Phương Mai im lặng, không trả lời. Rồi chẳng rõ vì sao cô lại ngước nhìn tôi, đôi mắt lấp lánh ánh lửa:

- Chắc anh nhớ cái điều anh Thanh nghi là "qui luật" mới chứ? Sao Mai thường có liên quan với than có quá trình biến chất thấp như than nâu chẳng hạn. Đó là qui luật mọi người địa chất đều biết, qui luật thông thường. Còn đây là than gầy, trái qui luật! Nhưng trong khi đến đây nghiên cứu chuyên đề Sao Mai, em lại nghĩ đến: sự xâm nhập của mác-ma. Vâng, chính Khe Beo cho em sự suy nghĩ ấy. Anh có để ý đến những ngọn núi buốt lạnh phía trước kia không? Mấy trăm triệu năm trước lúc mới thành tạo, chúng đã nóng hàng nghìn độ! Và mác-ma xâm nhập. Những nhà địa chất Việt Nam đã kết luận những điều cơ bản đó, về vùng này. Gần đây, em lại đọc được một tin ngắn khoa học của nước ngoài làm em tỉnh ngủ hẳn cả một đêm: ở nước đó, vừa tìm thấy giéc-ma-ni-om trong than gầy, có liên quan đến mác-ma!

Gió tung cửa liếp. Đêm tối đen mà tôi như nhìn thấy những ngọn núi trước mặt. Tôi rùng mình, khắp người gai ốc nổi lên. Sao Mai năm phần nghìn có thể trở thành chuyên đề khoa học mới. Tôi cười:

- Có lẽ rồi còn đến lúc cháu Sao Mai phải tới Khe Beo.

Phương Mai đứng lên khép chặt cửa lại, lắc đầu:

- Đợi Sao Mai thì lâu quá! Em tin rằng không lâu đến thế đâu.

Chúng tôi không phải đợi lâu. ấm nước đã réo sôi. Và chốc lát, hơi nước phì ra vòi, bắt ánh lửa, sáng lên bảy sắc cầu vồng. Tôi nhớ đến chuỗi màu ở những vụn than cháy mà Thanh đã rắc lên đống lửa ngày xưa.

Phương Mai mở túi lấy ra một gói chè Hồng Đào, pha mời tôi một chén rồi mang sang mời anh em. Cô trở lại với một chiếc bánh chưng nóng hổi. Cô nói:

- Mưa rồi.

Những hạt mưa bụi đọng trên mái tóc, đọng trên mi mắt cô lấp lánh ánh lửa như những ngôi sao tí xíu, xa tít trên dải ngân hà.

*

* *

Khi ống mẫu lòng đôi được thả xuống đến đáy lỗ khoan thì cả gian máy khoan bỗng trở nên nghiêm trang thực sự. Những người thợ đứng ở vị trí mình như người lính trước giờ nổ súng. Tiếng máy chạy số 1 êm như ru. Cái spin-đen của máy khoan ngoan ngoãn tụt dần xuống. Mũi khoan xoáy vào vỉa than như mũi dao sắc xuyên vào thân chuối, ngập dần, ngập dần. Phương Mai đứng yên gần như bất động. Chỉ có đôi mắt đen là rực sáng, lấp lánh như những ánh sao. Tôi có cảm giác như chính ánh mắt ấy đang phóng ra những làn sóng điện, bắt mũi khoan phải xoáy sâu vào lòng đất, theo ý muốn mình. Gió lùa mái tóc và chiếc khăn voan bay lất phất. Tôi nhìn đồng hồ. Giao thừa đang đến nhanh. Trong không khí cổ tích ấy, tôi tưởng như quả đất đang quay theo tốc độ của mũi khoan đi vào lòng đất!

Và rồi ống mẫu cũng được anh em thợ cẩn thận kéo lên, hết sức cẩn thận. Thời gian trôi. Từ 500 mét sâu dưới lòng đất, hòn than lấp lánh Sao mai đang được ống mẫu kéo lên dần, lên dần để nằm trong lòng bàn tay của Phương Mai. Cuối cùng khi mẫu than tươi rói, nguyên vẹn ấy đã nằm kín trong hộp mẫu đặt giữa cái túi da nhỏ mà Phương Mai vẫn đeo liền bên người thì tôi thấy Phương Mai đã mệt lả. Tôi rót một chén nước chè nóng bưng đến cho Mai. Cô tươi cười, hớp từng ngụm nhỏ.

Đúng lúc đó thì đoàn trưởng Tiêu đến. Tiếng anh vang vang:

- Chúc mừng năm mới!

- ồ thủ trưởng đến xông nhà anh em! Sớm quá, sớm quá! Năm nay, tổ em phát tài rồi!

Tiêu quay sang Phương Mai:

- Có tin mới cho cô đây.

Mặt Phương Mai tái đi vì xúc động. Cô đặt chén nước xuống và đưa tay đón bức điện. Tay cô run run, bóc mãi mới mở được tờ giấy.

*

* *

Trên con đường chúng tôi từ máy khoan trở về Đoàn bộ, Phương Mai im lặng rất lâu. Đến khi rẽ xuống con suối, cô đột nhiên đứng lại, mở bức điện ra xem lại nữa. Tôi soi ngọn đuốc đến cho Mai. Bức điện viết:

"Sao Mai 31: 0,096; Sao mai 32: 0,073; Sao Mai 33: 0,070; Sao Mai 54: 0,420; Sao Mai 55: 0,480.

Chúc năm mới. Mừng thắng lợi mới. Phương Mai về để kịp ăn Tết khai hạ.

Lan Anh".

Gương mặt Phương Mai tái đi. Tay cô run rẩy. Tôi nói:

- Khéo Phương Mai cảm lạnh.

Cô lắc đầu, mỉm cười. ánh đuốc soi rõ hai đồng tiền trên má. Cô nói:

- Tổng cục gọi em về. Bài toán của em đã được thử. Cả sự nghi ngờ của em cũng được trả lời đúng. Mà sự thật khoa học lại cao hơn mơ ước của em! Trên 300 mét: bảy phần vạn, trên 500 mét: gần năm phần nghìn!

Đột nhiên Phương Mai nắm chặt tay tôi:

- Anh này! Lúc nào thì nên nói và nói thế nào., anh hỏi lại.

Tôi cảm động, siết bàn tay mềm và lạnh của cô trong hai bàn tay tôi:

- Tôi hiểu ý Phương Mai. Các anh ở Tổng cục sẽ giúp tôi.

Rừng đêm im vắng. Dòng suối phẳng lặng. Phương Mai có thể yên tâm. Vì lẽ nào đó mà tôi nói ra thì câu chuyện của tôi hoàn toàn vô hại, như ánh sáng xanh biếc của ngôi sao Mai vậy thôi.

Chúng tôi lại giẫm lạo xạo trên đá cuội dưới lòng suối, tiếp tục đi. Lòng suối biến ảo những màu của vàng, bạc, kim cương lóng lánh. Nụ cười của Phương Mai vẫn chưa tắt, làm tôi nhớ đến đôi má lúm đồng tiền của cháu Sao Mai. Tôi hỏi Phương Mai vì sao lại cười. Cô ngượng nghịu đáp:

- Giá có anh Thanh em ở đây thì anh sẽ nói là em không biết mơ ước.

Tôi thật xúc động:

- Không, anh Thanh sẽ nói: không phải ta đang lội trong dòng suối buốt lạnh giữa núi rừng đêm ba mươi Tết tối như mực, mà ta đang đi trong ánh Sao Mai lấp lánh, rất gần, chỉ cách bàn chân ta có 500 mét.

Phương Mai cười vì câu nói văn vẻ của tôi. Cô thực tế hơn:

- Đi từ máy khoan về!

Vâng, từ chỗ những người thợ khoan, những người nhặt ánh Sao Mai vỡ vụn chắp thành một ngôi sao to và đặt vào lòng bàn tay Phương Mai ngôi sao mơ ước đẹp đẽ trước đây của người mình thương yêu nhất.

Chúng tôi đang đi trong những ánh sao lấp lánh ấy, giữa đêm giao thừa. Không, giao thừa đã qua. Giờ là lúc lạnh nhất của đêm, báo hiệu ngày mới đã đến. Quả đất đã quay xong một vòng quanh mặt trời. Và nó đang trở lại điểm xuất phát để bắt đầu một vòng mới. Mới chứ không phải nó quay lại vòng cũ.

Tôi nhớ mãi nhận xét của Thanh giữa rừng đêm Khe Beo mười hai năm trước:

- Lên núi cao, thấy Sao Mai gần hơn là ta vẫn thường thấy.

Tháng 1-1975

Trần Thanh Giao

Tuyển tập truyện ngắn Trần Thanh Giao

Hà

1972

Năm ấy giặc Mỹ ném bom định hủy diệt các con đường tiếp viện từ Bắc vào Nam. Tôi được cử đến một đơn vị Thanh niên xung phong công tác. Tôi đạp xe suốt một đêm để về đoạn đường nổi tiếng là ác liệt chạy dọc theo dãy Trường Sơn. Sáng sớm, tôi đến bến đò. Con sông đang mùa cạn. Lòng sông đầy sỏi. Tôi vục tay xuống nước rửa mặt. Nước sông mát lạnh làm tôi tỉnh cả người. Một tay vịn xe, một tay tôi rút lược chải tóc. Tôi biết: đơn vị thanh niên mà tôi sắp đến gồm toàn con trai, con gái thủ đô. Leo lên cái dốc bên cạnh một công xưởng sản xuất tà vẹt gỗ, tôi đạp xe độ nửa giờ thì thấy rú Ngước đã ở trước mặt.

Đó là hòn rú cao nhất trong dãy đồi trùng điệp chạy dài lẫn vào màu xanh của rừng núi phía Tây. Con đường đỏ uốn lượn, lên xuống giữa những quả đồi. Đến đây, nó bị rú Ngước chặn ngang. Không biết từ bao giờ, người ta đã bạt đi một góc núi, lấy lối cho con đường vắt qua. Đường trở nên hẹp. Một bên là vách núi dựng đứng, người đi qua, ngước lên mỏi cổ. Một bên là vực. Nước mưa dồn xuống, tạo thành một con lạch nhỏ. Đứng trên nhìn, mặt nước lấp lánh sau những bụi hoa dại.

Đến gần rú Ngước, tôi xuống xe. Những hố bom mới lấp đất đá còn lổn nhổn. Đằng kia, mấy cô gái đang hè nhau vần một tảng đá khá to rơi chắn giữa đường. Các cô làm việc lặng lẽ. Nhưng cứ xem những lằn áo căng ra trên bả vai, ở bắp chân thì biết chị em đang cố gắng lắm. Tìm chỗ để xe xong, tôi bước đến:

- Xê tám ba tư đây, phải không các cô?

Các cô nhìn tôi, không ai trả lời. Rồi các cô lại nhìn nhau. Một cô, dáng chừng là chỉ huy, đứng thẳng người, xoa hai tay hỏi lại:

- Anh hỏi để làm gì?

Tôi nghĩ thầm: đúng rồi đây. Vừa lúc ấy, có tiếng máy bay. Cô gái khoát tay, ra lệnh:

- Xuống hầm.

Mọi người tản ra. Không hiểu sao, tôi lại chạy theo cô gái ấy. Có lẽ đó là một phản ứng tự nhiên của người ở xa vừa đến, chưa quen thung thổ, bám lấy người chỉ huy mặt trận. Cô gái không chạy ra mà lại chạy vào phía chân rú. Chúng tôi đứng lại trên miệng chiếc hố một. Cô gái nhìn tôi. Rồi cô chỉ tay ngược lại phía sau:

- Anh xuống kia. ở đấy có nhiều hầm.

Tôi nhìn theo tay cô, hơi ngượng, khó xử. Với sự nhạy cảm và lịch sự vốn có của người Hà Nội, cô đổi giọng:

- Em phải ở đây. Còn đếm bom.

Tôi đã lấy lại bình tĩnh, gượng cười:

- Cô cứ làm nhiệm vụ. Tôi giúp cô.

Cô gái nói ngay:

- Thế thì anh xuống hầm đi.

Tôi rút tấm vải màn nhuộm xanh trong xắc-cốt ra quàng lên vai áo vốn đã được nhuộm xanh, và đùa:

- Ai lại đi tranh hầm của cô, cô xuống đi thôi.

Tiếng máy bay to lên rất nhanh, rít veo. Chúng đang lao thẳng đến.

Cô gái giật tay tôi:

- Xuống đi anh!

Cái hầm một chứa hai người. Trống ngực tôi đập thình thịch. Tôi cố sức nép chặt vào vách hầm. Thật tình mà nói, tôi không sợ máy bay Mỹ. Tốp máy bay sà thấp, vút qua, tiếng rít như xé. Cô gái nói:

- Bọn "vũ trang tuần thám" đấy thôi.

Cô chống tay trên miệng hầm, nhảy lên mặt đất, còn dặn:

- Anh hẵng cứ thong thả.

Tôi ngước mắt nhìn. Cô gái đi dép cao su. Chiếc quần đen ngắn ống để lộ những mắt cá nhỏ và cổ chân trăng trắng; nó không kịp sờn gấu, có lẽ vì sức lớn nhanh như thổi của cô. Chiếc áo màu cỏ, kiểu bộ đội, rộng xúng xính, không che lấp được vóc người to xương và các bắp thịt bắt đầu nở nang. Hai bím tóc ngắn, cuộn tròn lại sau đôi tai nhỏ, như hai quả đào. Dưới chiếc cằm lẹm đẫm mồ hôi, thoáng thấy những đốm trắng vệt cám. Trong cô như một búp măng tròn đang gặp mưa, đội đất mọc vượt lên. Sau lưng cô là vách rú Ngước. Cát vàng, sỏi đá quện chặt với nhau, nom vách núi như được đúc bằng bê-tông. Thế mà những bụi hoa dại vẫn mọc được, đâm cành, xanh thẫm. Bầu trời buổi sáng sớm không một gợn mây. Cô gái nói:

- Nó đi rồi.

Cô quay xuống dốc gọi to:

- Làm thôi các cậu ơi!

*

* *

Khi tôi hỏi đến Hà, các anh trong ban chỉ huy Xê tám ba tư liền bảo: "Một cô A trưởng loại cứng đấy! Tiến bộ nhanh lắm! Ngày cô nhập ngũ mới buồn cười chứ. Trong khai sinh, cô ta chưa đầy mười lăm tuổi. Nhưng cô đến gặp bọn này khăng khăng là "em mười bảy tuổi". Nhìn tướng cô, đã to khỏe, đúng là mười bảy thật. Nhưng nhìn giấy tờ, rõ ràng là chưa đến mười lăm. Không được! Thôi cô chịu khó về nhà, chờ vài năm nữa. Cô dỗi: "Vài năm nữa thì các anh đánh hết cả Mỹ rồi, còn đâu đến phần em! Không cho, em cũng cứ đi!". Thế là ở đây ăn vạ! Ăn thì được thôi, nhưng đi thì không được. Trước hôm bọn này xuất quân một ngày, phải cho một cô A trưởng và một cô đội viên nữa "áp giải" Hà đến tận nhà cô ta. Bố cô đi đánh giặc xa. Nhà còn hai mẹ con. Bà mẹ thấy cô ít tuổi, chưa muốn cho đi. Chị em cầm tay Hà, đặt vào tận tay mẹ. "Mẹ ạ, đây là Hà. Còn đây là tất cả giấy tờ khai sinh, đơn tình nguyện. Chúng con xin gửi lại mẹ.". Bà mẹ ôm Hà vào lòng, vuốt tóc con: "Thôi vài năm nữa lớn rồi đi con". Chị em chào mẹ, bước ra. Thế là Hà òa lên khóc. A trưởng và cô đội viên cũng nước mắt nước mũi dứt áo ra đi! Cái hôm chúng tôi ra ga, lên đường, bỗng thấy mẹ Hà đến hỏi con. Hà trốn ở đâu? Điểm mặt mấy trăm quân đều không thấy. Lo quá! Đành nhờ công an tìm giúp. Nhưng cũng không thấy Hà đâu. Tàu sắp chuyển bánh. Mẹ Hà hai chân không yên, như người đứng trên đống lửa. Chúng tôi cùng mẹ đi lùng khắp hết các toa, từ đầu đến cuối đoàn tàu. Không hề thấy bóng Hà. Chúng tôi cầm tay mẹ. "Thôi mẹ ở lại. Có đồng chí công an đây. Cô ấy không trốn theo chúng con đâu". Còi tàu giục tu. tu. Tàu bắt đầu chuyển bánh. Bỗng từ buồng xép của một toa tàu, cánh cửa bật lên. Hà nhoài cả người ra, đưa tay vẫy mẹ: "Mẹ ơi! Mẹ ở lại, con đi đánh Mỹ, mẹ ơi!" Rồi miệng nở cười mà nước mắt cô rơi. Đến Ngã Tư Vọng, tàu đỗ lại. Đồng chí công an khi nãy đã lên mô tô đuổi theo tàu, đứng chờ sẵn ở sân ga. Đồng chí mời Hà xuống. Chúng tôi cũng đến dỗ cô. Chị em xúm lại cầm tay, dìu Hà xuống tàu. Hà khóc nức nở. Cô nói: "Thằng Mỹ cướp nước. Các anh không cho em đi giữ nước! Các anh ơi!" Cô vùng tay thật mạnh. Các cô gái ào xuống, vừa khóc vừa dìu Hà trở lên toa: "Thôi thôi, chúng em nhất định không cho ai bắt Hà ở lại cả!" Đồng chí công an đứng sững sờ. Chúng tôi chẳng dám hé răng, sợ mở miệng ra thì lại khóc nấc lên như một đứa trẻ. Đến khi tàu chuyển bánh, Hà nhoài người ra ngoài cửa sổ, quệt nước mắt, vừa cười vừa đưa tay vẫy anh công an: "Đồng chí về nói hộ mẹ em là em đi đánh Mỹ. Mẹ đừng buồn, bao giờ hết giặc, em lại về!"

Buổi trưa ấy, cơm xong, tôi đến tìm Hà hỏi chuyện. Ba bốn cô ở với nhau một nhà, ba lô đồ đạc bày biện rất gọn. Hà đương trùm chăn ngủ. Chị em kể chuyện:

- Nói về tuổi, A trưởng của chúng em bé nhất tiểu đội. Nhưng nói về tinh thần và cung cách đánh Mỹ thì không chê được. Lại rất ham học. Lúc đầu, chúng em vào con đường chiến lược. Dừng quân lại, anh chỉ huy chỉ tay ra trước mặt bảo: "Doanh trại chúng ta đây". Thế nào? Nhìn quanh: Toàn rừng xanh, và một con đường đất đỏ. Cái Hà nó hỏi: "Thế Mỹ đâu?". Các anh chỉ những hố bom nham nhở chung quanh. Nó hiểu ra, dãy lên: "Thôi cho em về. Em đi bộ đội cơ!". Con bé, người ta học nhiệm vụ mấy ngày trước, nó đến sau, có học đâu. Nhưng đến đêm, thấy những chiếc xe kéo pháo rùng rùng lăn bánh qua những hố bom mới lấp, ra mặt trận, thì nó không đòi về nữa. Lúc đầu, khổ ghê! Mưa rừng, sên vắt, ban ngày cũng tối mù mù. Mỗi A lĩnh về một rá cơm và một gói muối. Về sau, muối cũng chỉ có ít, không để riêng ăn như mọi khi được, cái Hà bảo: "Cứ cho tuốt vào rá, xốc xốc lên, trộn lẫn với cơm. Hạt muối cũng phải cắn làm mười hai miếng. Thế mới đánh được Mỹ!" Nhưng mà chẳng có đứa nào kêu cả, anh ạ! Chúng em phạt rừng, chém tre, đẵn gỗ, cắt tranh, làm lán trại. Chưa đầy một tháng, đã có nhà, có bếp, có giường ngủ, có bàn ăn, có câu lạc bộ. Mỗi A nữ chúng em có riêng một nhà tắm. Buổi tối, cái Hà cứ véo von ngâm thơ: "Bàn tay ta làm nên tất cả. Với sức người tre lá cũng thành. phên!" Cả tiểu đội cười ầm. Phên thì xoàng quá! Thành giường, cũng không được. Thành lán nghe chối ta. Đành hát câu thơ cũ: "Với sức người sỏi đá cũng thành cơm". Cái Hà không chịu. "Cơm bây giờ có Nhà nước lo, mỗi tháng ta cứ đánh thông hăm mấy cân gạo! à, thế này: Với sức người sỏi đá cũng thành rau! úi giời ui, tớ thèm rau chết được các cậu ạ!" Thế là lại làm rau. Rồi quần áo đến, chăn màn đến, thịt cá đến. Quần áo chăn màn chưa đủ khắp, thịt ướp, cá khô nhưng chúng em đã sướng rồi. Cái Hà bảo: "Còn chiến tranh, còn phải hy sinh cứu nước!". Lúc ấy, nó đã được cử làm A trưởng rồi. Nó nói như sách ấy. Chúng em yêu nó và nghe theo. Vì nó nói thế nào, nó làm thế ấy. Bây giờ, anh biết làm cách nào gọi nó dậy không?

Tôi cười, lắc đầu:

- Thôi, để cho cô ấy ngủ.

- Nó thì lúc nào cũng ngủ được, mà lúc nào cũng thức được. Hà ơi! Dậy!

Hà kéo chăn xuống, mở mắt ra. Cô nhoẻn cười. Đôi má tròn căng đầy lên:

- Cái gì đấy hở?

- Anh Thanh đang dạy bài tính lấp hố bom thật nhanh đây này!

- Thế à?

Hà tung chăn ngồi dậy, mắt ráo hoảnh. Cô lục tìm quyển sổ bìa cứng, khổ bằng bàn tay, dày cộp, rồi cầm bút sang ngồi bên bàn cạnh tôi:

- Tính thế nào, hở anh?

Các cô gái cười ầm lên. Hà ngơ ngác hỏi:

- Gì thế các cậu?

Cô nhảy sang giường với cái túi nhỏ treo trên vách, lấy gương soi. Trong gương, một cô gái xinh đẹp, mắt sáng, má ửng hồng, đang làm duyên với Hà. Mặt mũi cô vẫn trắng mịn không có vết nhọ nào, chỉ có mấy sợi tóc rũ lòa xòa trên má. Hà sửa lại mái tóc, cất gương. Tôi với tay cầm quyển sổ. Hà bảo:

- ấy, anh lật phía kia.

- Bên này thì sao?

- Bên này: Cấm!

Một cô mách:

- Bên này nó ghi nhật ký đấy anh ạ.

Tôi mỉm cười, nhìn Hà. Tôi rất muốn xem những trang tâm tình ấy. Nhưng, để tỏ mình biết tôn trọng cô gái, tôi lật quyển sổ lại. Từng trang, từng trang, quyển sổ ghi những bước đường công tác và chiến đấu của cô. những công thức, những hình vẽ, những con số, những chú thích ngắn gọn. Sơ đồ xe cải tiến, cách lấy đường ngắm bắn máy bay, cách lên ta-luy đường, cách rải đá.

Tôi nghĩ: cô này hiểu được tầm quan trọng của kỹ thuật đây. Còn tâm tính thế nào? Tôi ngước mắt lên hỏi:

- Cô cho phép tôi xem phía sau một tí thôi nhé.

Hà ngần ngừ:

- Nhưng anh không được cười, không được chê, không được bàn với ai.

Tôi gật đầu ngay:

- Xin cam đoan!

Hà mặc cả:

- Xong anh phải dạy em công thức tính hố bom.

- Đồng ý.

Hà để yên cho tôi xem phía sau quyển sổ. Trang đầu, chữ viết nghiêng, nắn nót: "Miền Nam trong trái tim tôi "Hồ Chí Minh". Theo đúng lời cam kết, tôi không nói câu nào, giở sang trang: "Ta muốn lướt cơn gió mạnh cưỡi đầu sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông, quét sạch quân thù ra ngoài bờ cõi, chứ không muốn cúi đầu cong lưng làm tì thiếp cho người." Dưới đề Bà Triệu. Tôi nghĩ: Con gái mười mấy tuổi đầu, làm tiểu đội trưởng, mà chí đã. Bất giác, tôi mỉm cười.

Hà ngồi theo dõi nét mặt tôi. Đến đây, Hà đứng dậy, giật lấy quyển sổ:

- Thôi, anh trả em đây. Anh lại cười rồi.

Tôi phân trần:

- Nào tôi có cười đâu.

- Không, anh nói dối. Em chẳng cho anh xem nữa.

Cô mang luôn quyển sổ đem cất. Các cô khác hỏi:

- Kìa, thế không học à?

Hà đứng lại, quay đầu nhìn tôi, quyển sổ cầm nơi tay. Tôi cười, có ý xin lỗi. Chị em dỗ:

- Thôi, đừng có dỗi. Lại đây.

Hà, nét mặt ngây thơ như một đứa trẻ, lại mang sổ đến. Các cô gái khác cũng xúm quanh. Tôi chỉ vào một hình vẽ lạ trong sổ của Hà:

- Cái gì đây? Cái cuốc sao lại thế này?

Các cô cười rúc rích. Một cô bảo:

- Cuốc chim đấy anh ạ. Hôm ấy chúng em cuốc đường, sửa lại một đoạn bị bom đánh nứt nẻ cả. Đá rắn lắm cơ, rắn như sắt ấy. Mà đất đỏ đóng chặt như xi măng! Đứa nào đứa nấy bỏng rộp cả tay. Cái Hà mới nghĩ cách rèn lại cuốc. Nó vẽ vào đây. Đây, bao nhiêu là kiểu cuốc! Nhưng mà lò rèn chúng em toàn những thợ bậc dê-rô cả, gõ kì cạch nhì nhằng chữa dụng cụ xoàng thôi, đánh sao được cuốc. Cái Hà nó bỏ cả một ngày nghỉ, đeo ba lô, vác hẳn một lưỡi cuốc đi bộ, qua sông, tìm đến một xưởng cơ khí sơ tán ở vùng ấy, nì nèo các anh công nhân dạy và đánh cho một lưỡi cuốc, như đi vòi kẹo. Nó kể lể hết mọi cái khó trên mặt đường. Rồi mở ba lô ra cho các anh xem một chứng từ: tức là một mảng đường có đủ đá xanh và đất đỏ, to như cái bánh chưng tết! Các anh lắc đầu, phục lăn nó! Rồi liền bàn nhau đánh cho nó lưỡi cuốc theo kiểu này. Đây. Nướng mấy đỏ, đánh cách nào, nó ghi ở đây. Đến tận đêm hôm ấy, nó mới mò về, quần thì rách gấu, miệng thì cười toét. Thế là các bạn nam xúm lại cứ theo kiểu nó chỉ cho mà rèn. Rèn một lô cuốc mang ra, trị được cái đường "ác liệt" ấy. Ban chỉ huy khen. Cấp trên gửi giấy khen. Hôm lên nhận giấy, nó bắt tay xong rồi nói tỉnh bơ: "Em chỉ có hăng hái thôi. Còn cuốc được đường là do các anh công nhân dạy. Đề nghị cấp cho các anh ấy một cái giấy khen nữa. Không thì em mang cái giấy này sang cho các anh!" Ban chỉ huy đồng ý, vừa cười vừa gật đầu lia lịa. Không nó mang sang thật đấy!

Vừa lúc đó, bỗng có tiếng máy bay gào rít ào ào. Tiếp theo là một tràng súng máy và những tiếng nổ của bom, phía rú Ngước. Hà giật mình kêu lên:

- Chết rồi! Khéo trúng mặt đường!

Cô vớ lấy chiếc mũ, chụp lên đầu, rồi xách súng biến đi.

Hà đoán không sai: mấy quả bom Mỹ đã rơi trúng mặt đường. Một quả đào hố sâu và rộng như cái giếng làng! Nhìn thấy cái hố ấy, tôi lo lắm; lấp nó phải mất vài trăm công là ít. Thiếu người đã đành, nhưng còn thời gian? Để đường tắc vài đêm thì gay go lắm! Nhưng điều lo ngại nhất của tôi vẫn chưa phải là cái hố bom ấy. Mà là chỗ đất bị bom sạt xuống ở rú Ngước, lấp mất cả đường. Chỗ này mới mất nhiều công đây và có thể còn mất xương máu. Một bên là vách rú dựng đứng, một bên là vực có đường thủy đang khai thông. Không chỗ ẩn nấp, không chỗ thoát đất. Gay go quá!

Buổi chiều, chúng tôi ăn cơm sớm. Vừa ăn, tôi vừa bàn cách thông đường với các đồng chí trong ban chỉ huy. Anh Xê trưởng nói:

- Chúng tôi định cho quân xúc đất ở rú Ngước chuyển về lấp hố bom tấn, anh ạ. Như vậy, đỡ tốn khá nhiều công.

Tôi vừa nhai cơm vừa ậm ừ. ý kiến của anh Xê trưởng hay đấy. Nhưng tôi còn phân vân, vì một lẽ; chỉ tính sơ qua, Xê tám ba tư phải làm việc này mất ít nhất ba hôm, lại dồn hết người vào chỗ nguy hiểm. Tôi biết: đường hỏng, thế nào nó cũng rình suốt để đánh xe tắc ở hai đầu và đánh người sửa chữa ở giữa. Tôi được Ty cử lên đây với một nhiệm vụ rất rõ ràng: Giúp Xê tám ba tư mở thông rú Ngước, không được để tắc đường đêm nào. Hôm qua, khi tôi ra đi, đồng chí Ty trưởng còn vỗ vai: "Trên nhận định nó sắp cắt đường 17B ở rú Ngước. Vì vậy mới cử cậu lên chốt ở đấy". Phải có biện pháp kỹ thuật tốt mới có hiệu quả lớn. Tôi nghĩ vậy. Nhưng sáng kiến có phải lúc nào muốn là có ngay được đâu? Hừ, giá có ai nghiên cứu qui luật phát sinh và phát triển của những sáng kiến thì hay nhỉ?

Vừa lúc ấy, Hà ở đâu chạy vào. Mặt cô đỏ ửng, hơi thở gấp. Có lẽ cô xúc động lắm. Một hạt cơm trắng còn dính dưới cằm cô! Xê trưởng hỏi:

- Cơm chưa?

- Đang ăn.

- Để phần cho ai đấy?

- Đâu?

Hà cười ngượng nghịu đưa tay lên chùi mép. Hạt cơm vẫn còn đấy, dưới cằm cô. Chúng tôi cười. Hà càng ngượng, đỏ mặt quay đi, giơ tay áo quệt ngang hai má. Y như một cô bé mười tuổi vậy! Cô bước ra, định chạy đi. Xê trưởng gọi giật:

- Này, có việc gì đấy?

Hà ngập ngừng ở cửa:

- Em định.

Xê trưởng cười:

- Thôi sạch rồi! Vào đây. Có việc gì thì vào đây đã. Lại sắp dỗi đấy phỏng?

Hà quay lại, nhoẻn cười. Cô đến, rút dép ngồi xuống đất, bên cạnh chúng tôi:

- Em vừa nghĩ ra một cách cho xe vượt hố bom. Rất nhanh!

Tôi đặt bát xuống:

- Cách thế nào?

Hà tròn mắt, giơ một ngón tay lên:

- Cầu cạn! Cầu cạn, anh ạ! Cho xe thông được đêm nay. Sau, lấp đất dần.

Gần mười năm làm kỹ thuật cầu đường, tôi đánh giá ngay sáng kiến ấy: Tuyệt! Tuyệt thật! Cô bé này giỏi quá!

Như sợ chúng tôi chưa hiểu, Hà nói, giọng đứt quãng, sôi nổi:

- Hố bom nó. như cái bát này (Hà cầm cái bát sắt của tôi, đặt cạch một cái xuống mâm ghép bằng thanh gỗ, trước mặt). Bây giờ ta chỉ cần thả hai tấm gỗ lớn ngang miệng hố là ô tô có thể lăn bánh qua được. (Cô giật luôn đôi đũa tôi đang cầm trên tay, gác ngang miệng bát). Đây, thế này. Rất nhanh!

- Nhưng mà ván nào chịu cho nổi?

- Thế nên em mới đi tìm anh Thanh, anh tính toán cho.

Xê trưởng đứng dậy lấy thêm bát đũa và nói:

- Được rồi. Ta sẽ bàn. Này, nhưng mà có đói thì bát đũa đây, xới cơm ăn đi, đừng giật bát của anh ấy.

Hà ngượng, đỏ mặt lên. Nhưng cô không từ chối bát cơm. Xê trưởng chan canh rau rừng cho cô, bỏ vào một ít mì chính nữa:

- Đây, thưởng sáng kiến.

Không hiểu sao tôi lại hỏi Hà một câu:

- Tại sao cô lại nghĩ ra được cái cầu cạn?

Hà đưa bát cho anh Xê trưởng xới tiếp:

- Em đi lĩnh cơm, trong thấy những cây gỗ to chúng em nhặt về định dựng nhà ăn. Thế là nghĩ.

Hay thật! Lúc nãy, theo các anh đi lĩnh cơm, tôi cũng đã trông thấy những cây gỗ ấy. Thế mà tôi chẳng nghĩ gì cả! Bây giờ thì. ừ. Rất nhiều cây gỗ phi ba mươi, dài trên ba mét. Miệng hố bom tôi đã đo là. ừ. được, được lắm. Nếu cần, chống thêm gỗ từ đáy hố lên. hoặc ghép mấy cây lại với nhau. Được! Tốt lắm!

- Thế tại sao cô trông thấy mấy cây gỗ, lại nghĩ đến cầu cạn?

- Em.. em. chẳng biết nữa. Từ khi trông thấy cái hố bom. em cứ nghĩ. nghĩ mãi. Và rồi em trông thấy mấy cây gỗ.

ừ. mình hỏi vớ vẩn thật.

Sau khi nghe ý kiến của tôi, Xê trưởng nói:

- Được đấy! Nhưng cái mặt cầu cạn giải quyết thế nào? Nó phải phẳng chứ, gỗ tròn thì.

Hà nói:

- Hay ta vạt gỗ đi, cho phẳng.

- Không được, tốn công, lại làm yếu gỗ.

Tôi nhìn Hà. Tự nhiên tôi nhớ đến quyển sổ. "Miền Nam ở trong trái tim tôi." Hà cũng nhìn tôi. ánh mắt cô sáng long lanh. Hai búi tóc như hai quả đào sau vành tai động đậy. "Em trông thấy mấy cây gỗ!" Thôi, phải rồi! Sáng nay khi qua sông Phố tôi cũng trông thấy một công trường sản xuất tà vẹt gỗ! Một ý nghĩ thoáng qua trong óc tôi như một tia lửa điện. Tôi hiểu làm sao để có được sáng kiến rồi. Tôi nói:

- Tôi sẽ đi xin, hoặc mượn một số tà vẹt ngoài sông Phố thôi, không cần nhiều. Ta ghép độ bốn cây gỗ to, đóng tà vẹt lên làm mặt cầu. Chỉ cần hai tấm như vậy là vừa đủ ô tô lăn bánh.

Hà reo lên:

- Phải! Phải rồi!

Anh Xê trưởng còn ngần ngại:

- Nhưng công đi vác về? Đường xa.

Tôi nghĩ rất nhanh, dường như không phải cố gắng gì:

- Tôi sẽ nhờ anh em lái xe. Trong lúc chờ thông đường, họ giúp ta một chuyến.

Anh Xê trưởng vỗ vai tôi:

- Phải đấy! Hướng suy nghĩ của anh là đúng. Bây giờ, tôi đi tổ chức thực hiện những cái ta đã bàn. Nhưng chúng ta vẫn còn cái đống đất ở rú Ngước đấy, anh Thanh ạ.

Nhìn dáng đi quả quyết và tất tả của anh, tôi chợt nghĩ: tìm ra sáng kiến và tìm cách biến nó thành sự thật, hai việc, việc nào khó hơn?

*

* *

Chiều xuống, chiếc máy bay trinh sát vẫn lượn lờ quanh rú Ngước. Nó đang rình đoàn quân chữa đường.

Hà và tôi đứng dưới chiếc hố một ở chân rú Ngước. Không phải tình cờ mà Xê tám ba tư giao cho tiểu đội Hà chốt ở điểm này. Và nhiều lần, cô A trưởng đã tỏ ra xứng đáng với lòng tin của toàn đội. Nhưng lần này thì sao? Tấm vải ngụy trang màu đất núi che kín chúng tôi. Mái tóc của Hà, bên cạnh má tôi, thoáng lên một mùi thơm của nắng gió Trường Sơn. Đôi mắt Hà vẫn đăm đăm nhìn đống đất đổ xuống chắn gần hết con đường dưới chân rú Ngước. Hà như một chiến sĩ trinh sát đang ở tiền tiêu của mặt trận. Trên vách núi, những bụi hoa dại vẫn mọc, cành và lá nổi lên những nét rắn rỏi. Có điều là chúng đã bị phủ một lớp bụi đỏ, trong như những khóm cây bằng bột. Hà quay lại bảo tôi:

- Dọn chỗ ấy mất bao nhiêu công, hở anh?

- Khoảng hai trăm công.

Hà chỉ tay lên trời:

- Nhưng điều đáng ngại hơn là cái thằng kia. Bây giờ cho quân ra, nó gọi ép đến ngay.

Tôi gật đầu:

- Đúng. Phải nghĩ cách cho ít người vào mà năng suất cao.

- Phải chi dưới kia không có đường thủy, ta chuyển đất ra đổ ào xuống thì nhanh biết mấy, anh Thanh nhỉ!

- ừ.

- à này, anh tính xem: từ bờ vực này sang bờ lạch bên kia bao nhiêu mét?

Tôi tìm mấy vật chuẩn, ước lượng, nhẩm trong óc một lúc, rồi đáp:

- Hai mét tám.

Hà bỗng nắm lấy cánh tay tôi:

- Thế này anh nhé: Trồng mỗi cọc ở bờ vực, buộc vào đó một cây tre ba mét; gốc tre đeo vật nặng, ngọn tre móc sát đất. Ta quay ngọn tre sang bờ lạch bên kia, có người ở dưới đỡ sọt đất, đổ đi. Được không?

Hà nhìn tôi, chờ câu trả lời. Tôi thấy rõ ngực cô đang phập phồng vì niềm vui sướng mới. Đôi môi nhỏ hé cười để lộ hàm răng trắng muốt, đều đặn. Đôi mắt ánh lên một ngọn lửa từ bên trong, rực rỡ lạ lùng. Hai cánh mũi hếch hơi động đậy và đôi má hồng rung động lớp lông tơ. Tôi cảm thấy đôi mắt mình nong nóng.

Hà lắc vai tôi:

- Thế nào, anh?

- Xin lỗi Hà. Cho tôi một phút.

Sau đấy, tôi đáp, giọng bình tĩnh:

- Được đấy. Nhưng mà.

- Nhưng mà sao?

Hà lại nhìn tôi. Tôi chợt nghĩ: đôi mắt này lúc nào cũng đầy dấu hỏi và lúc nào cũng đầy những câu trả lời thông minh, táo bạo. Tôi kéo tấm vải ngụy trang che cho Hà, nói đùa:

- Nhưng mà em đừng tung ngụy trang ra, thằng O.V.10 kia nó trông thấy mái tóc em là nó sà xuống ngay.

Hà xì tôi:

- Nói chuyện với anh chán lắm!

Tôi bật cười:

- Nhưng mà anh lại lo về mặt khối lượng.

- Sao?

- Cách ấy cũng được, nhưng mỗi lần một sọt thì.

Hà hiểu. Cô cắn môi nhìn đống đất. Chợt cô quay lại:

- Thì ta tổ chức dây chuyền, rút ngắn thời gian, anh ạ. Làm nhiều đòn bẩy. Nhiều sọt đất, không để đòn bẩy chờ.

Tôi ngần ngại:

- Nhưng cũng mất nhiều người ra mặt đường.

Hà cúi xuống, đôi mắt chớp chớp:

- Biết làm sao được, hở anh?

Chiều tắt. Thằng V.O.10 chừng đã đói bụng, chuồn về. Chúng tôi lên mặt đường, đi quanh đống đất, Hà gỡ một bụi hoa trên vách rú bị đất phủ đè lên. Mấy bông hoa tím bật dậy, cánh và nhụy vẫn còn nguyên. Hà ngắt mấy bông, thổi bụi. Cô đi lại bờ vực, thả những bông hoa xuống. Cánh hoa xoay tít, rơi nhẹ như một chiếc dù con đang múa. Trong một phút, Hà như quên hết. Hà trở lại là một cô bé trong trò chơi lý thú của mình. Tôi đứng nhìn Hà cho đến khi cô quay lại nhìn tôi, nở một nụ cười rất ngây thơ. Tôi giục:

- Thôi ta về. Hẵng cứ chuẩn bị tre pheo, làm phương án của cô.

Hà vẫn còn tiếc rẻ. Cô đi lại phía sau đống đất:

- Ước gì có máy ủi, anh Thanh nhỉ!

Cô xòe hai bàn tay, áp cùi tay vào nhau, làm hiệu đẩy mạnh đống đất ra phía trước. Mà không chỉ có hai bàn tay, cả người cô, gương mặt, cái mũi hếch, đến hai quả đào sau tai như bật lên, đầy sức sống. Nhất là đôi mắt, với ánh lửa rực rỡ bên trong. Ngọn lửa ấy như bắt sang người tôi, làm cho đầu óc tôi lóe sáng. Tôi nói nhanh:

- Hà này, ta lấy một tấm ván to, buộc cáp ở hai đầu cho ô tô đến kéo!

Hà đứng sững một giây, bỗng cô xô cả người về phía trước, hai tay nắm chặt cánh tay tôi, lắc mạnh:

- Em thích anh quá!

Cô bỏ tôi ra, đứng ngắm tôi. Và cười.

Tôi hoàn toàn hiểu Hà; cô đang yêu rú Ngước, nơi thấm đầy mồ hôi và máu của đồng đội cô; cô đang yêu con đường ra trận, con đường máu thịt của cô.

*

* *

Tiếng máy bay gầm rít trên rú Ngước. Từng chập, có những tiếng nổ lục bục trên không. Hàng chục chiếc đèn dù bật lên. Cả vùng đồi núi tràn trụa một thứ ánh sáng quái gở. Thấy rõ từng viên sỏi, từng cái gai của một bụi mây dại. Phía sau những vật ấy, là bóng đen, màu đen đặc. Trên đường, không một bóng người động đậy. Chị em trong tiểu đội Hà đứng áp lưng vào vách rú. ánh sáng soi rõ từng sợi tóc lóng lánh bên vành tai Hà. Trên kia nhìn xuống, mấy thằng ăn cướp chắc yên trí đây chỉ là cái rú. Hố bom còn đó, đống đất còn kia. Yên trí! Lúc đầu, cứ cách nửa giờ, chúng lại đến thả pháo sáng, kiểm soát một lần. Gần nửa đêm, chúng đến thưa hơn. Có lẽ chúng tính toán; nửa đêm rồi mà hố bom và đống đất hãy còn, nhất định đêm nay rú Ngước tắc; để bom và máy bay đi đánh chỗ khác, bao nhiêu là chỗ, khắp cả đất nước này kia mà. Đánh thế nào cho "hữu hiệu"! Thế mới là Mỹ chứ! Chẳng biết có đúng như vậy không nhưng những đợt pháo sáng cách nhau thưa dần, bốn lăm phút, rồi một giờ. Mọi việc sửa soạn đã xong, tôi bảo Hà:

- Các cô ở đây. Tôi điều "máy ủi" lên nhé.

Tôi chạy xuống phía dưới. ở quãng hố bom, anh Xê trưởng đã chỉ huy lao xong hai vệt cầu cạn. Mỗi tấm cầu nặng hàng tấn, từ chỗ ở đưa ra đây, rồi gác qua hố bom mà vẫn giữ được bí mật, bất ngờ. Đó chẳng phải chuyện chơi. Nhưng bây giờ, việc ấy đã xong. Tôi xem xét lại chiếc cầu khắp lượt lần cuối, và quả quyết; có thể cho xe nặng qua được!

Tôi đến một chiếc Zin ba cầu, có cuộn dây cáp to trước mũi, bám vào cửa xe leo lên bệ đứng và nói:

- Ta lên thôi đồng chí!

Đèn gầm bật sáng. Và chiếc xe nổ máy lăn bánh. Đồng chí lái xe mà tôi mới quen cách đây vài giờ, đã trở thành một người bạn thân, sẵn sàng ủng hộ chúng tôi. Điều đó dễ hiểu: đây là mặt trận. Mà ở mặt trận thì mọi người đều biết mình phải làm gì.

Chiếc xe lăn bánh qua cầu cạn. Gỗ ván kêu rắc rắc. Nghe tiếng kêu, tôi nghĩ: chắc lắm. Mặt cầu nằm êm, không bị "cuốn" theo bánh xe. Anh chị em Xê tám ba tư quả là có bàn tay của người thợ. Tôi nghĩ đến Hà.

Chiếc xe đã đến chân rú. Chúng tôi tháo cáp, móc vào hai đầu và ở giữa tấm ván. Tấm ván đã được cắm vào đống đất theo đường rãnh mà chị em Hà vừa dùng xẻng mở ra. Sau lưng ván, đã đóng những khúc gỗ điều khiển, như những cái chuôi cày.

Tôi ra hiệu. Chiếc xe bắt đầu giật lùi, kéo theo nó tấm ván và đất đá phía trước. Hai đường cáp căng ra, thẳng băng. Trong đêm tối, tiếng Hà lanh lảnh:

- Nâng lên!

- Hạ xuống!

- Thôi! Cứ dàn đất ra khắp mặt đường là được. Không phải đi đâu xa.

Những động tác ấy cứ lặp đi lặp lại. Đống đất vơi rất nhanh. Hà cười khúc khích:

- Máy ủi của anh Thanh khá lắm!

Tôi nói:

- Của chúng ta chứ!

Quá nửa đêm, đường qua rú Ngước đã mở. Anh Xê trưởng nhìn đồng hồ, nói:

- Chờ chúng nó đến treo đèn kết hoa, rồi ta cắt băng!

Chúng tôi cùng cười. Nghe rõ chuỗi cười của Hà trong như nước suối.

Y như rằng chúng nó lại đến thả pháo sáng, hàng chục ngọn đèn giăng giăng hai bên đường, trên rú Ngước.

Khi những chiếc đèn cù cuối cùng vừa tắt, nền trời còn in những vệt khói trắng run rẩy thì anh Xê trưởng phất cờ, ra lệnh: thông xe.

Tiếng máy nổ rì rầm. Tiếng còi pin pin. Đèn gầm nhấp nháy. Lá ngụy trang rung xào xạc. Cả con đường đất đỏ, cả vùng rừng núi miền Tây như chộn rộn, bon bon lăn theo bánh của đoàn xe. Một anh lái thò đầu ra cửa:

- Các đồng chí ở lại mạnh khỏe. Cảm ơn!

Hà đáp thật to:

- Cám ơn các anh!

Từng chiếc; từng chiếc xe bò qua rú Ngước, khuất sau con đường vòng. Anh Xê trưởng trao lá cờ đỏ cho Hà:

- Cứ bốn lăm phút thì cho qua một đợt, hiểu chưa?

- Em hiểu.

Một tay Hà nắm chặt dây súng đeo trên vai, tay kia cô cầm lá cờ đỏ, chỉ hướng tiến lên.

ánh đèn gầm của những chiếc xe đi qua, hắt lên người cô một thứ ánh sáng đẹp lạ. Tôi liếc nhìn Hà: tóc quả đào, mũi hếch. Nhất là đôi mắt Hà, trong đêm cũng phát ra một ánh sáng rực rỡ lạ lùng. Bất giác tôi muốn chạy đến, nắm chặt lấy bàn tay Hà. nhưng tôi không dám. Tôi sợ mình không có một tình yêu trong suốt.

Như tình yêu đất nước của cô!

Trần Thanh Giao

Tuyển tập truyện ngắn Trần Thanh Giao

Trăng lưỡi liềm

1969

Buổi chiều trong rừng tối sớm. Bên ngoài đã ít ánh sáng, trong xưởng lán càng tối hơn. Màn sương mỏng trùm xuống màu xanh của cây rừng, khoát thêm một lớp ngụy trang cho mặt đất. Xa xa, những ngọn núi trùng điệp của dãy Trường Sơn đã ngả hẳn sang màu lam, cái màu lam vời vợi. Từ phía con đường ngoài kia, vẳng đến tiếng rì rầm của đoàn xe. Đặng lắng tai nghe. Trong cái nền âm thanh trầm và nặng của máy đi-ê-den, thỉnh thoảng lại nổi lên tiếng rú ga cao và gọn của những chiếc xe chạy xăng đang leo dốc.

Đặng đưa mắt nhìn lại đoàn xe chạy xăng hơn chục chiếc đang nằm yên dưới vòm cây ngoài xưởng, như những người ốm nằm không động đậy. Lá vàng rơi rắc trên nắp đầu máy, trên nóc ca-bin khô đét. Lũ xe đang ốm vì cái bệnh vỡ nắp bơm xăng. Đường Trường Sơn thì xe chạy xăng làm sao không ốm vì cái bệnh ấy! Nhưng khốn nỗi, Đặng chỉ là thợ chứ chưa phải là kỹ sư. Và cả cái trạm chữa xe dã chiến dọc Trường Sơn này không ai là kỹ sư cả. Mà nếu có kỹ sư thì anh ta sẽ tính cách nào đây nhỉ? Tháng trước, đồng chí trạm trưởng nói:

- Đặng à, bơm xăng dự trữ hết ráo rồi, tính sao mầy?

- Anh bảo mấy cậu vật tư ra Cục mà xin, sao lại hỏi tôi!

Anh trạm trưởng kéo Đặng ngồi xuống một hòn đá mồ côi:

- Xin được thì nói làm gì! Xin từ ba tháng trước. Giấy xin có, người xin có. Mà bơm xăng thì không có. Đề nghị cấp trên cho nhà máy T., nhà máy H. làm. Nhưng các nhà máy đều có kế hoạch nặng và gấp lắm lại đang chiến đấu ác liệt. Sớm nhất là ba tháng nữa họ mới có thể nhận được. Rồi còn phải làm thử.

- Gay go quá nhỉ!

- ừ, gay lắm! Cho nên tao mới tính như vầy: ta đúc lấy!

- Đúc như thế nào?

- Làm khuôn. Nấu nhôm với ăng-ti-moan. Rót vào!

- Hì hì. Nói như anh thì.

Anh trạm trưởng trợn mắt:

- Được! Tao làm, cho mầy ngồi đấy cười!

Anh đứng dậy và bỏ đi. Đặng vội nắm vạt áo anh kéo lại. Xoạc! Cái túi áo bộ đội cũ quá, rách toạc. Một chiếc nắp bơm xăng rơi xuống hòn đá, vỡ đôi! Đặng toát mồ hôi trán, vội nhặt hai mảnh nắp đặt lên lòng bàn tay, chắp lại. Anh trạm trưởng cầm vạt áo rách, nhìn Đặng, la lên:

- Trời ơi! Mầy hại tao rồi!

Hai tai Đặng ù lên, nóng rực. Miệng Đặng méo xệch rồi bỗng nhiên, há tròn vo, cười lớn: vết gãy cũ, đã lên một lớp rỉ nhôm màu xám. Nắp bơm vỡ trước, lâu rồi! Đặng kéo tay anh:

- Ngồi xuống đây. Yên trí. Chiều vá lại cho.

Anh trạm trưởng vỗ vai Đặng, cười:

- Khá! Đó, cứ cầm cái nắp vỡ đó về. Vẽ triển khai ra thành các mảnh khuôn. Rồi đặt tổ rèn làm phôi thép.

Đặng xoay xoay cái nắp trên lòng bàn tay, ngần ngừ:

- Cả trạm không có nghề đúc. Tôi lại là thợ nguội.

- ậy! Cho nên tao mới tìm mày mà giao việc.

- Khó lắm, anh ạ. Nhất là cái này: ống chân không nằm lệch tâm, giữa ruột lại có hình trăng lưỡi liềm. Làm khuôn khó lắm!

- Khó! Nhưng lúc nãy mầy chỉ biết khó chung chung. Bây giờ biết khó ở cái ống chân không, cái trăng lưỡi liềm. Như vậy có phải là công việc đã tiến tới một bước không? Hả?

- Hì hì. Anh nói.

- Cứ bắt tay vào. Tao giúp. Anh em giúp. Cố gắng có nắp bơm xăng trước tuần trăng tháng sau, cho mấy cái thằng xe kia ra đường. Được không?

Đặng ngần ngại:

- Chưa chắc đã được!

- Như vậy là có tiến một bước so với "gay go quá". Mà "gay go quá" thì lại tiến hơn là "chịu thôi". Phải không? Hả?

Đặng tủm tỉm cười. Anh trạm trưởng nói thêm:

- Đừng có lo quá đến nỗi phát sợ mà không dám làm. Hồi đánh Tây, tao đã đúc kíp mìn, lựu đạn. Mấy năm trước cũng có thấy người ta đúc pít-tông, xy-lanh rồi. Họ đúc nhôm với đồng. Bây giờ đúc cái này, mới hơn, nhưng có làm mới ra chuyện. Không, chỉ có cách bó tay.

Thế rồi các bản vẽ cũng phải vẽ xong, các phôi thép cũng rèn xong, khuôn cũng tiện, phay. xong, có điều là phải phay bằng. máy khoan! Hôm nay cầm khuôn thép về làm nguội, Đặng vừa đi vừa huýt sáo. Đôi môi chúm lại nên chiếc cằm lẹm càng co lên. Những vết nhăn trên má cũng rõ hơn. Nhưng đôi mắt sáng thì làm cho khuôn mặt trẻ ra. Lúc ấy, trông thấy Đặng, không ai bảo là đã ngót ba mươi tuổi. Người ta thường bàn nhau về Đặng: "Thằng ấy khó được vợ vì nó cẩn thận quá. Với cô này thì nó thấy có nhiều tính cần phải "giũa" bớt đi. Với cô khác thì nó thấy có vết rạn, khôn dám lắp vào, e lúc khó khăn leo đèo vượt dốc lại "vỡ nắp bơm xăng" thì khốn!". Thật tình mà nói, Đặng hay nghĩ đến chuyện lâu dài. Liệu có lấy được nhau thì mới "tìm hiểu" chứ. Gặp ai cũng lao đến "tìm" rồi khi "tìm" mãi mà không "hiểu" nổi thì vứt nhau vào thùng phế liệu à? Phải nói là Đặng cũng có thân một cô thợ tiện ở thành phố V. Cô ta không đẹp, nhưng có duyên. Trạm trưởng nhận xét: Những cô gái có duyên thường là tốt. Cái duyên nó ở tự trong lòng. Lòng đẹp hiện thành duyên. Nhiều lần, anh em đã giục Đặng: "Thôi, gạt cần, tiện phăng đi. Cậu cứ rà tới rà lui mãi!" Đặng không phải là người hay do dự. Nhưng bắt tay vào làm việc gì, nhất là việc quan trọng, tính kỹ vẫn là hơn. Lúc ấy, địch đã bắt đầu đánh vào thành phố. Trong bom đạn, kéo "rơ-moóc" vượt dốc, phải tính kỹ chứ. Đã móc vào thì phải kéo cho tới nơi, đừng có "nửa đường gãy. moóc!" Đến khi trên Cục lập những trạm sửa chữa dã chiến, Đặng theo anh em vào rừng núi Trường sơn thì câu chuyện trở nên xa vời. Tuy vậy, những lá thư từ thành phố ngày đêm đầy tiếng bom và tiếng pháo, cũng đều đặn bay đến rừng này.

Trong bức thư gần đây nhất, cô bạn gái viết: Em muốn được sống gần mặt trận, trực tiếp phục vụ mặt trận. Xưởng em dạo này cũng đang chuyển hướng kế hoạch, có lẽ thừa người. ở chỗ anh có cần thợ tiện không? Anh có xin cho em đến đấy được không? Sau mấy ngày đêm suy nghĩ và hỏi ý kiến trạm trưởng, Đặng trả lời trên một bức thư xanh, khác với thư thường màu trắng: Em đến, anh rất sung sướng. Và anh tin rằng cả trạm đều sẽ hoan nghênh!

Trời sụp tối. Hơi lạnh của rừng núi thấm cả vào vai, vào tóc Đặng. Anh cạo nốt những nhát cuối cùng rồi cầm mảnh khuôn thép ngắm ngiá. Lúc ấy, anh trạm trưởng cũng tất tả đi đến, mồm ngậm một chiếc tăm:

- Đặng ơi! Đến đâu rồi? Đi ăn cơm đi chớ!

Đặng mỉm cười, tung mảnh khuôn trên tay. Mảnh khuôn thép gọn gàng mà nặng chịch:

- Coi như là xong.

Anh trạm trưởng vứt cái tăm, cầm khuôn thép:

- Vậy à, đưa coi!

Anh lật qua lật lại, soi mói nhìn. Rồi phủi lá rừng và mạt thép trên mặt bàn, anh đặt khuôn lên, đo lại cẩn thận. Một lúc sau, anh cười, vỗ vai Đặng:

- Khá! Mày khá quá! Thế là tiến thêm một bước nữa, bước quyết định về chất rồi! Hà hà.

Đặng thở phào một hơi, khoan khoái. Anh lúi húi thu dọn đồ lề, cất vào thùng. Trạm trưởng giục:

- Đi ăn cơm đi! Tối nay ta đổ thử.

- Anh bảo tổ rèn đừng dập lửa.

- Bảo rồi. à này, viết thư cô ấy đi. Báo tin: mình đã gửi công văn xin cô ấy rồi. Bảo: khi nào lên mang luôn kẹo, bánh thuốc lá. Tổ chức luôn chứ, hả? Làm tới luôn đi.

Đặng lúng túng:

- Đã có gì đâu mà.

- ấy! Xin lên đây là bước quyết định rồi. Nó mê mầy rồi! Thôi, đi ăn cơm.

Đặng cất bước về lán ăn. Lá rừng dưới chân, ngậm sương chiều im xốp. Anh chợt nhìn thấy: mảnh trăng lưỡi liềm vàng rơm đang treo lơ lửng trên những ngọn núi Trường Sơn tím ngắt. Đặng lẩm bẩm:

- Đêm nay có trăng rồi.

*

* *

Bể rèn đặt trong một góc lán. Đêm khuya. Tiếng quạt gió quay tay kêu rè rè. Từ những hòn than hồng, vươn lên một ngọn lửa thấp, biêng biếc, tim tím, nhảy múa theo sức gió. Những lưỡi lửa liếm quanh chiếc nồi đúc con con như vuốt ve, như dò hỏi: chẳng biết nồi này làm bằng thứ gì mà mình đốt mãi, nó vẫn cứ trơ trơ. Các mẩu nhôm trong lòng nồi từ màu xám ngã sang hồng, đỏ rực, rồi bắt đầu chảy. ánh lửa hắt lên khuôn mặt chữ V, với chiếc cằm lẹm, đôi mắt sáng và cái trán mướt mồ hôi, trên đó dần dần hiện lên những vết nhăn của cái tuổi đã bắt đầu suy nghĩ. Xung quanh Đặng, những chiếc đe, chiếc búa và những đống than hiện lên lờ mờ. Mặt đe và mặt búa bóng nhẵn, bắt ánh lửa, cũng lấp lánh như những con mắt.

Anh trạm trưởng bấm đèn, soi ánh sáng vào lòng nồi. Chất nước vàng chói vẫn nằm yên, gan lì, không nhảy nhót lung tung trước sức nóng gần nghìn độ. Chỉ có lớp váng, với những đường vân sạm đen, thỉnh thoảng hơi rung động.

Đặng nói:

- Anh sấy khuôn đi. Khuôn lạnh, chốc nữa rót vào nó bắn tóe lên như pháo hoa thì mình mang mặt rổ suốt đời.

- Được, không lo. Tao bảo đảm là có làm sao thì nó vẫn yêu mày mà.

Vừa cười, anh trạm trưởng vừa tìm chỗ kê khuôn, đốt nóng.

- Cô ta chưa bao giờ nói yêu tôi.

- Mầy đã bao giờ nói yêu nó chưa?

Đặng trật chiếc mũ, gãi gãi tóc:

- Biết thế nào mà nói.

- Ngốc! Mầy cũng như tao hồi đó. Cứ đặt mọi thứ lộn ngược hết. "Nói thế nào mà biết". Như vậy mới là xuôi.

Anh trạm trưởng nhổm người lên, cầm đèn soi vào lòng nồi một lần nữa:

- Cho ít nhôm thỏi vào. Hạ xuống khoảng sáu trăm độ thì rót.

- ừ.

Đặng cầm lấy chiếc gáo rót đã làm sẵn. Anh trạm trưởng khử váng xỉ. Dòng nước vàng chói từ miệng gáo chảy vào khuôn, nom như một chiếc đũa bằng hổ phách. Những tiếng nổ lẹt đẹt. Một làn khói vương vất bay lên, tan biến ngay. Một mẻ nguyên liệu mới, cân sẵn, lại dốc vào nồi. Chiếc quạt tay tiếp tục bản nhạc một điệu rè rè, nhưng vô cùng bền bỉ.

- Phải hai tiếng nữa mới tháo khuôn được, anh ạ.

- ừ thì hai tiếng. Mầy buồn ngủ chưa?

- Chưa.

Mấy hạt mưa rơi lộp độp trên mái nứa. Mưa hay là sương? ở rừng, ban đêm lạnh ghê. May mà ngồi bên đống lửa. Bây giờ, có mấy củ sắn lùi thì tuyệt trần đời. Được nửa giờ chưa? Sốt ruột quá.

- Nó lên thì tính sao, hả Đặng?

Đặng ngần ngừ:

- Có thể là cô ta chỉ thích phục vụ mặt trận, thế thôi.

- Cái thằng. ừ, cho là như vậy đi nữa thì mầy tính sao? Có dám đặt vấn đề không? Có dám dứt điểm không?

- Còn để xem.

Anh trạm trưởng phá lên cười:

- Hồi tao bằng tuổi mày, có yêu một cô, yêu ghê lắm, đến nỗi mê đi. Khi nói chuyện với bạn, ví dụ như nói với mầy đây, tao không gọi là Đặng mà cứ gọi mầy bằng tên cô ta! Nhiều lần, hai đứa dắt nhau đi chơi, tao đánh liều, cầm tay cô ta. Cô dãy ra. Lần sau tao liều hơn nữa. Cô càng đẩy mạnh, tao suýt té nhào. Tao nghĩ: Đã không yêu thì lằng nhằng làm gì, chỉ đi vào chỗ bậy bạ hay là bế tắc. Vậy là tao cắt đứt. Nhưng nghĩ lại: có lẽ cô ta là người tự trọng, mình là cái anh liều, nên hỏng. Tiếc quá. Một đêm, bỗng nhiên giữa đường, gặp lại cô. Đi với nhau mãi mỏi cả chân, mình mới cả gan nói yêu cô và có ý xây dựng lâu dài. Nói rất nghiêm chỉnh. Không hiểu sao cô vội gọi xích lô, nhảy phốc lên, đi mất. Năm năm sau, gặp lại, cô đã có con. Thằng bé kháu lắm. Mình bế nó lên, thơm nó, khen nó giống mẹ. Cô liền nói, rất nghiêm chỉnh: "Đáng lẽ nó là con anh! Tại anh.". Mình bỏ thằng bé xuống đứng sững sờ. Tại mình chỗ nào? Hả, cậu bảo tại mình chỗ nào?

Đặng nhìn anh trạm trưởng, cũng rất ngạc nhiên. Chuyện đời! Có trời mà biết! Nhưng anh trạm trưởng liền cười hì hì:

- Mất mười năm, mình mới đi đến kết luận này: tại mình non gan! Cậu bảo có đúng không hả?

Sương xuống nặng hạt, nhỏ lên mái nứa như giọt đồng hồ xưa, đếm thời gian. Bộp, bộp. Một phút, hai phút. Sương lạnh tràn vào gian xưởng trống trải. Những hòn than mới đổ trên bễ nổ rắc rắc.

- Được rồi đấy, anh ạ.

- ừ.

Hai anh em cẩn thận tháo khuôn thép. Đặng cầm kìm, gắp nhanh chiếc nắp bơm xăng mới đúc bỏ lên mặt đe bên cạnh, sau khi thổi phù một cái, chẳng biết để làm gì. Anh trạm trưởng bấm đèn. Vệt sáng soi rõ chiếc nắp bơm mới đúc. Nó nằm đấy, tròn tròn, cao cao, trắng lóa một màu bạc trên mặt đe nhẵn bóng. Đặng đứng sững sờ: ống chân không lệch tâm và cái lỗ hút hình trăng lưỡi liềm không có! Đúng hơn là nó bị cụt, thiếu linh tinh. Cái ống đáng lẽ tròn, đầy, phẳng, sắc cạnh, bây giờ như một ngọn nến đốt dở, méo, cong, khuyết đi, trong chẳng ra cái hình thù gì cả.

Anh trạm trưởng:

- Cái đầu, khuôn chưa nóng đều nên nước nhôm đông sớm. Làm lại.

Đặng lắp khuôn. Và cảnh cũ lại diễn lại.

- Nó học lớp mấy?

Phải mất một phút, Đặng mới hiểu:

- Lớp bảy.

- Thợ tiện à?

- ừ.

- Phải thợ đúc thì hay quá, hả?

- ừ.

Đặng cứ trả lời bừa. Đến bây giờ, Đặng vẫn còn ngẩn ngơ trước cái thất bại đầu tiên. Tại khuôn? Tại nước nhôm? Tại cái gì? Bộp, bộp. Sương rơi. Bên ngoài, cặp chim đối đáp không ngơi. Kêu mãi, kêu mãi. Trời tối, tối mù mịt. Quá nửa đêm. Nhưng chính là ngày mới đã bắt đầu. ừ nhỉ, mình cứ hay quên là ngày bắt đầu vào lúc đêm khuya nhất.

- Được rồi đấy, Đặng à.

- ừ.

Lại tháo khuôn, lại gắp ra, lại bấm đèn soi nắp bơm xăng đúc lần thứ hai. Nó nằm đấy, tròn tròn, cao cao, trắng lóa một màu bạc trên mặt đe nhẵn bóng. Đặng nhìn sững: ống chân không và lỗ hút hình trăng lưỡi liềm lại thiếu. Có điều là những hình thù khuyết, méo lại khác những hình thù lần trước. Như là đổ một thìa chì chảy vào nước, mười lần có mười hình dáng khác nhau! Đặng ngẩn ngơ: đây là khuôn thép chứ có phải là nước đâu nhỉ?

- Hả? Cậu bảo sao Đặng?

- Có trời mà biết!

- Làm lại!

Cái nắp bơm xăng đúc lần thứ ba. Nó nằm đấy, tròn tròn, cao cao, trắng lóa một màu bạc trên mặt đe nhẵn bóng. ống chân không với lỗ hút hình trăng lưỡi liềm: vẫn thiếu!

- Hả? Tại sao, hả Đặng?

Bên ngoài, đôi chim kêu nghe sao mà thảm thiết! Trăng lưỡi liềm đã lặn mất từ bao giờ sau dãy Trường Sơn. Trời sắp sáng. Vì thế nên mặt đất càng thêm tối.

*

* *

Tan trận bom, Đặng chạy bổ về phía xưởng. Một góc xưởng đổ sụp, ngay chỗ bễ lò. Cột, kèo, đòn tay, mái nứa xóc lộn vào nhau. Người ta bảo mái nứa bị bom không cháy, đúng thật. Bên cạnh xưởng, một hố bom to, mới tinh. Lòng Đặng bộn bề chẳng kém đống cây, nứa trước mặt. Có điều là nó cũng không cháy. Đặng cẩn thận gỡ cái đống ấy, xếp ra một bên. Anh em đến. Một chốc, gian xưởng đổ đã được thu gọn. Cái nền phơi ra. Chỗ đống than, sạch nhẵn như quét. Hòn đe to nằm chổng kềnh trong một góc. Còn khuôn thép, nó đã biến đâu mất, không để lại dấu vết gì. Đặng đứng sững nhìn nền nhà bụng ngao ngán quá.

Anh trạm trưởng đến, cánh tay bị bỏng quấn băng trắng lốp.

- Sao, các cậu?

- Không sao.

- Thôi, dựng lại. Chiều làm.

Trong thấy gương mặt ỉu xìu của Đặng, anh hỏi:

- Sao, Đặng?

- Mất rồi!

- Mất rồi? Thế là.

Đặng thoáng bực mình. Thằng cha sắp nói thế là tiến thêm một bước!

- Nè, bắt đền đây.

Đặng liếc nhìn: thư của cô ấy. Đặng cầm lấy, đút vội vào túi áo, chẳng thấy vui mà cũng chẳng thấy buồn. Anh trạm trưởng nhìn Đặng một lúc, tủm tỉm cười như giục: Cứ xem đi. Còn bụng dạ nào mà xem nữa! Anh trạm trưởng như hiểu điều ấy, cười hỏi:

- Hôm qua, mầy để khuôn ở đâu?

- Trên mặt đe.

Anh trạm trưởng nhìn chiếc đe đang chổng kềnh trong góc nền nhà, mắt bỗng sáng lên:

- Cứ theo hướng cái đe đổ kia mà tìm!

Anh ấy nói có lý. Trong tình thế nào, anh ấy cũng nhanh chóng tìm ra được hướng. Chẳng hiểu tại sao, lúc ấy Đặng bỗng nghĩ: Có thể là tại khuôn! ừ, khuôn thép, bí hơi, nước nhôm bị nén lại, không tràn khắp được, nên thiếu. Phải rồi: khoan thêm lỗ thoát hơi. ý nghĩ ấy làm cho Đặng thêm hăng hái. Phải tìm lại cho bằng được khuôn thép. Từng bước, từng bước, đặng chăm chú dò đi. Qua gốc cây to mà rễ ăn trồi lên mặt đất đỏ. Qua khúc gỗ mục mọc đầy những nấm trắng. Qua cái rãnh con mà nước xói mòn mài nhẵn những hạt sỏi trắng.

Đặng quay lại gặp anh trạm trưởng. Trong thấy anh rồi mà vấp một cái, ngã dúi. Đặng cười:

- Được rồi! Nhưng chỉ mới có một nửa!

- Tìm, tìm! Quanh đây thôi.

- Tìm rồi. Chưa thấy. Này, tôi định khoan một lỗ thoát hơi.

- ờ, ờ. Phải! Khá! Mầy khá lắm.

Suốt buổi chiều hôm ấy, Đặng cứ hướng đó tìm. Đi dọc. Rồi đi ngang. Không thấy. Chia mặt đất ra từng ô, tìm. Không thấy. Rủ bốn, năm anh em, mang dao ra, chặt sạch cả bụi mây, tìm. Cũng không thấy nốt.

Còn một nửa khuôn thì làm ăn gì? Anh trạm trưởng bảo:

- Thôi. Không tìm nữa. Làm lại cái nửa kia. Rồi khoan lỗ.

Đặng nghĩ bụng: vất vả quá! Nhưng may ra, còn có hy vọng. Một tia nắng lóe sáng chiếu xuống cánh rừng. Lá cây, bụi cỏ, cái nấm và cả hạt cát cũng đẹp lên, như muốn cựa quậy, có hồn.

Cơm chiều xong. Chiều ở rừng gợi cho người ta một nỗi buồn bâng khuâng. Có lẽ đó là nỗi lo sợ bóng đêm của con người từ hàng vạn năm về trước còn lưu lại? Chiều. Sâu và lắng. Đặng ngồi một mình dưới gốc cây, chậm chạp bóc bức thư: .Ban giám đốc vừa gọi em lên cho biết trạm đã gửi công văn về. Em mừng quá. Nhưng các anh bảo xưởng vừa nhận kế hoạch mới. Có thể vẫn cần người. Nếu em phải ở lại. Anh nghĩ sao?.

Còn nghĩ sao nữa? Thôi cứ để em tự làm chủ phận mình, sao cho nó ích nhất cho cuộc chiến đấu chung.

Trời sụp tối. Mảnh trăng lưỡi liềm lơ lửng hiện ra. Trời càng tối, nó càng sáng, Đặng nghĩ: Trăng đêm nay cao và đầy hơn trăng đêm qua.

*

* *

Trăng khuyết, rồi trăng tròn dần. Nhưng cái nắp bơm xăng có hình trăng lưỡi liềm thì thiếu vẫn hoàn thiếu, mặc dù Đặng đã đúc đến cái thứ mười lăm. Lỗ thoát hơi cũng không gỡ được thế bí. Đặng hỏi anh trạm trưởng:

- Bây giờ tính sao, hở anh?

Trạm trưởng im lặng như đang cân nhắc một điều gì từ lâu anh đã nghĩ đến. Bây giờ anh mới nói ra:

- Thiếu, rỗ, rạn nứt. là chuyện thường gặp trong nghề đúc. Và người ta đã nghĩ ra những phương pháp tốt: đúc ép phân tử, hay đúc ly tâm. Cái khó là chúng mình chưa thạo nghề này. Trạm lại không có đồ lề gì để đúc.

- Thế thì làm sao?

Trạm trưởng giơ cánh tay bỏng quấn bông trắng, vuốt mái tóc ngắn:

- Làm tới thôi!

- Anh định đúc ly tâm à?

Im lặng một lúc, trạm trưởng mới đáp:

- Đúc ép. Đúc ly tâm thích hợp với xy-lanh và pít-tông. Hoàn cảnh ta, đúc ép phải hơn.

- Người ta đúc ép như thế nào?

- Tao chỉ nắm nguyên lý chung, còn cụ thể thì.

Đặng thở dài. Trạm trưởng liếc nhìn Đặng, nói tiếp:

- Nếu chúng mình biết cách làm tỉ mỉ thì tốt quá rồi. nhưng dù sao, trong hoàn cảnh trạm ta, không thể làm giống hệt như người khác. Đằng nào cũng phải suy nghĩ, cũng phải tạo ra cách làm thích hợp cho riêng mình, cậu ạ.

Đặng không phản đối ý kiến trạm trưởng. Nhưng Đặng nghĩ: Làm một việc khó và mới như thế, không có thầy, thì ít ra cũng có sách. Nhưng bây giờ, tìm sách ở đâu? Trong rừng à? Đặng thoáng nghĩ: ở rừng, lắm lúc cũng thấy sợ.

Buổi chiều, trạm trưởng họp tất cả anh em thợ lại, dưới những gốc cây rậm rạp, trong rừng:

- Bây giờ khó như vậy đó. Đồng chí nào có cách gì không?

Mọi người im lặng. Gió thổi. Lá rừng kêu xào xạc. Đặng rùng mình. Trời nắng mà anh thấy lạnh ghê. Đằng kia, lũ xe ốm nằm bất động. Những chiếc lốp xuống hơi, bẹp dần. Đặng nhớ một lần vào nhà thương thăm bạn bị bệnh liệt. Cái chân teo quắt lại, thương quá. Cây rừng trút xuống đầu xe những giọt lá vàng.

Một anh thợ có tuổi, đã từng làm việc ở nhiều xưởng máy, tay cầm một cành khô vẽ xuống mặt đất, nói:

- Hình như cái loại này người ta đúc ép phân tử.

- Đúc ép phân tử như thế nào?

- Tôi cũng không rõ nhưng có lẽ thế này: Kim loại nấu chảy, các phân tử dãn nở, đến lúc nguội nó co lại. Do đó mà thiếu. Đúc ép làm cho các phân tử nở ra ít, co lại ít, khắc phục tình trạng thiếu.

Đặng nghe anh ấy nói cũng có lý. Nhưng mà. chung chung quá. Một bác thợ già cũng bảo:

- Phải, đúc ép phải đấy.

Một tia nắng xuyên lá rừng chiếu xuống. Bóng lá in trên tay Đặng một vệt tròn, hay hay. Gió thổi, lá rung. Bóng cũng mất. Rồi nó lại hiện ra. Nhưng trước sau, vẫn chỉ là cái bóng.

Tối hôm đó, trạm trưởng gặp Đặng:

- Ta đúc ép chớ, Đặng? Cứ làm thôi, cậu ạ. Vừa làm vừa nghĩ.

Vầng trăng đêm nay như một cái đĩa vỡ treo giữa trời. Mà không, nửa bên khuyết trông mỏng manh, ít sáng hơn, nhưng nó là cái gì đang nhú. Một ý nghĩ mới cũng vừa nhú lên trong óc Đặng. ép à? Vậy thì thêm hai cọc định vị. Trục vít vặn ép mảnh khuôn trên xuống. Đặng lấy giấy ngồi vẽ, tính đi tính lại. ừ, có thể được đấy. Nhưng Đặng vẫn thấy nó thế nào. Đúc ép phân tử. Một vấn đề kỹ thuật nghe rất phức tạp, chẳng lẽ lại làm một cách thô thiển thế này ư? Nhưng, ở rừng, không sách, không thầy, mấy cái máy nhỏ và lũ xe ốm đang từng ngày chờ đi đánh giặc. Đặng muốn khóc quá. Bây giờ, cho Đặng đi cầm súng, có lẽ Đặng đỡ khổ tâm hơn.

Đặng đem những điều suy nghĩ, nói lại với trạm trưởng. Trạm trưởng im lặng rất lâu, khác hẳn cái tính thường ngày của anh. Một lúc, anh mới nói:

- Được rồi! Mầy cứ làm xong trục vít đi. ở nhà tao đúc thử. Cho mầy về Cục hỏi phòng kỹ thuật hoặc tìm sách. Liệu đi về mười hôm có kịp không?

- Khéo mất nửa tháng.

- Đến tuần trăng sau à? Lâu quá, hả. Thôi, được. Cố về sớm chừng nào hay chừng nào nấy, nghe!

Hôm sau, cấy xong hai cọc định vị có trục vít, Đặng lấy dấu, khoan hai lỗ ở nửa khuôn trên, lồng vào. Anh vặn vít, hai mảnh khuôn ép chặt vào nhau. Chợt một chiếc xe con quanh co theo con đường nhỏ lẫn dưới bóng cây rừng bò lên, và đỗ xịch trước cửa trạm. Đồng chí phó phòng quản lý xe của Cục mở cửa trước, bước xuống. Đặng mừng quá, bỏ đồ lề trên bàn, chạy ra. Chưa đến nơi, Đặng đã sững lại như trời trồng: cửa sau xe mở ra, và một cô gái bước xuống! Cô với tay lấy chiếc ba-lô bên trong, khoác vào vai. Trời! Chính cô, chính cô ấy!

Đặng muốn bước tới. Nhưng anh cũng muốn bước lui. Hay là mình nhìn nhầm? Kia, chiếc ba-lô khoác lên vai, hăm hở? Thế nghĩa là thế nào?

Anh phó phòng bắt tay anh trạm trưởng vừa chạy ra:

- Chào các đồng chí! Phòng tổ chức tăng cường cho trạm một công nhân lành nghề, theo yêu cầu của các đồng chí.

Anh trạm trưởng chìa cánh tay vẫn còn băng vì vết bỏng của bom napan, hướng về phía cô gái:

- Hay quá! Rất hoan nghênh! Nghe tên cô mãi, hôm nay mới gặp! Đặng ơi! Đặng!

Trạm trưởng vừa nhìn quanh vừa gọi. Nếu không có tiếng gọi và cái vẫy tay của trạm trưởng, có lẽ đôi chân Đặng đã mềm nhũn ra. Anh lấy hết sức, bước tới.

- Anh Đặng!

Cô bạn gái chào anh, mắt trong như nước suối. Đặng đáp, hai tai ù đặc, không nghe rõ là mình đã nói gì.

Anh phó phòng chìa tay:

- Cậu Đặng khỏe chứ? Sao? Tóc tai, râu ria thế này?

Đặng đỏ hết cả mặt mũi. Anh trạm trưởng:

- Đồng chí Đặng đang đau đẻ những cái nắp bơm xăng!

- Thế à? Các cậu gan thế à? Nào, chào dũng sĩ!

Anh bóp tay Đặng đau quá. Đau, nhưng mừng lắm vì anh ấy hiểu mình!

- Sao? Những cái nắp bơm xăng đến đâu rồi?

Anh trạm trưởng cười:

- Đã tiến từ bước này đến bước khác.

- Thế nghĩa là các cậu không phải xin Cục nữa, chứ gì?

Anh trạm trưởng:

- Chúng tôi chưa dám nói vậy. Sợ thiếu khiêm tốn! Các anh cứ cho, chúng tôi xin nhận. Và cảm ơn!

- Các cậu ma lanh lắm!

Rồi anh hạ thấp giọng:

- Gay lắm các cậu ạ. Không ngờ cái đường Trường Sơn nó ngốn lắm nắp bơm xăng đến thế. Xin thêm của anh em, cũng mất nhiều thời giờ, lại không dễ. Nghe nói các cậu đang đúc. Bọn mình đến xem, có thừa thì xin cho các trạm khác.

Anh trạm trưởng gãi đầu:

- Nói thật với anh là. đang mắc.

- Các cậu mắc ở chỗ nào?

- Bây giờ. đang xoay hướng. đúc ép phân tử.

- Hả? Các cậu học ở đâu thế?

- Dạ. Tôi cũng biết sơ sơ.

- Thế à? Phòng kỹ thuật cũng đang nghiên cứu.

Đặng bật dậy, như người vừa tỉnh cơn mê:

- Đến đâu rồi, hở anh?

- Cũng còn gay. Vì vấn đề là làm sao thích hợp nhất với điều kiện của các trạm trong tình thế hiện nay.

- Vậy các nơi người ta làm thế nào, hở anh?

- Mình có mượn tài liệu mang lên đây. Nhưng mà. nói chung là có nhiều điều kiện các cậu chắc khó theo được.

- Tài liệu ở đâu, hở anh?

- Trong cặp kia. Chốc nữa, ta xem chung. Nhưng đại khái là cho vào khuôn, dập lại, rồi đặt vào bình, xả hơi nóng để giữ nhiệt. Nói tóm lại là.

Đặng thở dài. Anh trạm trưởng nói đúng: Ta phải làm, nhưng làm theo cách của ta, với hoàn cảnh của ta.

Trạm trưởng:

- Thôi mời anh vào lán nghỉ. Lát nữa ta nói tiếp. Đặng, đưa cô ấy sang tổ nữ giúp mình, nghe!

Đặng đỡ chiếc ba-lô. Hai người đi bên cạnh nhau.

- Em lên đây công tác, anh Đặng ạ.

- Thế à? Anh cứ tưởng.

Đôi mắt cô gái nhìn Đặng:

- Tưởng sao?

- ờ. Tưởng em ở lại dưới ấy.

Cô gái tủm tỉm cười:

- Người ta cứ hay tưởng.

- ờ.

- Nhưng mà em lên đây, anh cũng đừng tưởng. Không phải đâu nhé. Thôi, anh đưa ba-lô đây cho em. ở chỗ hai chị đang gội đầu kia chứ gì? Được rồi.

Từ đó đến chiều, Đặng vùi đầu vào đống tài liệu, đọc, ghi. Rất nhiều điều bổ ích. Nhưng đại khái cũng giống những điều Đặng và trạm trưởng đã làm, chỉ khác là chính xác hơn, khoa học hơn. Riêng về cách làm thì. mọi chỉ dẫn đều vượt ra ngoài hoàn cảnh hiện nay của trạm.

Trạm trưởng hỏi:

- Bây giờ sao, hả Đặng?

- Thôi, có tài liệu rồi. Ta cứ dựa vào nguyên lý chung của sách mà tạo ra cách làm riêng thôi, anh ạ.

Trạm trưởng nhìn quyển sổ ghi chép của Đặng, khen:

- Khá! Thằng khá quá!

Đến lúc ngồi quạt lửa, tay thì quay mà đầu óc Đặng nghĩ đâu đâu. ừ, anh đừng tưởng. Tưởng.

Tiếng quạt quay rè rè. Bễ lò cháy hồng. Chiếc khuôn với đôi vít ép làm xong, sấy kỹ, đặt trên mặt đe.

Anh trạm trưởng:

- Sao Đặng? Mầy nghĩ sao? Có được không?

- Để xem đã.

- Xem mãi. Làm tới đi!

- ờ. Theo tài liệu thì phải sấy khuôn đến trên hai trăm độ, anh ạ. Tôi sợ khuôn nóng không đều.

- ờ. phải tìm cách đo theo kiểu của ta. Nhưng mà cứ xem bằng mắt thì cũng biết nhiệt tình nó cao lắm! Cũng sáng chói như nước nhôm ở độ nấu chảy. Một cô gái có bản lĩnh. Rất có bản lĩnh.

- ờ. ờ. Được rồi đấy, anh ạ.

Nước nhôm màu hổ phách rót vào khuôn.

- ép đi! Mỗi người một bên. Vặn cho đều tay.

Hai anh em vặn, vặn. Mảnh khuôn nén xuống, chặt dần.

- Đặng! Nhìn đi đâu! Thôi!

Nước nhôm đỏ từ miệng lỗ khuôn phụt ra, rơi xuống mặt đe lạnh. Một tiếng nổ sắc đanh, hết sức bất ngờ.

- ối!

Đặng ôm mặt, loạng choạng mấy bước, rồi ngã ngồi xuống chiếc cán búa vứt bên cạnh đe.

- Có sao không, Đặng?

Trạm trưởng chạy đến đỡ Đặng, mặc dù những vết bỏng rát buốt cũng đang cắn trên mặt anh.

*

* *

Đặng và trạm trưởng tháo khuôn, gắp cái nắp bơm xăng đúc ép lần thứ hai ra. Nó nằm đấy, tròn tròn cao cao, trắng lóa một màu bạc trên mặt đe nhẵn bóng. ống chân không và lỗ hút hình trăng lưỡi liềm đã hiện ra! Có điều là lại thiếu. Thiếu ở chỗ khác, trên thân nắp. Anh trạm trưởng ngắm nắp bơm một lúc rồi nói:

- Cái này được đó, Đặng à!

Đặng hồi hộp, hy vọng. Anh cảm thấy máu đang dồn lên mặt mình, nóng, đỏ. Lớp than đổ thêm trên bễ, sau bao lớp đã tàn lụi, lại ửng hồng. Ngọn lửa biếc vươn lên tiếp.

- Đúc thêm cái nữa xem nào!

Tiếng quạt cần cù vẫn cứ quay, không mỏi mệt.

- Mầy đã nói chuyện gì chưa Đặng?

- Chưa.

- ừ. Yên trí. Lên đây là bước quyết định rồi. Khi nào nói chẳng được.

- Nhưng mà. tôi sợ.

- Mầy! Lúc nào cũng sợ! Nè, có lúc tao nghĩ vầy: Phải hồi đó tao nhảy luôn lên xe với cô ta thì bây giờ thằng bé ấy đúng là con tao rồi. Hả, có đúng không hả Đặng?

- Tôi nghĩ hơi khác. Căn bản là phải so sánh lực lượng, anh ạ. Ví dụ, như bây giờ, anh gặp một cô kỹ sư, trẻ, đẹp, có tài, anh làm như thế có khi được. Còn hồi đó, anh làm như vậy, có khi chẳng được gì mà thành trò cười.

- ờ. ờ. mầy nói có lý.

Bên ngoài, trăng sáng bay là là trên những đám mây. Hôm nay là mười ba. Mười ba thì trăng đầy. Còn mồng bốn, mồng năm thì có đổ hàng tấn nước nhôm vào, trăng vẫn cứ khuyết!

- Được rồi đấy anh ạ.

- ừ.

Tháo khuôn. Cái nắp bơm vừa đúc nằm đấy, tròn tròn cao cao, trắng lóa một màu bạc trên mặt đe nhẵn bóng. Hình trăng lưỡi liềm đầy đặn. Cả nắp bơm không thiếu chỗ nào!

- Được rồi!

Tốt! Thành công rồi! Nhưng mà. Anh trạm trưởng ngắm nghía cái nắp:

- Nhưng mà chỗ này hơi lõm một chút, Đặng à.

- Đâu?

- Đây.

- ừ nhỉ.

- Tại sao hả Đặng? Mầy bảo tại sao?

Trả lời ngay thì còn sớm quá. Đổ lại cái khác nữa.

Cái nắp bơm xăng mới nằm trên mặt đe nhẵn bóng trắng lóa một màu bạc. Trăng lưỡi liềm đầy đặn. Cả nắp bơm không thiếu chỗ nào. Có điều là lại vẫn còn vết lõm. Lõm ở một chỗ khác.

- Mầy bảo tại sao hả Đặng?

Đúng lúc ấy, có một người bước vào lán. Bước chân rất nhẹ nhưng Đặng cảm thấy ngay, mặc dù anh đang để hết trí vào công việc. Có lẽ vì hơi sương lạnh bên ngoài mà người ấy mang vào làm rung ngọn lửa tím. Hay có lẽ do một cảm quan đặc biệt nào, Đặng cũng không rõ. Anh vụt ngẩng đầu lên. Và tưởng mình đang hoa mắt! Nhưng trạm trưởng đã kêu lên, ngạc nhiên:

- Kìa, cô đi đâu đấy?

Cô gái thoáng qua một chút bối rối. Nhưng cô tự chủ được ngay. Cô bước đến bên cạnh bễ rèn, hai tay áo sơ mi khoanh trước ngực, có lẽ cô chưa quen cái lạnh ban đêm của rừng. Cô mỉm cười. Đôi mắt sáng ánh lên bên những tia lửa biếc:

- Em xem các anh làm việc.

- Cô chưa ngủ à?

- Các anh đã đúc được chưa?

- Vẫn còn có chỗ lõm.

Cô gái bỏ tay xuống, bước đến ghé nhìn chiếc nắp bơm xăng:

- Em nghĩ. có thể các anh lấy khuôn chưa đều.

Anh trạm trưởng hơi ngả đầu về sau, nhìn cô, cười:

- Thế à? Cô nghĩ đến cái nắp bơm xăng. không ngủ.

Cô gái lúng túng, nói vội:

- Em nghĩ đến phân xưởng đúc của nhà máy em.

Đặng đỡ cho cô:

- Chúng tôi cũng đang nghĩ thế. Nhưng làm sao biết được là khuôn nóng đều? Lấy gì đo? Nhất là ở những chỗ cong, chỗ tiếp giáp.

- ở nhà máy em, người ta quét một lớp phấn đặc biệt bên ngoài khuôn và quan sát sự biến màu của phấn mà định độ nóng khuôn sấy.

Trạm trưởng:

- Cô biết cách chế tạo loại phấn ấy không?

- Em. là thợ tiện.

- Thôi được. Thế cũng tốt rồi. Cô đã cho chúng tôi một cái hướng.

Trạm trưởng nhìn chăm chăm vào ngọn lửa biếc đang nhảy múa. Ngón tay anh sờ quanh những vết bỏng trên trán mà anh không hề biết. Anh lẩm bẩm:

- Nghĩa là. dùng sự thay đổi vật lý của một chất gì đấy. chất ấy phải có những thuộc tính nhất định.

Bỗng Đặng bật lên hỏi trạm trưởng:

- Thiếc đến bao nhiêu độ thì nóng chảy, hở anh?

Trạm trưởng gãi gãi sống mũi:

- Tao. quên. Hình như. vài trăm độ thì phải. Mà mày hỏi để làm gì?

- Tôi định thế này: lấy một thỏi thiếc thay cho phấn. Khi sấy khuôn, dí nó vào. Chỗ nào chảy: đạt yêu cầu. Chỗ nào thiếc không chảy: khuôn còn nguội.

- ờ,. ờ. Hay! Hay! Sáng kiến!

Anh ấy khen! Sáng kiến là cái gì? Đó là những bước tất nhiên của một người đang đi tới đích. Người lớn bước dài, trẻ con bước ngắn. Người nào không đi thì tất nhiên là hai chân không bước.

- Nhưng mà phải biết thiếc nóng chảy ở độ nào kia chứ!

Cô gái trả lời ngay:

- Hai trăm ba mươi hai độ!

Trạm trưởng kêu lên:

- ồ, tốt quá! Sao mà ăn khớp với nhau đến thế!

Đặng nghĩ ngay đến độ nóng của khuôn ghi trong tài liệu: trên hai trăm độ. Nhưng anh còn cẩn thận:

- Thế à? Chắc không?

- Chắc! Chắc như là. em đang nhìn thấy anh đứng đây!

Anh trạm trưởng chạy đi. Lát sau, anh quay lại, một thỏi thiếc mới tinh cầm tay, lấp lánh sáng.

- Đây rồi!

Đặng cầm lấy thỏi thiếc, dí vào khuôn. Đầu thỏi thiếc chảy ra. Và những giọt nặng bạc trắng rỏ xuống. Chỗ này tốt rồi! Chỗ này: cũng tốt. Còn chỗ này? Thỏi thiếc ì ra, hơi nhủn thôi, màu xám. Đây rồi! Đúng chỗ này bị lõm đây! Cho thêm lửa vào! Được chưa? Tốt!. Tốt!. Tốt!.

- Thôi! Rót đi!

Chờ nguội. Lâu. Sốt ruột quá. Trạm trưởng vẫn cầm tay quạt, quay. Rè rè. Rè rè.

Trạm trưởng đùa:

- Lần này mà được thì phải ghi công đầu cho cô.

- Em chả nhận đâu. Của anh Đặng ấy chứ.

- Tôi chẳng nhận.

- Thôi thì của cả hai. Cô đến đây đúng lúc quá!

Cô gái đỏ mặt. Cô quay đi, tay cầm cái túp gom than trên bễ. Trạm trưởng giục:

- Khuya lắm rồi. Cô về nghỉ đi, cho khỏe.

Nhưng cô gái vẫn chưa chịu về. Cô chờ. Chờ.

- Anh đưa em quay đỡ một lúc nào.

Rè rè. Rè rè.

- Được rồi, Đặng à!

- ừ!

Tháo khuôn! Chiếc nắp bơm mới đúc nằm đấy. Nó tròn tròn, cao cao, trắng lóa một màu bạc, trên mặt đe nhẵn bóng. Đây là lần đúc thứ một trăm linh tám. Được. Mấy trăm thì mấy! ống chân không lệch tâm và lỗ hút hình trăng lưỡi liềm đầy đặn. Cả cái nắp bơm đầy đặn, không lõm, không khuyết, tròn như một vầng trăng đêm mười sáu!

Hơn trăm lần thất bại làm cho Đặng và trạm trưởng nghi ngờ. Nghi ngờ trong một niềm hy vọng chứa chan! Nhôm vàng chói, nóng gần nghìn độ mà vẫn nằm im, không ào ào sôi như nước.

Trạm trưởng:

- Đúc thêm cái nữa!

Hình trăng lưỡi liềm đầy đặn, lần thứ hai, hiện ra. Và lần thứ ba: vẫn hình trăng ấy!

Trạm trưởng bây giờ cười to:

- Chết cha thằng Mỹ rồi!

Đặng cũng cười. Nhưng ối, đau quá. Vết bỏng trên má. Mặc kệ, Đặng vẫn cứ cười! Tuy nước mắt ứa ra.

Cô gái nhìn Đặng. Mắt cô long lanh, đầy những ánh lửa đang nhảy múa.

*

* *

Chiều trong rừng tối sớm. Nhưng chẳng ai để ý đến điều đó. Đặng và anh trạm trưởng còn mãi mê bên chiếc xe vừa chạy thử, quay về. Nắp đầu máy xe đã chống lên. Chiếc xe như đang há mồm cười lớn. Nào, mời các anh xem, xem cho kỹ, lật đi lật lại nữa mà xem. Có phải cái nắp bơm xăng tốt thật không nào?

Đặng cầm cái nắp bơm xăng vừa tháo ra, ngắm nghía. Nó không trắng bạc nữa mà đã ngả màu xám, còn ướt xăng và nóng ấm. Mùi xăng thơm thoảng thoảng. Đặng đưa nó cho trạm trưởng:

- Được, anh ạ.

Trạm trưởng nhìn lái xe:

- Được chứ, đồng chí OTK?

Lái xe cười:

- Tôi chẳng biết OTK, chỉ biết đường Trường Sơn hai lượt đi về mà không sao. Coi như được.

Trạm trưởng:

- Thôi. Cho cái đám xe kia ra xưởng. Biếu thêm mỗi anh một vài cái nắp bơm giắt túi. Lỡ nó vỡ nữa, thì thay.

Lái xe cười hì hì. Đặng cũng cười. Cái sẹo trên má vừa gỡ băng, bôi nghệ vàng vàng. Khi Đặng cười, vết nhăn từ cánh mũi chạy xuống bên hàm hiện ra càng sâu, làm cho vết sẹo tròn khuyết đi, như vết hôn của trăng lưỡi liềm, suốt đời in trên má!

Đoàn xe nổ máy. Tiếng máy ấm áp vang lên dòn dã. Lá rừng xào xạc, xôn xao. Đoàn xe bò đi, quanh co trong vòm lá rồi vòng ra con đường, hướng về phía trước.

Trạm trưởng:

- Ta bắt đầu tổ chức đúc hàng loạt được rồi. Sẽ gửi tặng các trạm khác. Hả, mầy thấy sao, hả Đặng?

Đặng hứng lên:

- Thế thì phải có ký hiệu: Made in Trạm Bốn, anh ạ!

- Hì hì. Khiêm tốn chứ! Cứ khắc hai chữ T4 là được rồi.

- Nhưng bây giờ tôi lại lo.

- Lo.

- ừ! Nguyên liệu, anh ạ!

- Hì hì. Lại húc vào một cái khó mới. Nhưng mà. trước sau rồi ta cũng sẽ có cách.

*

* *

Trời tối lâu rồi. Đặng và cô bạn gái ngồi cạnh nhau trong rừng cây. Trăng chưa lên. Tối đến mức không nhìn thấy mặt nhau được. Chỉ nghe giọng nói mà biết cô đang mỉm cười, đang nheo mắt, đang nhìn đi, hay đang quay mặt lại. Một vật sáng xoay tròn, xoay tròn như một mảnh trăng nhỏ xíu. Đó là cái nấm sáng trong tay cô. Đặng muốn cầm lấy đốm sáng ấy. Một trăm lần không đủ gan. Lần thứ một trăm linh tám, Đặng cầm lấy mảnh trăng con. Tay run, đầu choáng, và hơi thở đi đâu mất. Như là đỗ nhẹ nhàng xuống mặt trăng vậy!

- Em.

- Gì thế anh?

- Anh.

- Anh thích cái này phải không? Tặng anh đấy. Mảnh trăng nhỏ rơi khỏi tay Đặng. Cô gái cười:

- Anh Đặng à, anh có thích những người bạo không?

- Anh.

- Em, em thích những người chín chắn.

Im lặng, Đặng cảm thấy hết sức rõ là mình đang ngồi trên trái đất. Và, nó đang quay. Thời gian. Quay.

Trần Thanh Giao

Tuyển tập truyện ngắn Trần Thanh Giao

Trăng lưỡi liềm

1969

Buổi chiều trong rừng tối sớm. Bên ngoài đã ít ánh sáng, trong xưởng lán càng tối hơn. Màn sương mỏng trùm xuống màu xanh của cây rừng, khoát thêm một lớp ngụy trang cho mặt đất. Xa xa, những ngọn núi trùng điệp của dãy Trường Sơn đã ngả hẳn sang màu lam, cái màu lam vời vợi. Từ phía con đường ngoài kia, vẳng đến tiếng rì rầm của đoàn xe. Đặng lắng tai nghe. Trong cái nền âm thanh trầm và nặng của máy đi-ê-den, thỉnh thoảng lại nổi lên tiếng rú ga cao và gọn của những chiếc xe chạy xăng đang leo dốc.

Đặng đưa mắt nhìn lại đoàn xe chạy xăng hơn chục chiếc đang nằm yên dưới vòm cây ngoài xưởng, như những người ốm nằm không động đậy. Lá vàng rơi rắc trên nắp đầu máy, trên nóc ca-bin khô đét. Lũ xe đang ốm vì cái bệnh vỡ nắp bơm xăng. Đường Trường Sơn thì xe chạy xăng làm sao không ốm vì cái bệnh ấy! Nhưng khốn nỗi, Đặng chỉ là thợ chứ chưa phải là kỹ sư. Và cả cái trạm chữa xe dã chiến dọc Trường Sơn này không ai là kỹ sư cả. Mà nếu có kỹ sư thì anh ta sẽ tính cách nào đây nhỉ? Tháng trước, đồng chí trạm trưởng nói:

- Đặng à, bơm xăng dự trữ hết ráo rồi, tính sao mầy?

- Anh bảo mấy cậu vật tư ra Cục mà xin, sao lại hỏi tôi!

Anh trạm trưởng kéo Đặng ngồi xuống một hòn đá mồ côi:

- Xin được thì nói làm gì! Xin từ ba tháng trước. Giấy xin có, người xin có. Mà bơm xăng thì không có. Đề nghị cấp trên cho nhà máy T., nhà máy H. làm. Nhưng các nhà máy đều có kế hoạch nặng và gấp lắm lại đang chiến đấu ác liệt. Sớm nhất là ba tháng nữa họ mới có thể nhận được. Rồi còn phải làm thử.

- Gay go quá nhỉ!

- ừ, gay lắm! Cho nên tao mới tính như vầy: ta đúc lấy!

- Đúc như thế nào?

- Làm khuôn. Nấu nhôm với ăng-ti-moan. Rót vào!

- Hì hì. Nói như anh thì.

Anh trạm trưởng trợn mắt:

- Được! Tao làm, cho mầy ngồi đấy cười!

Anh đứng dậy và bỏ đi. Đặng vội nắm vạt áo anh kéo lại. Xoạc! Cái túi áo bộ đội cũ quá, rách toạc. Một chiếc nắp bơm xăng rơi xuống hòn đá, vỡ đôi! Đặng toát mồ hôi trán, vội nhặt hai mảnh nắp đặt lên lòng bàn tay, chắp lại. Anh trạm trưởng cầm vạt áo rách, nhìn Đặng, la lên:

- Trời ơi! Mầy hại tao rồi!

Hai tai Đặng ù lên, nóng rực. Miệng Đặng méo xệch rồi bỗng nhiên, há tròn vo, cười lớn: vết gãy cũ, đã lên một lớp rỉ nhôm màu xám. Nắp bơm vỡ trước, lâu rồi! Đặng kéo tay anh:

- Ngồi xuống đây. Yên trí. Chiều vá lại cho.

Anh trạm trưởng vỗ vai Đặng, cười:

- Khá! Đó, cứ cầm cái nắp vỡ đó về. Vẽ triển khai ra thành các mảnh khuôn. Rồi đặt tổ rèn làm phôi thép.

Đặng xoay xoay cái nắp trên lòng bàn tay, ngần ngừ:

- Cả trạm không có nghề đúc. Tôi lại là thợ nguội.

- ậy! Cho nên tao mới tìm mày mà giao việc.

- Khó lắm, anh ạ. Nhất là cái này: ống chân không nằm lệch tâm, giữa ruột lại có hình trăng lưỡi liềm. Làm khuôn khó lắm!

- Khó! Nhưng lúc nãy mầy chỉ biết khó chung chung. Bây giờ biết khó ở cái ống chân không, cái trăng lưỡi liềm. Như vậy có phải là công việc đã tiến tới một bước không? Hả?

- Hì hì. Anh nói.

- Cứ bắt tay vào. Tao giúp. Anh em giúp. Cố gắng có nắp bơm xăng trước tuần trăng tháng sau, cho mấy cái thằng xe kia ra đường. Được không?

Đặng ngần ngại:

- Chưa chắc đã được!

- Như vậy là có tiến một bước so với "gay go quá". Mà "gay go quá" thì lại tiến hơn là "chịu thôi". Phải không? Hả?

Đặng tủm tỉm cười. Anh trạm trưởng nói thêm:

- Đừng có lo quá đến nỗi phát sợ mà không dám làm. Hồi đánh Tây, tao đã đúc kíp mìn, lựu đạn. Mấy năm trước cũng có thấy người ta đúc pít-tông, xy-lanh rồi. Họ đúc nhôm với đồng. Bây giờ đúc cái này, mới hơn, nhưng có làm mới ra chuyện. Không, chỉ có cách bó tay.

Thế rồi các bản vẽ cũng phải vẽ xong, các phôi thép cũng rèn xong, khuôn cũng tiện, phay. xong, có điều là phải phay bằng. máy khoan! Hôm nay cầm khuôn thép về làm nguội, Đặng vừa đi vừa huýt sáo. Đôi môi chúm lại nên chiếc cằm lẹm càng co lên. Những vết nhăn trên má cũng rõ hơn. Nhưng đôi mắt sáng thì làm cho khuôn mặt trẻ ra. Lúc ấy, trông thấy Đặng, không ai bảo là đã ngót ba mươi tuổi. Người ta thường bàn nhau về Đặng: "Thằng ấy khó được vợ vì nó cẩn thận quá. Với cô này thì nó thấy có nhiều tính cần phải "giũa" bớt đi. Với cô khác thì nó thấy có vết rạn, khôn dám lắp vào, e lúc khó khăn leo đèo vượt dốc lại "vỡ nắp bơm xăng" thì khốn!". Thật tình mà nói, Đặng hay nghĩ đến chuyện lâu dài. Liệu có lấy được nhau thì mới "tìm hiểu" chứ. Gặp ai cũng lao đến "tìm" rồi khi "tìm" mãi mà không "hiểu" nổi thì vứt nhau vào thùng phế liệu à? Phải nói là Đặng cũng có thân một cô thợ tiện ở thành phố V. Cô ta không đẹp, nhưng có duyên. Trạm trưởng nhận xét: Những cô gái có duyên thường là tốt. Cái duyên nó ở tự trong lòng. Lòng đẹp hiện thành duyên. Nhiều lần, anh em đã giục Đặng: "Thôi, gạt cần, tiện phăng đi. Cậu cứ rà tới rà lui mãi!" Đặng không phải là người hay do dự. Nhưng bắt tay vào làm việc gì, nhất là việc quan trọng, tính kỹ vẫn là hơn. Lúc ấy, địch đã bắt đầu đánh vào thành phố. Trong bom đạn, kéo "rơ-moóc" vượt dốc, phải tính kỹ chứ. Đã móc vào thì phải kéo cho tới nơi, đừng có "nửa đường gãy. moóc!" Đến khi trên Cục lập những trạm sửa chữa dã chiến, Đặng theo anh em vào rừng núi Trường sơn thì câu chuyện trở nên xa vời. Tuy vậy, những lá thư từ thành phố ngày đêm đầy tiếng bom và tiếng pháo, cũng đều đặn bay đến rừng này.

Trong bức thư gần đây nhất, cô bạn gái viết: Em muốn được sống gần mặt trận, trực tiếp phục vụ mặt trận. Xưởng em dạo này cũng đang chuyển hướng kế hoạch, có lẽ thừa người. ở chỗ anh có cần thợ tiện không? Anh có xin cho em đến đấy được không? Sau mấy ngày đêm suy nghĩ và hỏi ý kiến trạm trưởng, Đặng trả lời trên một bức thư xanh, khác với thư thường màu trắng: Em đến, anh rất sung sướng. Và anh tin rằng cả trạm đều sẽ hoan nghênh!

Trời sụp tối. Hơi lạnh của rừng núi thấm cả vào vai, vào tóc Đặng. Anh cạo nốt những nhát cuối cùng rồi cầm mảnh khuôn thép ngắm ngiá. Lúc ấy, anh trạm trưởng cũng tất tả đi đến, mồm ngậm một chiếc tăm:

- Đặng ơi! Đến đâu rồi? Đi ăn cơm đi chớ!

Đặng mỉm cười, tung mảnh khuôn trên tay. Mảnh khuôn thép gọn gàng mà nặng chịch:

- Coi như là xong.

Anh trạm trưởng vứt cái tăm, cầm khuôn thép:

- Vậy à, đưa coi!

Anh lật qua lật lại, soi mói nhìn. Rồi phủi lá rừng và mạt thép trên mặt bàn, anh đặt khuôn lên, đo lại cẩn thận. Một lúc sau, anh cười, vỗ vai Đặng:

- Khá! Mày khá quá! Thế là tiến thêm một bước nữa, bước quyết định về chất rồi! Hà hà.

Đặng thở phào một hơi, khoan khoái. Anh lúi húi thu dọn đồ lề, cất vào thùng. Trạm trưởng giục:

- Đi ăn cơm đi! Tối nay ta đổ thử.

- Anh bảo tổ rèn đừng dập lửa.

- Bảo rồi. à này, viết thư cô ấy đi. Báo tin: mình đã gửi công văn xin cô ấy rồi. Bảo: khi nào lên mang luôn kẹo, bánh thuốc lá. Tổ chức luôn chứ, hả? Làm tới luôn đi.

Đặng lúng túng:

- Đã có gì đâu mà.

- ấy! Xin lên đây là bước quyết định rồi. Nó mê mầy rồi! Thôi, đi ăn cơm.

Đặng cất bước về lán ăn. Lá rừng dưới chân, ngậm sương chiều im xốp. Anh chợt nhìn thấy: mảnh trăng lưỡi liềm vàng rơm đang treo lơ lửng trên những ngọn núi Trường Sơn tím ngắt. Đặng lẩm bẩm:

- Đêm nay có trăng rồi.

*

* *

Bể rèn đặt trong một góc lán. Đêm khuya. Tiếng quạt gió quay tay kêu rè rè. Từ những hòn than hồng, vươn lên một ngọn lửa thấp, biêng biếc, tim tím, nhảy múa theo sức gió. Những lưỡi lửa liếm quanh chiếc nồi đúc con con như vuốt ve, như dò hỏi: chẳng biết nồi này làm bằng thứ gì mà mình đốt mãi, nó vẫn cứ trơ trơ. Các mẩu nhôm trong lòng nồi từ màu xám ngã sang hồng, đỏ rực, rồi bắt đầu chảy. ánh lửa hắt lên khuôn mặt chữ V, với chiếc cằm lẹm, đôi mắt sáng và cái trán mướt mồ hôi, trên đó dần dần hiện lên những vết nhăn của cái tuổi đã bắt đầu suy nghĩ. Xung quanh Đặng, những chiếc đe, chiếc búa và những đống than hiện lên lờ mờ. Mặt đe và mặt búa bóng nhẵn, bắt ánh lửa, cũng lấp lánh như những con mắt.

Anh trạm trưởng bấm đèn, soi ánh sáng vào lòng nồi. Chất nước vàng chói vẫn nằm yên, gan lì, không nhảy nhót lung tung trước sức nóng gần nghìn độ. Chỉ có lớp váng, với những đường vân sạm đen, thỉnh thoảng hơi rung động.

Đặng nói:

- Anh sấy khuôn đi. Khuôn lạnh, chốc nữa rót vào nó bắn tóe lên như pháo hoa thì mình mang mặt rổ suốt đời.

- Được, không lo. Tao bảo đảm là có làm sao thì nó vẫn yêu mày mà.

Vừa cười, anh trạm trưởng vừa tìm chỗ kê khuôn, đốt nóng.

- Cô ta chưa bao giờ nói yêu tôi.

- Mầy đã bao giờ nói yêu nó chưa?

Đặng trật chiếc mũ, gãi gãi tóc:

- Biết thế nào mà nói.

- Ngốc! Mầy cũng như tao hồi đó. Cứ đặt mọi thứ lộn ngược hết. "Nói thế nào mà biết". Như vậy mới là xuôi.

Anh trạm trưởng nhổm người lên, cầm đèn soi vào lòng nồi một lần nữa:

- Cho ít nhôm thỏi vào. Hạ xuống khoảng sáu trăm độ thì rót.

- ừ.

Đặng cầm lấy chiếc gáo rót đã làm sẵn. Anh trạm trưởng khử váng xỉ. Dòng nước vàng chói từ miệng gáo chảy vào khuôn, nom như một chiếc đũa bằng hổ phách. Những tiếng nổ lẹt đẹt. Một làn khói vương vất bay lên, tan biến ngay. Một mẻ nguyên liệu mới, cân sẵn, lại dốc vào nồi. Chiếc quạt tay tiếp tục bản nhạc một điệu rè rè, nhưng vô cùng bền bỉ.

- Phải hai tiếng nữa mới tháo khuôn được, anh ạ.

- ừ thì hai tiếng. Mầy buồn ngủ chưa?

- Chưa.

Mấy hạt mưa rơi lộp độp trên mái nứa. Mưa hay là sương? ở rừng, ban đêm lạnh ghê. May mà ngồi bên đống lửa. Bây giờ, có mấy củ sắn lùi thì tuyệt trần đời. Được nửa giờ chưa? Sốt ruột quá.

- Nó lên thì tính sao, hả Đặng?

Đặng ngần ngừ:

- Có thể là cô ta chỉ thích phục vụ mặt trận, thế thôi.

- Cái thằng. ừ, cho là như vậy đi nữa thì mầy tính sao? Có dám đặt vấn đề không? Có dám dứt điểm không?

- Còn để xem.

Anh trạm trưởng phá lên cười:

- Hồi tao bằng tuổi mày, có yêu một cô, yêu ghê lắm, đến nỗi mê đi. Khi nói chuyện với bạn, ví dụ như nói với mầy đây, tao không gọi là Đặng mà cứ gọi mầy bằng tên cô ta! Nhiều lần, hai đứa dắt nhau đi chơi, tao đánh liều, cầm tay cô ta. Cô dãy ra. Lần sau tao liều hơn nữa. Cô càng đẩy mạnh, tao suýt té nhào. Tao nghĩ: Đã không yêu thì lằng nhằng làm gì, chỉ đi vào chỗ bậy bạ hay là bế tắc. Vậy là tao cắt đứt. Nhưng nghĩ lại: có lẽ cô ta là người tự trọng, mình là cái anh liều, nên hỏng. Tiếc quá. Một đêm, bỗng nhiên giữa đường, gặp lại cô. Đi với nhau mãi mỏi cả chân, mình mới cả gan nói yêu cô và có ý xây dựng lâu dài. Nói rất nghiêm chỉnh. Không hiểu sao cô vội gọi xích lô, nhảy phốc lên, đi mất. Năm năm sau, gặp lại, cô đã có con. Thằng bé kháu lắm. Mình bế nó lên, thơm nó, khen nó giống mẹ. Cô liền nói, rất nghiêm chỉnh: "Đáng lẽ nó là con anh! Tại anh.". Mình bỏ thằng bé xuống đứng sững sờ. Tại mình chỗ nào? Hả, cậu bảo tại mình chỗ nào?

Đặng nhìn anh trạm trưởng, cũng rất ngạc nhiên. Chuyện đời! Có trời mà biết! Nhưng anh trạm trưởng liền cười hì hì:

- Mất mười năm, mình mới đi đến kết luận này: tại mình non gan! Cậu bảo có đúng không hả?

Sương xuống nặng hạt, nhỏ lên mái nứa như giọt đồng hồ xưa, đếm thời gian. Bộp, bộp. Một phút, hai phút. Sương lạnh tràn vào gian xưởng trống trải. Những hòn than mới đổ trên bễ nổ rắc rắc.

- Được rồi đấy, anh ạ.

- ừ.

Hai anh em cẩn thận tháo khuôn thép. Đặng cầm kìm, gắp nhanh chiếc nắp bơm xăng mới đúc bỏ lên mặt đe bên cạnh, sau khi thổi phù một cái, chẳng biết để làm gì. Anh trạm trưởng bấm đèn. Vệt sáng soi rõ chiếc nắp bơm mới đúc. Nó nằm đấy, tròn tròn, cao cao, trắng lóa một màu bạc trên mặt đe nhẵn bóng. Đặng đứng sững sờ: ống chân không lệch tâm và cái lỗ hút hình trăng lưỡi liềm không có! Đúng hơn là nó bị cụt, thiếu linh tinh. Cái ống đáng lẽ tròn, đầy, phẳng, sắc cạnh, bây giờ như một ngọn nến đốt dở, méo, cong, khuyết đi, trong chẳng ra cái hình thù gì cả.

Anh trạm trưởng:

- Cái đầu, khuôn chưa nóng đều nên nước nhôm đông sớm. Làm lại.

Đặng lắp khuôn. Và cảnh cũ lại diễn lại.

- Nó học lớp mấy?

Phải mất một phút, Đặng mới hiểu:

- Lớp bảy.

- Thợ tiện à?

- ừ.

- Phải thợ đúc thì hay quá, hả?

- ừ.

Đặng cứ trả lời bừa. Đến bây giờ, Đặng vẫn còn ngẩn ngơ trước cái thất bại đầu tiên. Tại khuôn? Tại nước nhôm? Tại cái gì? Bộp, bộp. Sương rơi. Bên ngoài, cặp chim đối đáp không ngơi. Kêu mãi, kêu mãi. Trời tối, tối mù mịt. Quá nửa đêm. Nhưng chính là ngày mới đã bắt đầu. ừ nhỉ, mình cứ hay quên là ngày bắt đầu vào lúc đêm khuya nhất.

- Được rồi đấy, Đặng à.

- ừ.

Lại tháo khuôn, lại gắp ra, lại bấm đèn soi nắp bơm xăng đúc lần thứ hai. Nó nằm đấy, tròn tròn, cao cao, trắng lóa một màu bạc trên mặt đe nhẵn bóng. Đặng nhìn sững: ống chân không và lỗ hút hình trăng lưỡi liềm lại thiếu. Có điều là những hình thù khuyết, méo lại khác những hình thù lần trước. Như là đổ một thìa chì chảy vào nước, mười lần có mười hình dáng khác nhau! Đặng ngẩn ngơ: đây là khuôn thép chứ có phải là nước đâu nhỉ?

- Hả? Cậu bảo sao Đặng?

- Có trời mà biết!

- Làm lại!

Cái nắp bơm xăng đúc lần thứ ba. Nó nằm đấy, tròn tròn, cao cao, trắng lóa một màu bạc trên mặt đe nhẵn bóng. ống chân không với lỗ hút hình trăng lưỡi liềm: vẫn thiếu!

- Hả? Tại sao, hả Đặng?

Bên ngoài, đôi chim kêu nghe sao mà thảm thiết! Trăng lưỡi liềm đã lặn mất từ bao giờ sau dãy Trường Sơn. Trời sắp sáng. Vì thế nên mặt đất càng thêm tối.

*

* *

Tan trận bom, Đặng chạy bổ về phía xưởng. Một góc xưởng đổ sụp, ngay chỗ bễ lò. Cột, kèo, đòn tay, mái nứa xóc lộn vào nhau. Người ta bảo mái nứa bị bom không cháy, đúng thật. Bên cạnh xưởng, một hố bom to, mới tinh. Lòng Đặng bộn bề chẳng kém đống cây, nứa trước mặt. Có điều là nó cũng không cháy. Đặng cẩn thận gỡ cái đống ấy, xếp ra một bên. Anh em đến. Một chốc, gian xưởng đổ đã được thu gọn. Cái nền phơi ra. Chỗ đống than, sạch nhẵn như quét. Hòn đe to nằm chổng kềnh trong một góc. Còn khuôn thép, nó đã biến đâu mất, không để lại dấu vết gì. Đặng đứng sững nhìn nền nhà bụng ngao ngán quá.

Anh trạm trưởng đến, cánh tay bị bỏng quấn băng trắng lốp.

- Sao, các cậu?

- Không sao.

- Thôi, dựng lại. Chiều làm.

Trong thấy gương mặt ỉu xìu của Đặng, anh hỏi:

- Sao, Đặng?

- Mất rồi!

- Mất rồi? Thế là.

Đặng thoáng bực mình. Thằng cha sắp nói thế là tiến thêm một bước!

- Nè, bắt đền đây.

Đặng liếc nhìn: thư của cô ấy. Đặng cầm lấy, đút vội vào túi áo, chẳng thấy vui mà cũng chẳng thấy buồn. Anh trạm trưởng nhìn Đặng một lúc, tủm tỉm cười như giục: Cứ xem đi. Còn bụng dạ nào mà xem nữa! Anh trạm trưởng như hiểu điều ấy, cười hỏi:

- Hôm qua, mầy để khuôn ở đâu?

- Trên mặt đe.

Anh trạm trưởng nhìn chiếc đe đang chổng kềnh trong góc nền nhà, mắt bỗng sáng lên:

- Cứ theo hướng cái đe đổ kia mà tìm!

Anh ấy nói có lý. Trong tình thế nào, anh ấy cũng nhanh chóng tìm ra được hướng. Chẳng hiểu tại sao, lúc ấy Đặng bỗng nghĩ: Có thể là tại khuôn! ừ, khuôn thép, bí hơi, nước nhôm bị nén lại, không tràn khắp được, nên thiếu. Phải rồi: khoan thêm lỗ thoát hơi. ý nghĩ ấy làm cho Đặng thêm hăng hái. Phải tìm lại cho bằng được khuôn thép. Từng bước, từng bước, đặng chăm chú dò đi. Qua gốc cây to mà rễ ăn trồi lên mặt đất đỏ. Qua khúc gỗ mục mọc đầy những nấm trắng. Qua cái rãnh con mà nước xói mòn mài nhẵn những hạt sỏi trắng.

Đặng quay lại gặp anh trạm trưởng. Trong thấy anh rồi mà vấp một cái, ngã dúi. Đặng cười:

- Được rồi! Nhưng chỉ mới có một nửa!

- Tìm, tìm! Quanh đây thôi.

- Tìm rồi. Chưa thấy. Này, tôi định khoan một lỗ thoát hơi.

- ờ, ờ. Phải! Khá! Mầy khá lắm.

Suốt buổi chiều hôm ấy, Đặng cứ hướng đó tìm. Đi dọc. Rồi đi ngang. Không thấy. Chia mặt đất ra từng ô, tìm. Không thấy. Rủ bốn, năm anh em, mang dao ra, chặt sạch cả bụi mây, tìm. Cũng không thấy nốt.

Còn một nửa khuôn thì làm ăn gì? Anh trạm trưởng bảo:

- Thôi. Không tìm nữa. Làm lại cái nửa kia. Rồi khoan lỗ.

Đặng nghĩ bụng: vất vả quá! Nhưng may ra, còn có hy vọng. Một tia nắng lóe sáng chiếu xuống cánh rừng. Lá cây, bụi cỏ, cái nấm và cả hạt cát cũng đẹp lên, như muốn cựa quậy, có hồn.

Cơm chiều xong. Chiều ở rừng gợi cho người ta một nỗi buồn bâng khuâng. Có lẽ đó là nỗi lo sợ bóng đêm của con người từ hàng vạn năm về trước còn lưu lại? Chiều. Sâu và lắng. Đặng ngồi một mình dưới gốc cây, chậm chạp bóc bức thư: .Ban giám đốc vừa gọi em lên cho biết trạm đã gửi công văn về. Em mừng quá. Nhưng các anh bảo xưởng vừa nhận kế hoạch mới. Có thể vẫn cần người. Nếu em phải ở lại. Anh nghĩ sao?.

Còn nghĩ sao nữa? Thôi cứ để em tự làm chủ phận mình, sao cho nó ích nhất cho cuộc chiến đấu chung.

Trời sụp tối. Mảnh trăng lưỡi liềm lơ lửng hiện ra. Trời càng tối, nó càng sáng, Đặng nghĩ: Trăng đêm nay cao và đầy hơn trăng đêm qua.

*

* *

Trăng khuyết, rồi trăng tròn dần. Nhưng cái nắp bơm xăng có hình trăng lưỡi liềm thì thiếu vẫn hoàn thiếu, mặc dù Đặng đã đúc đến cái thứ mười lăm. Lỗ thoát hơi cũng không gỡ được thế bí. Đặng hỏi anh trạm trưởng:

- Bây giờ tính sao, hở anh?

Trạm trưởng im lặng như đang cân nhắc một điều gì từ lâu anh đã nghĩ đến. Bây giờ anh mới nói ra:

- Thiếu, rỗ, rạn nứt. là chuyện thường gặp trong nghề đúc. Và người ta đã nghĩ ra những phương pháp tốt: đúc ép phân tử, hay đúc ly tâm. Cái khó là chúng mình chưa thạo nghề này. Trạm lại không có đồ lề gì để đúc.

- Thế thì làm sao?

Trạm trưởng giơ cánh tay bỏng quấn bông trắng, vuốt mái tóc ngắn:

- Làm tới thôi!

- Anh định đúc ly tâm à?

Im lặng một lúc, trạm trưởng mới đáp:

- Đúc ép. Đúc ly tâm thích hợp với xy-lanh và pít-tông. Hoàn cảnh ta, đúc ép phải hơn.

- Người ta đúc ép như thế nào?

- Tao chỉ nắm nguyên lý chung, còn cụ thể thì.

Đặng thở dài. Trạm trưởng liếc nhìn Đặng, nói tiếp:

- Nếu chúng mình biết cách làm tỉ mỉ thì tốt quá rồi. nhưng dù sao, trong hoàn cảnh trạm ta, không thể làm giống hệt như người khác. Đằng nào cũng phải suy nghĩ, cũng phải tạo ra cách làm thích hợp cho riêng mình, cậu ạ.

Đặng không phản đối ý kiến trạm trưởng. Nhưng Đặng nghĩ: Làm một việc khó và mới như thế, không có thầy, thì ít ra cũng có sách. Nhưng bây giờ, tìm sách ở đâu? Trong rừng à? Đặng thoáng nghĩ: ở rừng, lắm lúc cũng thấy sợ.

Buổi chiều, trạm trưởng họp tất cả anh em thợ lại, dưới những gốc cây rậm rạp, trong rừng:

- Bây giờ khó như vậy đó. Đồng chí nào có cách gì không?

Mọi người im lặng. Gió thổi. Lá rừng kêu xào xạc. Đặng rùng mình. Trời nắng mà anh thấy lạnh ghê. Đằng kia, lũ xe ốm nằm bất động. Những chiếc lốp xuống hơi, bẹp dần. Đặng nhớ một lần vào nhà thương thăm bạn bị bệnh liệt. Cái chân teo quắt lại, thương quá. Cây rừng trút xuống đầu xe những giọt lá vàng.

Một anh thợ có tuổi, đã từng làm việc ở nhiều xưởng máy, tay cầm một cành khô vẽ xuống mặt đất, nói:

- Hình như cái loại này người ta đúc ép phân tử.

- Đúc ép phân tử như thế nào?

- Tôi cũng không rõ nhưng có lẽ thế này: Kim loại nấu chảy, các phân tử dãn nở, đến lúc nguội nó co lại. Do đó mà thiếu. Đúc ép làm cho các phân tử nở ra ít, co lại ít, khắc phục tình trạng thiếu.

Đặng nghe anh ấy nói cũng có lý. Nhưng mà. chung chung quá. Một bác thợ già cũng bảo:

- Phải, đúc ép phải đấy.

Một tia nắng xuyên lá rừng chiếu xuống. Bóng lá in trên tay Đặng một vệt tròn, hay hay. Gió thổi, lá rung. Bóng cũng mất. Rồi nó lại hiện ra. Nhưng trước sau, vẫn chỉ là cái bóng.

Tối hôm đó, trạm trưởng gặp Đặng:

- Ta đúc ép chớ, Đặng? Cứ làm thôi, cậu ạ. Vừa làm vừa nghĩ.

Vầng trăng đêm nay như một cái đĩa vỡ treo giữa trời. Mà không, nửa bên khuyết trông mỏng manh, ít sáng hơn, nhưng nó là cái gì đang nhú. Một ý nghĩ mới cũng vừa nhú lên trong óc Đặng. ép à? Vậy thì thêm hai cọc định vị. Trục vít vặn ép mảnh khuôn trên xuống. Đặng lấy giấy ngồi vẽ, tính đi tính lại. ừ, có thể được đấy. Nhưng Đặng vẫn thấy nó thế nào. Đúc ép phân tử. Một vấn đề kỹ thuật nghe rất phức tạp, chẳng lẽ lại làm một cách thô thiển thế này ư? Nhưng, ở rừng, không sách, không thầy, mấy cái máy nhỏ và lũ xe ốm đang từng ngày chờ đi đánh giặc. Đặng muốn khóc quá. Bây giờ, cho Đặng đi cầm súng, có lẽ Đặng đỡ khổ tâm hơn.

Đặng đem những điều suy nghĩ, nói lại với trạm trưởng. Trạm trưởng im lặng rất lâu, khác hẳn cái tính thường ngày của anh. Một lúc, anh mới nói:

- Được rồi! Mầy cứ làm xong trục vít đi. ở nhà tao đúc thử. Cho mầy về Cục hỏi phòng kỹ thuật hoặc tìm sách. Liệu đi về mười hôm có kịp không?

- Khéo mất nửa tháng.

- Đến tuần trăng sau à? Lâu quá, hả. Thôi, được. Cố về sớm chừng nào hay chừng nào nấy, nghe!

Hôm sau, cấy xong hai cọc định vị có trục vít, Đặng lấy dấu, khoan hai lỗ ở nửa khuôn trên, lồng vào. Anh vặn vít, hai mảnh khuôn ép chặt vào nhau. Chợt một chiếc xe con quanh co theo con đường nhỏ lẫn dưới bóng cây rừng bò lên, và đỗ xịch trước cửa trạm. Đồng chí phó phòng quản lý xe của Cục mở cửa trước, bước xuống. Đặng mừng quá, bỏ đồ lề trên bàn, chạy ra. Chưa đến nơi, Đặng đã sững lại như trời trồng: cửa sau xe mở ra, và một cô gái bước xuống! Cô với tay lấy chiếc ba-lô bên trong, khoác vào vai. Trời! Chính cô, chính cô ấy!

Đặng muốn bước tới. Nhưng anh cũng muốn bước lui. Hay là mình nhìn nhầm? Kia, chiếc ba-lô khoác lên vai, hăm hở? Thế nghĩa là thế nào?

Anh phó phòng bắt tay anh trạm trưởng vừa chạy ra:

- Chào các đồng chí! Phòng tổ chức tăng cường cho trạm một công nhân lành nghề, theo yêu cầu của các đồng chí.

Anh trạm trưởng chìa cánh tay vẫn còn băng vì vết bỏng của bom napan, hướng về phía cô gái:

- Hay quá! Rất hoan nghênh! Nghe tên cô mãi, hôm nay mới gặp! Đặng ơi! Đặng!

Trạm trưởng vừa nhìn quanh vừa gọi. Nếu không có tiếng gọi và cái vẫy tay của trạm trưởng, có lẽ đôi chân Đặng đã mềm nhũn ra. Anh lấy hết sức, bước tới.

- Anh Đặng!

Cô bạn gái chào anh, mắt trong như nước suối. Đặng đáp, hai tai ù đặc, không nghe rõ là mình đã nói gì.

Anh phó phòng chìa tay:

- Cậu Đặng khỏe chứ? Sao? Tóc tai, râu ria thế này?

Đặng đỏ hết cả mặt mũi. Anh trạm trưởng:

- Đồng chí Đặng đang đau đẻ những cái nắp bơm xăng!

- Thế à? Các cậu gan thế à? Nào, chào dũng sĩ!

Anh bóp tay Đặng đau quá. Đau, nhưng mừng lắm vì anh ấy hiểu mình!

- Sao? Những cái nắp bơm xăng đến đâu rồi?

Anh trạm trưởng cười:

- Đã tiến từ bước này đến bước khác.

- Thế nghĩa là các cậu không phải xin Cục nữa, chứ gì?

Anh trạm trưởng:

- Chúng tôi chưa dám nói vậy. Sợ thiếu khiêm tốn! Các anh cứ cho, chúng tôi xin nhận. Và cảm ơn!

- Các cậu ma lanh lắm!

Rồi anh hạ thấp giọng:

- Gay lắm các cậu ạ. Không ngờ cái đường Trường Sơn nó ngốn lắm nắp bơm xăng đến thế. Xin thêm của anh em, cũng mất nhiều thời giờ, lại không dễ. Nghe nói các cậu đang đúc. Bọn mình đến xem, có thừa thì xin cho các trạm khác.

Anh trạm trưởng gãi đầu:

- Nói thật với anh là. đang mắc.

- Các cậu mắc ở chỗ nào?

- Bây giờ. đang xoay hướng. đúc ép phân tử.

- Hả? Các cậu học ở đâu thế?

- Dạ. Tôi cũng biết sơ sơ.

- Thế à? Phòng kỹ thuật cũng đang nghiên cứu.

Đặng bật dậy, như người vừa tỉnh cơn mê:

- Đến đâu rồi, hở anh?

- Cũng còn gay. Vì vấn đề là làm sao thích hợp nhất với điều kiện của các trạm trong tình thế hiện nay.

- Vậy các nơi người ta làm thế nào, hở anh?

- Mình có mượn tài liệu mang lên đây. Nhưng mà. nói chung là có nhiều điều kiện các cậu chắc khó theo được.

- Tài liệu ở đâu, hở anh?

- Trong cặp kia. Chốc nữa, ta xem chung. Nhưng đại khái là cho vào khuôn, dập lại, rồi đặt vào bình, xả hơi nóng để giữ nhiệt. Nói tóm lại là.

Đặng thở dài. Anh trạm trưởng nói đúng: Ta phải làm, nhưng làm theo cách của ta, với hoàn cảnh của ta.

Trạm trưởng:

- Thôi mời anh vào lán nghỉ. Lát nữa ta nói tiếp. Đặng, đưa cô ấy sang tổ nữ giúp mình, nghe!

Đặng đỡ chiếc ba-lô. Hai người đi bên cạnh nhau.

- Em lên đây công tác, anh Đặng ạ.

- Thế à? Anh cứ tưởng.

Đôi mắt cô gái nhìn Đặng:

- Tưởng sao?

- ờ. Tưởng em ở lại dưới ấy.

Cô gái tủm tỉm cười:

- Người ta cứ hay tưởng.

- ờ.

- Nhưng mà em lên đây, anh cũng đừng tưởng. Không phải đâu nhé. Thôi, anh đưa ba-lô đây cho em. ở chỗ hai chị đang gội đầu kia chứ gì? Được rồi.

Từ đó đến chiều, Đặng vùi đầu vào đống tài liệu, đọc, ghi. Rất nhiều điều bổ ích. Nhưng đại khái cũng giống những điều Đặng và trạm trưởng đã làm, chỉ khác là chính xác hơn, khoa học hơn. Riêng về cách làm thì. mọi chỉ dẫn đều vượt ra ngoài hoàn cảnh hiện nay của trạm.

Trạm trưởng hỏi:

- Bây giờ sao, hả Đặng?

- Thôi, có tài liệu rồi. Ta cứ dựa vào nguyên lý chung của sách mà tạo ra cách làm riêng thôi, anh ạ.

Trạm trưởng nhìn quyển sổ ghi chép của Đặng, khen:

- Khá! Thằng khá quá!

Đến lúc ngồi quạt lửa, tay thì quay mà đầu óc Đặng nghĩ đâu đâu. ừ, anh đừng tưởng. Tưởng.

Tiếng quạt quay rè rè. Bễ lò cháy hồng. Chiếc khuôn với đôi vít ép làm xong, sấy kỹ, đặt trên mặt đe.

Anh trạm trưởng:

- Sao Đặng? Mầy nghĩ sao? Có được không?

- Để xem đã.

- Xem mãi. Làm tới đi!

- ờ. Theo tài liệu thì phải sấy khuôn đến trên hai trăm độ, anh ạ. Tôi sợ khuôn nóng không đều.

- ờ. phải tìm cách đo theo kiểu của ta. Nhưng mà cứ xem bằng mắt thì cũng biết nhiệt tình nó cao lắm! Cũng sáng chói như nước nhôm ở độ nấu chảy. Một cô gái có bản lĩnh. Rất có bản lĩnh.

- ờ. ờ. Được rồi đấy, anh ạ.

Nước nhôm màu hổ phách rót vào khuôn.

- ép đi! Mỗi người một bên. Vặn cho đều tay.

Hai anh em vặn, vặn. Mảnh khuôn nén xuống, chặt dần.

- Đặng! Nhìn đi đâu! Thôi!

Nước nhôm đỏ từ miệng lỗ khuôn phụt ra, rơi xuống mặt đe lạnh. Một tiếng nổ sắc đanh, hết sức bất ngờ.

- ối!

Đặng ôm mặt, loạng choạng mấy bước, rồi ngã ngồi xuống chiếc cán búa vứt bên cạnh đe.

- Có sao không, Đặng?

Trạm trưởng chạy đến đỡ Đặng, mặc dù những vết bỏng rát buốt cũng đang cắn trên mặt anh.

*

* *

Đặng và trạm trưởng tháo khuôn, gắp cái nắp bơm xăng đúc ép lần thứ hai ra. Nó nằm đấy, tròn tròn cao cao, trắng lóa một màu bạc trên mặt đe nhẵn bóng. ống chân không và lỗ hút hình trăng lưỡi liềm đã hiện ra! Có điều là lại thiếu. Thiếu ở chỗ khác, trên thân nắp. Anh trạm trưởng ngắm nắp bơm một lúc rồi nói:

- Cái này được đó, Đặng à!

Đặng hồi hộp, hy vọng. Anh cảm thấy máu đang dồn lên mặt mình, nóng, đỏ. Lớp than đổ thêm trên bễ, sau bao lớp đã tàn lụi, lại ửng hồng. Ngọn lửa biếc vươn lên tiếp.

- Đúc thêm cái nữa xem nào!

Tiếng quạt cần cù vẫn cứ quay, không mỏi mệt.

- Mầy đã nói chuyện gì chưa Đặng?

- Chưa.

- ừ. Yên trí. Lên đây là bước quyết định rồi. Khi nào nói chẳng được.

- Nhưng mà. tôi sợ.

- Mầy! Lúc nào cũng sợ! Nè, có lúc tao nghĩ vầy: Phải hồi đó tao nhảy luôn lên xe với cô ta thì bây giờ thằng bé ấy đúng là con tao rồi. Hả, có đúng không hả Đặng?

- Tôi nghĩ hơi khác. Căn bản là phải so sánh lực lượng, anh ạ. Ví dụ, như bây giờ, anh gặp một cô kỹ sư, trẻ, đẹp, có tài, anh làm như thế có khi được. Còn hồi đó, anh làm như vậy, có khi chẳng được gì mà thành trò cười.

- ờ. ờ. mầy nói có lý.

Bên ngoài, trăng sáng bay là là trên những đám mây. Hôm nay là mười ba. Mười ba thì trăng đầy. Còn mồng bốn, mồng năm thì có đổ hàng tấn nước nhôm vào, trăng vẫn cứ khuyết!

- Được rồi đấy anh ạ.

- ừ.

Tháo khuôn. Cái nắp bơm vừa đúc nằm đấy, tròn tròn cao cao, trắng lóa một màu bạc trên mặt đe nhẵn bóng. Hình trăng lưỡi liềm đầy đặn. Cả nắp bơm không thiếu chỗ nào!

- Được rồi!

Tốt! Thành công rồi! Nhưng mà. Anh trạm trưởng ngắm nghía cái nắp:

- Nhưng mà chỗ này hơi lõm một chút, Đặng à.

- Đâu?

- Đây.

- ừ nhỉ.

- Tại sao hả Đặng? Mầy bảo tại sao?

Trả lời ngay thì còn sớm quá. Đổ lại cái khác nữa.

Cái nắp bơm xăng mới nằm trên mặt đe nhẵn bóng trắng lóa một màu bạc. Trăng lưỡi liềm đầy đặn. Cả nắp bơm không thiếu chỗ nào. Có điều là lại vẫn còn vết lõm. Lõm ở một chỗ khác.

- Mầy bảo tại sao hả Đặng?

Đúng lúc ấy, có một người bước vào lán. Bước chân rất nhẹ nhưng Đặng cảm thấy ngay, mặc dù anh đang để hết trí vào công việc. Có lẽ vì hơi sương lạnh bên ngoài mà người ấy mang vào làm rung ngọn lửa tím. Hay có lẽ do một cảm quan đặc biệt nào, Đặng cũng không rõ. Anh vụt ngẩng đầu lên. Và tưởng mình đang hoa mắt! Nhưng trạm trưởng đã kêu lên, ngạc nhiên:

- Kìa, cô đi đâu đấy?

Cô gái thoáng qua một chút bối rối. Nhưng cô tự chủ được ngay. Cô bước đến bên cạnh bễ rèn, hai tay áo sơ mi khoanh trước ngực, có lẽ cô chưa quen cái lạnh ban đêm của rừng. Cô mỉm cười. Đôi mắt sáng ánh lên bên những tia lửa biếc:

- Em xem các anh làm việc.

- Cô chưa ngủ à?

- Các anh đã đúc được chưa?

- Vẫn còn có chỗ lõm.

Cô gái bỏ tay xuống, bước đến ghé nhìn chiếc nắp bơm xăng:

- Em nghĩ. có thể các anh lấy khuôn chưa đều.

Anh trạm trưởng hơi ngả đầu về sau, nhìn cô, cười:

- Thế à? Cô nghĩ đến cái nắp bơm xăng. không ngủ.

Cô gái lúng túng, nói vội:

- Em nghĩ đến phân xưởng đúc của nhà máy em.

Đặng đỡ cho cô:

- Chúng tôi cũng đang nghĩ thế. Nhưng làm sao biết được là khuôn nóng đều? Lấy gì đo? Nhất là ở những chỗ cong, chỗ tiếp giáp.

- ở nhà máy em, người ta quét một lớp phấn đặc biệt bên ngoài khuôn và quan sát sự biến màu của phấn mà định độ nóng khuôn sấy.

Trạm trưởng:

- Cô biết cách chế tạo loại phấn ấy không?

- Em. là thợ tiện.

- Thôi được. Thế cũng tốt rồi. Cô đã cho chúng tôi một cái hướng.

Trạm trưởng nhìn chăm chăm vào ngọn lửa biếc đang nhảy múa. Ngón tay anh sờ quanh những vết bỏng trên trán mà anh không hề biết. Anh lẩm bẩm:

- Nghĩa là. dùng sự thay đổi vật lý của một chất gì đấy. chất ấy phải có những thuộc tính nhất định.

Bỗng Đặng bật lên hỏi trạm trưởng:

- Thiếc đến bao nhiêu độ thì nóng chảy, hở anh?

Trạm trưởng gãi gãi sống mũi:

- Tao. quên. Hình như. vài trăm độ thì phải. Mà mày hỏi để làm gì?

- Tôi định thế này: lấy một thỏi thiếc thay cho phấn. Khi sấy khuôn, dí nó vào. Chỗ nào chảy: đạt yêu cầu. Chỗ nào thiếc không chảy: khuôn còn nguội.

- ờ,. ờ. Hay! Hay! Sáng kiến!

Anh ấy khen! Sáng kiến là cái gì? Đó là những bước tất nhiên của một người đang đi tới đích. Người lớn bước dài, trẻ con bước ngắn. Người nào không đi thì tất nhiên là hai chân không bước.

- Nhưng mà phải biết thiếc nóng chảy ở độ nào kia chứ!

Cô gái trả lời ngay:

- Hai trăm ba mươi hai độ!

Trạm trưởng kêu lên:

- ồ, tốt quá! Sao mà ăn khớp với nhau đến thế!

Đặng nghĩ ngay đến độ nóng của khuôn ghi trong tài liệu: trên hai trăm độ. Nhưng anh còn cẩn thận:

- Thế à? Chắc không?

- Chắc! Chắc như là. em đang nhìn thấy anh đứng đây!

Anh trạm trưởng chạy đi. Lát sau, anh quay lại, một thỏi thiếc mới tinh cầm tay, lấp lánh sáng.

- Đây rồi!

Đặng cầm lấy thỏi thiếc, dí vào khuôn. Đầu thỏi thiếc chảy ra. Và những giọt nặng bạc trắng rỏ xuống. Chỗ này tốt rồi! Chỗ này: cũng tốt. Còn chỗ này? Thỏi thiếc ì ra, hơi nhủn thôi, màu xám. Đây rồi! Đúng chỗ này bị lõm đây! Cho thêm lửa vào! Được chưa? Tốt!. Tốt!. Tốt!.

- Thôi! Rót đi!

Chờ nguội. Lâu. Sốt ruột quá. Trạm trưởng vẫn cầm tay quạt, quay. Rè rè. Rè rè.

Trạm trưởng đùa:

- Lần này mà được thì phải ghi công đầu cho cô.

- Em chả nhận đâu. Của anh Đặng ấy chứ.

- Tôi chẳng nhận.

- Thôi thì của cả hai. Cô đến đây đúng lúc quá!

Cô gái đỏ mặt. Cô quay đi, tay cầm cái túp gom than trên bễ. Trạm trưởng giục:

- Khuya lắm rồi. Cô về nghỉ đi, cho khỏe.

Nhưng cô gái vẫn chưa chịu về. Cô chờ. Chờ.

- Anh đưa em quay đỡ một lúc nào.

Rè rè. Rè rè.

- Được rồi, Đặng à!

- ừ!

Tháo khuôn! Chiếc nắp bơm mới đúc nằm đấy. Nó tròn tròn, cao cao, trắng lóa một màu bạc, trên mặt đe nhẵn bóng. Đây là lần đúc thứ một trăm linh tám. Được. Mấy trăm thì mấy! ống chân không lệch tâm và lỗ hút hình trăng lưỡi liềm đầy đặn. Cả cái nắp bơm đầy đặn, không lõm, không khuyết, tròn như một vầng trăng đêm mười sáu!

Hơn trăm lần thất bại làm cho Đặng và trạm trưởng nghi ngờ. Nghi ngờ trong một niềm hy vọng chứa chan! Nhôm vàng chói, nóng gần nghìn độ mà vẫn nằm im, không ào ào sôi như nước.

Trạm trưởng:

- Đúc thêm cái nữa!

Hình trăng lưỡi liềm đầy đặn, lần thứ hai, hiện ra. Và lần thứ ba: vẫn hình trăng ấy!

Trạm trưởng bây giờ cười to:

- Chết cha thằng Mỹ rồi!

Đặng cũng cười. Nhưng ối, đau quá. Vết bỏng trên má. Mặc kệ, Đặng vẫn cứ cười! Tuy nước mắt ứa ra.

Cô gái nhìn Đặng. Mắt cô long lanh, đầy những ánh lửa đang nhảy múa.

*

* *

Chiều trong rừng tối sớm. Nhưng chẳng ai để ý đến điều đó. Đặng và anh trạm trưởng còn mãi mê bên chiếc xe vừa chạy thử, quay về. Nắp đầu máy xe đã chống lên. Chiếc xe như đang há mồm cười lớn. Nào, mời các anh xem, xem cho kỹ, lật đi lật lại nữa mà xem. Có phải cái nắp bơm xăng tốt thật không nào?

Đặng cầm cái nắp bơm xăng vừa tháo ra, ngắm nghía. Nó không trắng bạc nữa mà đã ngả màu xám, còn ướt xăng và nóng ấm. Mùi xăng thơm thoảng thoảng. Đặng đưa nó cho trạm trưởng:

- Được, anh ạ.

Trạm trưởng nhìn lái xe:

- Được chứ, đồng chí OTK?

Lái xe cười:

- Tôi chẳng biết OTK, chỉ biết đường Trường Sơn hai lượt đi về mà không sao. Coi như được.

Trạm trưởng:

- Thôi. Cho cái đám xe kia ra xưởng. Biếu thêm mỗi anh một vài cái nắp bơm giắt túi. Lỡ nó vỡ nữa, thì thay.

Lái xe cười hì hì. Đặng cũng cười. Cái sẹo trên má vừa gỡ băng, bôi nghệ vàng vàng. Khi Đặng cười, vết nhăn từ cánh mũi chạy xuống bên hàm hiện ra càng sâu, làm cho vết sẹo tròn khuyết đi, như vết hôn của trăng lưỡi liềm, suốt đời in trên má!

Đoàn xe nổ máy. Tiếng máy ấm áp vang lên dòn dã. Lá rừng xào xạc, xôn xao. Đoàn xe bò đi, quanh co trong vòm lá rồi vòng ra con đường, hướng về phía trước.

Trạm trưởng:

- Ta bắt đầu tổ chức đúc hàng loạt được rồi. Sẽ gửi tặng các trạm khác. Hả, mầy thấy sao, hả Đặng?

Đặng hứng lên:

- Thế thì phải có ký hiệu: Made in Trạm Bốn, anh ạ!

- Hì hì. Khiêm tốn chứ! Cứ khắc hai chữ T4 là được rồi.

- Nhưng bây giờ tôi lại lo.

- Lo.

- ừ! Nguyên liệu, anh ạ!

- Hì hì. Lại húc vào một cái khó mới. Nhưng mà. trước sau rồi ta cũng sẽ có cách.

*

* *

Trời tối lâu rồi. Đặng và cô bạn gái ngồi cạnh nhau trong rừng cây. Trăng chưa lên. Tối đến mức không nhìn thấy mặt nhau được. Chỉ nghe giọng nói mà biết cô đang mỉm cười, đang nheo mắt, đang nhìn đi, hay đang quay mặt lại. Một vật sáng xoay tròn, xoay tròn như một mảnh trăng nhỏ xíu. Đó là cái nấm sáng trong tay cô. Đặng muốn cầm lấy đốm sáng ấy. Một trăm lần không đủ gan. Lần thứ một trăm linh tám, Đặng cầm lấy mảnh trăng con. Tay run, đầu choáng, và hơi thở đi đâu mất. Như là đỗ nhẹ nhàng xuống mặt trăng vậy!

- Em.

- Gì thế anh?

- Anh.

- Anh thích cái này phải không? Tặng anh đấy. Mảnh trăng nhỏ rơi khỏi tay Đặng. Cô gái cười:

- Anh Đặng à, anh có thích những người bạo không?

- Anh.

- Em, em thích những người chín chắn.

Im lặng, Đặng cảm thấy hết sức rõ là mình đang ngồi trên trái đất. Và, nó đang quay. Thời gian. Quay.

Trần Thanh Giao

Tuyển tập truyện ngắn Trần Thanh Giao

Chuyện xảy ra trên đường sắt Thống Nhất

Tháng 3-1977

Vào những ngày đầu tiên sau khi khánh thành đường sắt Thống Nhất, tôi có dịp đi từ Hà Nội về thành phố Hồ Chí Minh. Đây là chuyến tàu chạy bình thường mỗi tuần, song khi bước chân lên toa xe, tôi thật sự xúc động. Tôi thò đầu ra cửa sổ, ngắm ga Hà Nội lần chót.

Nhà ga quét vôi vàng rực, át hẳn cái lạnh màu xám của buổi chiều cuối đông. Trên nóc ga, những cây sắt tròn cỡ ngón tay ngón chân vươn lên tua tủa, chờ đợi những mẻ bê tông mới để làm nên những tầng lầu mới. Sân ga bề bộn giờ cũng đã bớt ồn ào. Những người đi tiễn đứng dọc theo con tàu. Cô gái cười nói ríu rít. Ông đứng tuổi lặng lẽ giơ tay vẫy. Bà cụ kéo chiếc khăn len choàng lau cặp mắt. Anh cán bộ Đường sắt siết tay tôi và dặn đi dặn lại:

- Đến ga. thì anh xuống. Đi bộ khoảng mười cây số, đến khi gặp tấm bảng chỉ độ cong. thì tới nơi.

Tôi lắc tay, cảm ơn anh và hứa nhất định sẽ tìm ra chỗ ấy. Ngoài kia, cửa ga đã khép lại.

Bổng cánh cửa bật tung ra. Một cô gái chạy nhào vào sân, ào ào như một cơn gió mùa đông bắc không được báo trước. Cô ấy nổi bật với chiếc măng-tô-san bằng dạ xanh nước biển khoác trên người. Quần âu len gọn gàng bó lấy cặp chân thon. Đôi giày cao gót nện hối hả trên sân ga yên lặng. Còn chiếc khăn voan che lạnh thì được tháo ra buộc lấy đuôi tóc dài nhịp nhàng, ngúng nguẩy theo mỗi bước chân của cô. Cô mang theo hai chiếc va ly thật đẹp, to tướng, mà không phải xách. Cô để chúng trên một chiếc xe đẩy. Chiếc xe ba bánh mạ kền sáng choang, mới tinh, loại xe dùng cho những người bị liệt hai chân. Tôi nhoài hẳn người ra cửa sổ để xem có ai bị liệt chân phải khiêng đi sau cô không. Tuyệt nhiên không. Chỉ có chị nhân viên gác cửa nhà ga trong bộ đồng phục chỉnh tề màu xám vừa rúc còi inh ỏi vừa đuổi theo cô.

Cả sân ga vụt ồn lên. Cả đoàn tàu đều nhốn nháo. Hàng trăm cặp mắt đổ dồn vào cô gái. Cô ngừng phắt lại, ấn vào tay chị nhân viên nhà ga cái vé. Rồi chẳng chờ chị này soát xong đưa trả, cô vội vàng đẩy xe chạy ào đến đoàn tàu. Xa trưởng hành khách dang hết hai tay ra cản cô, mồm ngậm còi huýt lia lịa. Hai anh công an đường sắt mặc áo vàng rầm rập chạy đến. Cô gái đứng sững, ngơ ngác một giây. Bỗng cô quay người lại, chìa tay xin chị gác cửa cái vé của mình. Cô thở hổn hển, đưa vé ra phân bua với mọi người:

- Tôi đi có vé đàng hoàng đây. Tôi ra cũng chưa trễ giờ. Sao không cho tôi lên tàu?

Xa trưởng hành khách cầm vé xem. Chắc là cái vé hoàn toàn hợp lệ nên anh lúng túng nói:

- Nhưng tàu khách chúng tôi không chở loại hàng cồng kềnh này.

- Tôi nghe nói tàu khách có chở xe đạp, xe máy.

- Có, nhưng phải mua vé cước. Vả lại đã quá giờ nhận hành lý.

- Tôi xin mua vé cước. Và sẵn sàng nộp phạt. Miễn là.

- Cô vui lòng để lại. Chúng tôi sẽ chở vào sau cho cô.

- Đồng chí thông cảm. Tôi mang xe này vào cho.

Giọng cô nghẹn lại và nước mắt cô ngân ngấn. Anh xa trưởng hành khách nhìn đồng hồ, rồi quay lại hỏi chị nhân viên coi toa hành lý:

- Còn chỗ không?

- Báo cáo, hết!

Còi tàu giục rền rĩ. Mà cô gái thì nhất định không chịu bỏ lại cái xe đẩy. Anh xa trưởng càng thêm lúng túng. Bỗng anh ra lệnh cho mấy nhân viên hành lý:

- Mang xe này lên để tạm ở toa ăn. Tôi sẽ có cách giải quyết.

Quay sang cô gái, anh nói:

- Cô mang va ly này về toa. Nhanh lên!

Cô gái chụp lấy cánh tay anh xa trưởng, lắp bắp:

- Cám ơn đồng chí!

Cô kéo chéo khăn voan, lau vội mấy giọt nước mắt vừa lăn trên má. Vài nhân viên đường sắt xách giúp va ly bỏ lên tàu cho cô.

Còi tàu thét lớn. Bánh sắt nhè nhẹ lăn tới. Đến lúc ấy, những người ra tiễn như chợt giật mình, nhớ lại, vội đưa tay vẫy vẫy.

Con tàu rời khỏi ga Hà Nội trong buổi chiều đông lạnh. Còi tàu vang vang, vừa rộn ràng náo nức, vừa bâng khuâng, bồn chồn. Mưa phùn bắt đầu rơi. Những hạt mưa li ti nhảy múa vật vờ ngoài cửa toa tàu, bay tấp vào mặt tôi lạnh buốt. Tôi đóng cửa kính. Ngoài kia, cảnh vật trở nên mờ ảo sau màn mưa.

*

* *

Phòng của chúng tôi có bốn giường. Nhưng từ khi tàu chạy đến giờ, một giường bị bỏ trống.

Gần đến ga Thường Tín thì cửa phòng sịch mở. Một chị nhân viên đường sắt giơ tay về hướng tôi đang ngồi và nói:

- Mời chị vào đây. Ghế của chị ở kia.

Tôi quay nhìn ra và: đúng cô gái lúc nãy! Có điều là bây giờ cô đã cởi chiếc măng-tô-san ra, vắt nó trên tay. Chiếc quần âu màu xám đậm và chiếc áo len cao cổ, dài tay màu xám tro càng làm nổi bật thân hình cân đối của cô gái.

Tôi vội đứng dậy, giúp chị nhân viên lê hai chiếc va ly to vào xếp dưới gầm giường. Cô gái gật đầu cám ơn. Rồi cô ném chiếc măng-tô-san lên giường, thở phào, đưa hai tay sửa lại mái tóc. Cô treo áo khoác lên mắc, thu gọn túi xách vào một góc giường nhanh nhẩu nói:

- May quá! Không thì em phải rớt lại cho đến tuần sau! Một tuần! Ôi chết mất!

- Chị về thăm quê?

- Không! à. vâng. Em vào trong ấy nhận công tác.

Tôi ngạc nhiên nhìn cô. Chưa phán đoán được. Cô thì vẫn còn đầy cảm xúc về "chiến công" vừa rồi của mình. Cô nói, giọng sôi nổi:

- Đến tận trưa nay, em vẫn còn chạy cuống lên. Đến chiều, thất vọng, nhưng em cứ chạy bừa ra ga. May quá! Một anh không đi, nhường vé lại cho em. Thế là tức tốc về nhà, mang đồ đạc đến. May quá! Đúng là số em may thật!.

Tôi cứ ngồi yên, nhìn và nghe cô. Đôi mắt bồ câu với hàng mi dài cứ sáng lên theo mỗi câu nói. Khuôn mặt tròn rạng rỡ. Hàm răng trắng bóng và đôi môi thoa một lớp son nhẹ, mỗi khi cười, lại để lộ chiếc răng khểnh bên mép phải, vừa nghịch lại vừa có duyên.

Tôi cười:

- Chị tin vào số à?

Bị hỏi bất chợt trong khi đang hào hứng kể lể (một câu hỏi cũng khó trả lời đấy chứ?), cô hơi sững lại một giây. Song cô liền cười phá lên và giành chủ động ngay:

- Sao anh gọi em bằng chị? Em chỉ đáng tuổi em của anh thôi mà.

Vậy là tôi bị đặt vào tình thế phải đối xử rộng lượng và thân mật với cô. Tôi nói:

- Vậy cô. cho tôi biết tên đi.

- Em là Tâm.

- à. Vậy Tâm quê ở trong Nam chăng?

- Không. Quê em ở ngoài này. Anh vào thành phố Hồ Chí Minh chứ?

Tôi gật đầu:

- Vâng, tôi vào đấy. Nhưng còn xuống một nơi dọc đường để công tác. Sau đó mới lại vào Sài Gòn. Tâm vào nhận công tác ở đâu?

- Ngành giao thông anh ạ.

- Tâm chuyên môn làm gì?

- Làm hầm.

- Vậy là có khi được phân công về đường sắt.

- Em cũng nghĩ thế.

Tôi cười:

- Con gái sao lại chọn nghề này?

Tâm hơi bẽn lẽn, nhưng vội hỏi lại:

- Nghề này thì sao hở anh?

Tôi chưa tìm được tìm câu trả lời thì Tâm đã nói tiếp:

- Bên nước bạn mà em sang học, con gái theo nghề này cũng không ít. Đáng lẽ em về nước từ hè năm ngoái. Tốt nghiệp rồi. Nhưng bị giữ lại để học thêm, sau này còn về dạy ở Đại học giao thông. Đấy, em được đào tạo để thành cô giáo. Nhưng em không thích. Đấu tranh mãi. Rốt cuộc, em được về đây!

Cô nở nụ cười đắc thắng. Tôi liếc nhìn cô. Chiếc răng khểnh vừa tinh nghịch lại vừa bướng bỉnh, không chịu xếp hàng ngay ngắn. Nó là thừa, nhưng thiếu nó có lẽ cô gái sẽ mất duyên. Bây giờ, tôi mới hỏi cô cái câu hỏi nãy giờ vẫn lẩn quẩn trong ý tôi:

- Chiếc xe lăn. cô mang nó từ bên ấy bên về?

Cô gái ấp úng rồi mới nói:

- Vâng. à em còn mang sách về nữa chứ! Hai va ly này, phần lớn là sách đấy!

- Chiếc xe ấy. đã ổn chưa?

- Xong rồi anh ạ. Các anh đường sắt cho tháo hết ra, bó gọn lại, và để vào toa hành lý rồi.

- Cô định mang chiếc xe vào Sài Gòn.

- Vâng.

- Trong ấy, có nhiều.

- Em biết, nhưng mang từ xa về vẫn.

Tôi hiểu. Đó là một tấm lòng. Tấm lòng của cô. Từ nước ngoài xa xôi, cô luôn luôn nghĩ đến một người. Người đó là ai vậy? Chắc là một người hết sức thân thiết đối với cô. Tôi cân nhắc một lúc rồi phải hỏi:

- Xin lỗi Tâm. Tâm mang xe ấy vào cho.

Tôi nhận thấy cô gái đỏ mặt, đôi mắt bồ câu chớp nhanh. Đúng lúc đó, con tàu huýt một còi dài, vượt qua đường ô tô, trong hai cổng chắn sơn từng khúc đỏ xen trắng. Sau đó, cô quay lại, chỉ chiếc giường của tôi:

- Anh đổi chỗ cho em nhé? Em hơi mệt.

Tôi hiểu ý gật đầu. Tâm thu chiếc măng-tô-san, nhanh nhẹn trèo lên giường phía trên.

*

* *

Khoảng 10 giờ đêm, hành khách trong phòng trùm kín chăn, đi sâu vào giấc ngủ. Tiếng bánh sắt lăn rào rào trên đường ray, lạch cạch qua các mối nối như một bản nhạc ru đều đều. Con tàu lắc lư, lắc lư. Người tôi đu đưa nhè nhẹ như được ru trên võng. Trên trần, chiếc đèn tròn tỏa xuống ánh sáng trắng đục dịu dàng.

Tôi chưa ngủ được, nằm suy nghĩ mông lung. Cô gái đi học ở nước ngoài về với chiếc xe lăn và hai va ly sách làm cho tôi đặc biệt có cảm tình.

Đang nằm mơ màng, tôi cảm thấy giường bên trên có tiếng động khẽ: cô đang ngồi dậy. Rồi giường tôi nằm cũng động khẽ: cô đặt chân xuống. Sau đó, có tiếng động ở cửa. Tôi hé mắt nhìn: Tâm đang lách mình ra khỏi phòng. Từ chiều đến giờ, tôi với Tâm chỉ trao đổi những câu nói bình thường về sinh hoạt trên tàu. Tôi muốn hỏi Tâm rất nhiều điều, song kinh nghiệm cho tôi biết là những chuyện tâm tình phải có hoàn cảnh thích hợp mới nói ra được. Tôi chờ dịp. Và bây giờ. Tôi ngồi dậy, mặc thêm áo ấm.

Tâm đang đứng ngoài hành lang phía cuối toa, một vai tỳ vào khung cửa sổ, nhìn cheo chéo ra ngoài. Chiếc măng-tô-san khoác trên người và hai tay cô khoanh trước ngực. Nghe tiếng động, cô quay lại. Và khi nhận ra tôi, cô lên tiếng hỏi:

- Anh chưa ngủ ư?

Tôi gật. Cô lại nhìn qua cửa sổ. Một lúc, cô hỏi:

- Đây là đâu hả anh?

Tôi nhìn kỹ bên ngoài. Trời tối mờ mờ song cũng thấy những hòn núi nhấp nhô chung quanh. Hồi lâu, tôi đã nhận ra:

- Chúng ta đang đi vào vùng núi giáp giới Thanh Hóa và Nghệ Tĩnh.

- Sao anh biết?

- Trong chiến tranh, đi lại vùng này nhiều lần bằng đường bộ và cả đường sắt, nên tôi nhớ. Ta đang ở giữa ga Khoa Trường và Hoàng Mai, một trong những đoạn bom đạn ác liệt của đường sắt phía Nam. Lúc ấy, tôi đi bằng xe goòng. Khổ lắm chứ không như chúng ta bây giờ. Nhưng cũng vì vậy mới có đường sắt thống nhất hôm nay.

Cô gái nhìn tôi, cái nhìn rất lạ. Trong đêm, mà tôi thấy rõ đôi mắt bồ câu có lông mi dài mở to. Cô nói:

- Em có người bạn thân cũng đã từng chiến đấu ở đoạn đường sắt phía Nam này.

- Anh ấy làm gì?

- Làm thợ. Thợ cầu, anh ạ. Đó là lúc mở đầu của cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ hai của Mỹ. Em đang học năm cuối cùng của chương trình trung học phổ thông. Anh ấy học Đại học giao thông. Nhà chúng em gần nhau và. kết bạn rất thân. Anh ấy là người miền Nam. Ba má anh là cán bộ tập kết. Anh theo cha mẹ ra Bắc lúc mới được bốn tuổi. Hồi còn nhỏ, chúng em học cùng trường. Giôn-xơn ném bom, chúng em lại sơ tán về cùng một chỗ. Hôm nào ba má anh về thăm, em cũng được quà của bố mẹ em gửi cho. Ngược lại, khi bố mẹ em về thăm thì anh cũng được quà. Các cụ ở gần nhà, lại bận việc nên chia nhau về thăm chúng em. Thành ra chủ nhật nào em cũng có ba hoặc má, hoặc bố hay mẹ về thăm. Ba má anh thành ba má của em. Năm 1972, ba má anh được phân công về Nam công tác. Sau đó, chiến tranh trở lại. Anh xin ra trường, về làm cầu trên đoạn đường sắt phía Nam này. Hôm chúng em chia tay nhau lần cuối là vào một đêm trăng sáng tháng năm. Chúng em đi bên nhau trong công viên Thống Nhất. Em nhớ mãi màu đỏ rực của hoa phượng hôm đó. Màu đỏ ban đêm, bên ánh đèn, ánh nước của hoa phượng sao nó kỳ lạ thế! Mấy tháng sau, em tốt nghiệp phổ thông và được đi học nước ngoài. Em chọn ngành giao thông cho gần gũi với anh. Ngoài tình cảm riêng, giờ đây, đối với anh, em lại còn có lòng biết ơn nữa. Có anh đi đánh giặc, em mới được hôm nay. Trong một bức thư, em đã viết cho anh rất nhiều về lòng biết ơn ấy. Sau đó thì em bặt tin của anh. Em lo lắng quá. Em viết thư về nhờ bạn bè trong nước hỏi giúp tin anh. Cuối cùng em nhận được một tin rất đau lòng. Trong một trận giặc Mỹ ném bom vào cầu, sắt gãy rơi xuống đè dập nát cả hai chân anh.

Cô gái nói đến đây thì không nhìn tôi nữa. Cô quay mặt ra cửa sổ. Gió lạnh thổi hun hút, làm cho chéo khăn quàng của cô bay lất phất. Im lặng. Bánh sắt kêu rền rĩ. Tôi bỗng lóe lên ý nghĩ về một người bạn chung. Tim tôi đập mạnh. Tôi hồi hộp hỏi:

- Sau đó, Tâm có nhận được tin gì của anh ấy nữa không?

- Năm 1973, em được tin anh ấy đang an dưỡng tại Quảng Ninh. Em viết lá thư rất dài gửi về. Nhưng không có trả lời. Từ đó, em hoàn toàn không được tin gì nữa. Về nước, em tìm hỏi ngay tin tức anh. Người ta bảo hình như anh đang công tác trong ngành đường sắt tại miền Nam.

Tôi càng thêm hồi hộp. Gió lạnh ghê gớm. Giọng nói của tôi đã run run:

- Anh ấy tên gì?

- Chí! Lê Hữu Chí!

Tôi hỏi dồn tới:

- Anh ấy bị thương ở cầu nào?

- Em nghe nói là ở cầu Cun.

- Cầu Cun à?

Giọng nói của tôi chắc lạ lắm nên cô gái bỗng quay phắt lại, nhìn tôi chăm chăm. Hàng mi dài của cô cong vút. Thốt nhiên, cô cầm cánh tay tôi lắc mạnh:

- Cầu Cun ở đâu, hở anh? Anh có biết cầu Cun không?

- Có, tôi có biết. Cầu Cun ở Thanh Hóa, phía trong cầu Hàm Rồng.

- Anh có biết anh Chí không?

- Có, tôi có biết!

Cô gái bỗng chộp cả cánh tay tôi rất chặt, như muốn vồ lấy tôi. Chiếc măng-tô-san tuột khỏi vai cô, rơi xuống sàn xe mà cô không để ý. Cô hỏi giật giọng:

- Anh quen anh Chí lúc nào?

- Lúc anh ấy bị thương ở cầu Cun. Lúc đó, tôi có mặt ở đấy. Hay nói đúng hơn, tôi có mặt sau khi anh ấy bị thương nhưng đang còn nằm trên cầu.

- Trời!

Cô gái đứng không vững nữa, bíu chặt vào tôi. Tôi cúi nhặt chiếc áo, khoác lên vai cho cô và dìu cô đi:

- ở đây gió lạnh lắm. Ta đến toa ăn kiếm một cốc cà phê sữa cho ấm. Đi Tâm.

*

* *

May cho chúng tôi: toa ăn vẫn còn sáng đèn đón khách. Chị nhân viên bán hàng đang ngồi đọc sách sau quầy rượu. Tôi mua hai cốc cà phê sữa, vài bánh mô-ka, gói thuốc lá Sông Hương. Chúng tôi ngồi trước chiếc bàn nhỏ bọc phoóc-mi-ca bóng nhoáng, sát cửa sổ. Tâm đưa cốc cà phê sữa còn nóng hổi lên mồm. Đôi môi son của cô hơi run run. Cô hớp từng ngụm nhỏ. Tôi ngồi hút thuốc lá, lặng lẽ quan sát gương mặt Tâm. Chờ cho màu hồng trở lại trên má cô, và nụ cười đầu tiên nở ra trên đôi môi nhỏ, tôi mới kể lại một kỷ niệm lúc chiến tranh.

Lúc ấy, tôi đang công tác ở cầu Hàm Rồng. Bỗng nghe tin giặc Mỹ đánh sập cầu Cun, sắt gãy đè lên chân một anh thợ. Anh là người dũng cảm và giỏi giang nhất đội, gần như một anh kỹ sư vậy. Cầu Cun yêu cầu Hàm Rồng chi viện gấp để cứu anh. Hàm Rồng liền cử ngay mấy người thợ hàn thật giỏi, mang theo cả máy và mỏ xì để cắt sắt (vì cầu Cun không có thợ và máy này). Máy móc được đặt lên một chiếc goòng nhỏ và những anh thợ đẩy chiếc goòng ấy chạy ào ào về phía cầu Cun, đi cứu bạn. Tôi theo đội cấp cứu ấy. Nhưng tôi được phân công: đến cầu Cun trước để báo tin cho anh em ở đấy yên lòng. Chúng tôi quyết cứu cho được anh thợ cầu kỹ sư ấy với hai chân còn nguyên vẹn! Vâng, với hai chân còn nguyên vẹn! Bởi vì một anh thợ cầu ? kỹ sư mà anh hùng, dũng cảm trong chiến tranh như vậy thì đó là vốn rất quý cho con đường sắt thống nhất sau này. Bởi vì một anh thợ cầu ? kỹ sư như vậy khó mà làm việc cho con đường sắt thống nhất sau này, nếu mất hai chân.

Đoạn đường giữa hai cầu xa vài ba chục cây số. Tôi đi xe đạp một đoạn, rồi gửi xe, chạy tắt núi (vì ở đây đường bộ và đường sắt tách rời nhau). Sau đó, tôi chạy trên tà vẹt của đường sắt cho đến tận cầu Cun. Gần đến nơi, tôi thấy một toán người lố nhố ở cầu. Đúng lúc đó, có tiếng máy bay địch. Tôi dừng lại, tìm chỗ nấp. Tốp máy bay từ cao lượn vòng lại, bay thấp xuống, rất thấp. Súng mặt đất liền nổ, tiếng nổ rắn đanh, cả tiếng súng trường và súng máy. Điều đặc biệt tôi để ý là ngay giữa cầu, lúc đó trở nên vắng vẻ, lại có tiếng súng bắn lên. Tan trận đánh, tôi đến nơi thì thấy chiếc cầu đổ sập. Giữa đống sắt gãy rách, cong queo, có một người. Anh còn trẻ, mặc quần áo bảo hộ lao động của thợ cầu, nhưng đầu lại đội nón sắt. Anh ngồi trên một thanh cầu gãy, người ngã ra, tựa vào một thanh xiên. Trong cái đống sắt rơi ấy, có hai thanh lớn đè ngang hai ống chân anh. Trông thấy cảnh ấy, bất giác tôi nghiến răng, nhăn mặt lại. Nhưng nhìn kỹ, thấy gương mặt anh vẫn tỉnh táo.

Từ ụ súng, những người khác cũng đổ ra. Một cô gái cứu thương đeo túi chữ thập đỏ bò ra cầu, đến bên cạnh lấy khăn ướt lau mặt cho anh và đưa cho anh một chai sữa trắng. Anh bác sĩ bệnh viện tỉnh cũng đã đến, đang bàn bạc với anh đội trưởng. Anh thợ bị thương nói rất tỉnh táo:

- Đề nghị bác sĩ cứ cưa hai chân tôi, rồi mang tôi đi. Để tôi ở đây, anh em ra thăm suốt ngày, nguy hiểm lắm.

Bác sĩ nói:

- Chân anh còn cứu được, mà chúng tôi quyết tâm cứu cho bằng được. Anh cứ yên tâm chờ một lúc nữa.

Đội trưởng thì nói:

- Cậu đừng có bốc lên. Phải giải quyết theo kiểu của người thợ. Cậu rõ chưa.

Anh thợ bị thương im lặng.

- Uống sữa đi.

Anh thợ ngoan ngoãn nghe lời. Nhưng, anh lại nói:

- Vậy thì các anh cứ để một mình tôi ở đây. Tôi chịu được. Các anh rút đi.

Tôi vội chạy đến, báo cáo tình hình cho anh đội trưởng biết. Nghe xong, anh kêu to:

- Chí ơi! Anh em Hàm Rồng sắp mang máy cắt sắt đến! Đôi chân cậu sẽ còn nguyên vẹn! Cách giải quyết của chúng mình là: Đúng!

Quay sang tôi, anh vỗ vai nói:

- Đây! Anh Thành đến báo tin trước đây.

Tôi rất sung sướng vì đã sớm mang đến luồng gió mát cho tình hình đang đến lúc căng thẳng giữa vùng cầu nóng bỏng. Tôi bò ra bên cạnh bên Chí, nắm lấy bàn tay anh. Chí siết chặt tay tôi. Bàn tay anh đầy nốt chai ram rám, khỏe mạnh, tự tin. Cặp mắt anh sáng lạ lùng, thông minh và điềm tĩnh. Anh nhìn tôi, nở một nụ cười. Tôi nhớ mãi cái siết tay cùng ánh mắt long lanh của Chí buổi trưa ấy trên chiếc cầu gãy.

Sau đó thì các anh thợ Hàm Rồng đưa máy đến. Các anh bắt đầu công việc cắt sắt rất cẩn thận, cắt sao cho lấy được đôi chân Chí ra nguyên vẹn mà cầu không vì thanh sắt bị cắt đứt đoạn mà xiêu vẹo thêm hoặc đổ nhào. Nhìn ngọn lửa xì chậm chạp đưa trên thanh sắt, anh bác sĩ nói:

- Mười lăm năm làm bác sĩ tôi mới thấy trường hợp này: cứu đôi chân của một người bị thương còn nguyên vẹn bằng kỹ thuật xì cắt!

Anh đội trưởng nói:

- Không, không. Quyết định vẫn là ở anh. Chữa cho một đôi chân như vậy trở lại bình thường. Anh có dám hứa chắc không?

Anh bác sĩ trầm ngâm chẳng đáp.

Khi sắt đã được cắt xong, người ta đưa ngay anh thợ bị thương về bệnh viện tỉnh. Tôi chỉ còn kịp đưa tay vẫy anh. Tôi hỏi anh đội trưởng:

- Anh thợ ấy tên gì?

- Chí! Lê Hữu Chí! Đại học giao thông. Tình nguyện về đây đánh Mỹ. Một con người dũng cảm, thông minh, có quyết tâm lớn!

Cô gái ngồi nghe tôi kể chuyện, hàng mi dài đứng im, không chớp. Cốc sữa trên tay cô nguội đi lúc nào cô cũng không hay. Chờ một lúc, chưa thấy tôi nói tiếp, cô lại giục:

- Rồi sao nữa, hở anh?

- Từ đó đến nay, tôi chưa gặp lại Chí. Nhưng trong sổ tay cũ của tôi, tên anh nằm riêng một trang. Tôi theo dõi anh, ghi tin tức anh vào đấy, mỗi khi tôi biết được. Ví dụ: Tôi biết bệnh viện Thanh Hóa đã cứu đôi chân anh nguyên vẹn nhưng anh không đi lại bình thường được. Năm 1973, anh ở nhà an dưỡng của Tổng cục đường sắt tại Quảng Ninh. ở đó, anh đang tập đi. Cũng ở đó, anh đã học hàm thụ và thi xong Đại học giao thông. Anh đã lấy được bằng kỹ sư, luận án tốt nghiệp rút ra từ thực tế của những ngày đánh Mỹ.

Tâm bỗng ngắt lời tôi:

- Anh có biết anh Chí giờ ở đâu không?

- Có. Tôi vừa mới biết cách đây mấy hôm. Lúc nãy tôi đã định nói với Tâm.

- Thế sao anh không nói ngay?

- Tôi chưa kịp nói thì Tâm đã. Chí bây giờ đang nghiên cứu một chuyên đề quan trọng trên đường sắt Thống Nhất này. Ban chiều tôi nói tôi sẽ xuống một nơi dọc đường để công tác chính là đến chỗ Chí đó.

Tâm nắm lấy bàn tay tôi:

- Thế ư? Anh cho em đi với. Có được không?

- Vất vả lắm. Đến ga. thì phải xuống. Rồi phải đi bộ ngót mười cây số.

- Được. Em đi được.

- Nhưng. Nửa chừng cô không đòi về đấy chứ? ở chỗ Chí sinh hoạt vất vả lắm.

- Em chịu được. Em xin hứa. Cho em đi với mà.

Cô gái năn nỉ mãi, tôi đành phải nhận lời:

- Thôi được. Tôi sẽ thu xếp với xa trưởng, đưa hành lý của Tâm vào Sài Gòn trước. Ta ở lại khoảng ba hôm rồi theo tàu công vụ vào sau. Tôi quen nhiều với mấy anh đường sắt.

- Vậy thì may cho em quá!

Tôi cười:

- Cô thật là liều lĩnh!

Chuyện đến đây tưởng cũng tạm ổn, nhưng Tâm vẫn chưa đứng lên. Cô ngồi yên, tay chống cằm, mắt đăm đăm nhìn ra khoảng tối mông lung ngoài cửa sổ toa tàu. Một lúc, cô mới ngập ngừng hỏi tôi:

- Em hỏi anh câu này nhé.

Đôi mắt bồ câu nhìn thẳng vào tôi, báo hiệu một sự băn khoăn, day dứt:

- Theo anh thì vì sao anh Chí chẳng trả lời những bức thư của em?

Câu hỏi đột ngột. Tôi chưa biết đáp như thế nào, chỉ biết ngồi rít hết hơi thuốc này đến hơi thuốc khác và ngắm mãi làn khói muôn hình muôn vẻ, bay lên, tỏa ra và tan đi trong không khí. Tâm yên lặng và kiên nhẫn chờ câu trả lời. Cuối cùng, tôi lại nhìn thẳng vào Tâm và nói:

- Tôi hỏi thật Tâm câu này nhé. Xin Tâm trả lời cho thật, hết sức chân thật: Tâm có yêu Chí không?

Đến lượt cô gái trầm ngâm hồi lâu. Rồi cô cũng đáp:

- Nói không thì chẳng đúng. Mà nói có thì.

Tôi khẽ gật đầu:

- Theo tôi, vấn đề là ở đó. Qua lời kể của Tâm, tôi thấy lúc bé hình như Tâm có yêu Chí nhưng về sau thì. lòng biết ơn rõ ràng hơn.

Đôi mắt bồ câu bỗng sững sờ, nhìn khoảng trống ở phía trước, như ngạc nhiên về cái điều có thể là sự thực ấy. Tâm rơm rớm nước mắt nói:

- Anh ấy từ chối lòng biết ơn của em ư?

Tôi không dám nhìn cô, quay đi, đánh diêm châm thuốc. Mãi một lúc, que diêm mới cháy. Tôi nói:

- Chắc không phải từ chối.

- Thế sao chẳng trả lời em?

- Vì. vì. lòng biết ơn rất quý. Thế nhưng. bây giờ. Thế nhưng người ta không thể nào. xây dựng cuộc sống chung. mà chỉ dựa vào lòng biết ơn. Tôi đoán là như vậy.

Cô gái im lặng rất lâu. Đôi mắt tròn nhòa đi trong dòng suy nghĩ xa xôi. Trong đêm vắng, bánh sắt càng dội lên rền rĩ. Con tàu lắc mạnh, mạnh hơn ban ngày thì phải. ánh đèn càng thêm sáng, soi rõ những vật rất thực mà đang lấp lánh trong toa tàu.

*

* *

Hai anh em tôi xuống ga. vào một buổi sáng, khi chỉ còn cách Sài Gòn hơn bảy trăm ki-lô-mét.

Sau khi con tàu huýt còi chuyển bánh chạy tiếp vào hướng Nam, chúng tôi cũng lên đường đi về hướng ấy. Đi trên tà vẹt vất vả. Bước một thanh thì quá ngắn, còn bước hai thanh lại quá dài. Khổ một nỗi là đôi giày cao gót của Tâm hoàn toàn không thích hợp cho cuộc đi này. Tôi nghe tiếng giày lóc cóc phía sau như chạy mà thương cho cô gái bướng bỉnh. Đang ngồi trên toa sang trọng, có giường nằm hẳn hoi, vài hôm nữa là đến một nơi nhiều tiện nghi và hấp dẫn như Sài Gòn, đánh đùng lại xuống cuốc bộ giữa rừng núi trong một cuộc đi tùy hứng thế này, cô gái hiện có tâm trạng gì đây? Tôi dừng lại chờ Tâm. Cô cúi đầu đi như đếm bước, cái túi lưới không xách mà được quàng lên vai, cõng ở sau lưng. Trông dáng đi của Tâm, tôi không rõ là Tâm đang cố chịu đựng vì đã lầm lẫn hay là cô quyết tâm đến đích.

Đường càng lúc càng heo hút. Bên phải là núi cao. Bên trái, thỉnh thoảng thấy mở ra một miệng vực. Lau sậy mọc um tùm.

Để cô vui, tôi chỉ cho Tâm xem những hoa chuối rừng đỏ rực như lửa, thấp thoáng sau màu xanh của mấy bụi cây. Không cong cong và đỏ bầm như chuối nhà, hoa chuối rừng đỏ màu cờ, như ngọn lửa đang phát sáng, chọc một nét thẳng đứng lên không. Tôi nói:

- Đẹp chưa Tâm! Màu đỏ hoa chuối kia như đang nhảy nhót!

Tâm liếc nhìn. Đôi mắt cô không ánh lên long lanh như mỗi lần cô chỉ cho tôi xem một nét đẹp của thiên nhiên khi chúng tôi còn đứng trên con tàu Thống Nhất. Những lần ấy, tôi rất mến cô, thầm khen cặp mắt nhạy cảm với cái đẹp. Nhưng bây giờ thì, trước những vẻ đẹp mới, đôi mắt hình như thờ ơ, thậm chí lo sợ nữa. Tôi chả trách cô đâu. Phần tôi, tôi nghĩ rằng mình phải làm gì đây để cô bạn đồng hành cùng reo lên trước những niềm vui mới trên đoạn đường còn vất vả xa xôi.

Gần trưa, chúng tôi đến một đoạn đường vòng, ôm quanh chân núi. Nhìn con số chỉ độ cong trên tấm bảng cắm bên đường, tôi vui lên: Đúng như lời các anh đường sắt đã dặn.

- Sắp đến rồi!

Quả thật, lúc sau, trước mắt chúng tôi, hiện ra thấp thoáng một mái tranh.

Đó là một ngôi nhà nhỏ song cũng khá chắc chắn. Tôi xô cửa bước vào. Nhà vắng vẻ. Ba cái giường gỗ. Một chiếc bàn. Một tủ có khóa cẩn thận. Góc đằng kia là bếp. Xoong nồi bỏ chỏng chơ bên cạnh chiếc thùng nước bằng nhựa màu xanh, có nắp đậy. Tro bếp còn ấm. Có lẽ anh em ra hiện trường cả rồi. Tôi bỏ ba lô lên giường, bảo Tâm ngồi nghỉ ngơi cho khỏe để tôi đi gọi anh em.

Tôi vòng đường sắt, vừa đi vừa cất tiếng hú. Một lát sau, từ phía đoạn đường dưới kia, khuất chân núi, có tiếng đáp lại. Tôi mừng quá, bắt tay lên mồm làm loa, gọi to:

- Chí ơi!

Tiếng vọng lại:

- A.i. đấy.ấ.y?

Tôi liếc nhìn về phía ngôi nhà nằm dưới triền núi: thấp thoáng bóng dáng Tâm đang đứng ở cửa. Chiếc áo sơ mi hoa nổi lên như một bông chuối rừng giữa đám cờ lau theo gió đang nhảy múa.

Chí đang đi về phía tôi. Tuy mới quen nhau vài mươi phút rồi bẵng đi bốn, năm năm, tôi vẫn nhận ra Chí. Trông anh có già đi. Nói rằng anh già dặn lên thì đúng hơn. Dáng người cao, vai rộng, trong bộ quân phục màu cỏ úa lấm đất và rỉ sắt. Chân anh đi giày vải cao cổ, cũng màu cỏ, loại giày xuyên rừng. Anh bước nhanh nhẹn, tuy chân phải có hơi kéo lê một chút. Gương mặt hơi gầy, da sạm đi vì nắng, càng làm nổi bật cặp mắt sáng lấp lánh. Tôi không thể nào quên đôi mắt ấy. Và có lẽ tôi nhận ra Chí ngay cũng nhờ đôi mắt ấy, đôi mắt thông minh, quả cảm, đầy vẻ tự tin. Bộ quần áo lấm đất cát, đôi giày cao cổ và cả khẩu súng trường đeo trên vai anh, cũng không làm mất cái dáng "trí thức", cũng vì đôi mắt ấy.

Chí bước đến gần tôi song hình như anh không nhìn thẳng vào tôi. Cái nhìn của anh vượt qua vai tôi, phóng về phía sau nữa. Tôi quay lại: Tâm đang từ ngôi nhà chạy lên nền đường tàu, chiếc áo hoa làm sáng cả vùng núi vắng. Từ xa, Tâm đã kêu lên:

- Anh Chí!

Chí bước nhanh hơn, vượt qua chỗ tôi đứng. Anh đã nhận ra Tâm, anh đi gần như chạy. Hai người gặp nhau giữa đường sắt, đứng sững trên những thanh tà vẹt đỡ đường ray. Tâm lại kêu lên một tiếng khẽ, và đưa hai tay ra:

- Anh Chí!

- Tâm!

Chí cầm lấy tay Tâm. Cô gái ngước mắt nhìn anh, miệng nở nụ cười mà nước mắt lăn trên má. Hai người đứng yên nhìn nhau. Cờ lau hai bên đường sắt nhảy múa rộn ràng trước gió.

Tôi quay đi, lúi húi hái những bông hoa rừng, kết lại thành bó, cho đến khi tôi nghe Chí gọi giật giọng:

- Anh Thành! Trời, anh Thành!

Chí chạy bổ về phía tôi. Hai chúng tôi ôm chặt nhau, trong khi Tâm thủng thẳng đi lại gần với nụ cười chan hòa nước mắt.

Chỉ có ba anh em chúng tôi ăn cơm với nhau. Hai đồng chí nữa đi lấy gạo, chiều nay mới về, mà cũng có thể là sáng mai. Chí cho biết như vậy. Mấy cân gạo Tâm và tôi mang đến thật đúng lúc. Canh bầu nấu tôm khô, vài con cá muối nhưng Chí bảo rằng hôm nay ăn sang quá.

Tâm hỏi:

- Thường ngày, các anh ăn khổ hơn nữa à?

Chí cười:

- Có khi mấy bữa liền ăn toàn "mắm đuôi".

Tâm chưa hiểu. Tôi cắt nghĩa:

- Mắm đuôi là. muối đâm, tức là ăn cơm với muối!

Tâm nói:

- Vậy mà lúc nãy, bao nhiêu lần em đã toan vứt quách quả bầu đi cho rảnh nợ. Nhưng em sợ anh Thành.

Tôi cười:

- Nhiều lúc, cái sợ là cần thiết đấy, là có ích đấy. à, ban nãy, có lúc nào Tâm định quay lại, chẳng đi nữa không?

Tâm cúi mặt cười tủm tỉm:

- Có chứ.

- Định bỏ cuộc?

- Vâng. Nhưng. lỡ đi theo anh rồi. Chẳng còn cách nào khác. Muốn quay lại cũng chẳng được. Nhiều lúc. chỉ muốn khóc.

- Thế bây giờ thì sao?

Tâm chỉ cười. Tôi nói:

- Đi theo chúng tôi, cô còn rất nhiều dịp để khóc nữa.

- Nhưng. Được những cái khác. Mà không thể tìm đâu ra, bất cứ ở nơi nào.

Tôi thầm khen: một cô gái biết nghĩ, và có bản lĩnh nữa. Song, tôi lại nói:

- Kìa, Chí! Ăn đi chứ! Ngồi nhìn mãi à?

Cơm xong, tôi cáo mệt, lấy võng ra mắc ở góc nhà nằm ngủ, để cho đôi bạn có dịp trò chuyện riêng. Xế chiều, tôi dậy, bảo Chí:

- Bây giờ, xin anh cho nghe về công việc của anh.

Chí mở tủ, lấy bản đồ, bản vẽ, sổ sách, tài liệu. Anh trải bản đồ ra bàn. Tôi và Tâm chụm đầu, vừa xem vừa nghe Chí nói. Ngọn bút chì kéo dọc trên con đường sắt vẽ gạch chấm đen, giữa màu xanh đồng bằng và màu nâu vàng của đồi núi. Con đường dựa trên nền đường sắt cũ xuyên Đông Dương, đến đây thì đi vào vùng đồi đất cát pha sỏi. Trong chiến tranh, đoạn này bị tàn phá đến mức không còn dùng được nữa. Ta mở ra một tuyến mới, tức là tuyến chúng tôi đã đi qua từ sáng đến giờ. Song vì làm gấp nên các số liệu cơ bản chưa được nghiên cứu đầy đủ. Gần đây có hiện tượng đất đá bắt đầu sụt lở, đổ xuống đường tàu. Mối nguy thật là to lớn và lâu dài. Tổ công tác của Chí được giao cho nhiệm vụ nghiên cứu và giải quyết việc ấy. Bằng những số liệu và căn cứ khoa học, kỹ thuật, kinh tế, Chí chứng minh sự đúng đắn trước mắt của anh: xây kè đá hộc để chống sụt lở.

Tâm đứng nghe nhưng thái độ có vẻ bứt rứt, không yên. Rồi, không dừng được, cô cắt lời Chí:

- Em cho giải quyết như vậy là không cơ bản.

Thế là nổ ra cuộc tranh cãi giữa hai người bạn thân lâu ngày mong mỏi, đợi chờ nhau. Tôi nhìn Tâm. Đôi mắt bồ câu vừa đây mới chan hòa nước mắt sung sướng khi được nhìn thấy Chí thì bây giờ lại long lên, sắc như một lưỡi kiếm, sẵn sàng tấn công và cắt đứt ngay mọi lập luận của Chí. Trái lại, Chí vẫn bình tĩnh nghe Tâm và đáp trả với nụ cười độ lượng. Tâm sôi nổi, dùng ngay những số liệu của Chí cộng với những căn cứ khoa học để đi đến ý mình: nên bỏ đoạn đường này, làm hẳn lại đoạn mới. Chí chỉ tay vào bản đồ hỏi:

- Nhưng em định phóng tuyến ra sao giữa địa hình đầy đồi núi này chứ?

Tâm cầm lấy bút chì, quả quyết vạch một đường xuyên qua núi:

- Làm một đường hầm tại đây.

Chí cười. Tôi cũng cười: cô chỉ mạnh ở mặt này thôi. Song, chỗ mạnh của một người đáng quí chứ sao lại cười nhỉ? Lúc ấy thì Chí ung dung đứng dậy, mở tủ, lôi ra một số tài liệu khác:

- Anh cũng đã nghĩ đến điều ấy, nhưng chưa làm được. Em xem đây.

Chí trải các tấm bản đồ, bản vẽ, đưa ra những tài liệu, con số. Tâm ngồi yên nghe. Lúc đầu đôi mắt cô ánh lên sự tò mò: nào, xem anh nghĩ được gì nào? Càng lúc, cô nhìn Chí càng chăm chú, như theo sát từng lời, từng chữ. Tôi lặng lẽ quan sát khuôn mặt của hai người bạn trẻ. Chí điềm đạm, cân đi nhắc lại, lật mặt trái mặt phải của vấn đề. Anh nói về đoạn đường này rất thông thuộc, bằng những tài liệu rất sâu, như trong cách nói của anh, vang lên âm hưởng của cả con đường sắt thống nhất. Dường như anh thuộc cả tuyến đường sắt trong suốt chiều dài và chiều cao đất nước, chẳng khác chi anh thuộc rõ đoạn đường gay go mà ngắn ngủi này. Đôi mắt anh sáng lên, thông minh, sâu sắc lạ. Tôi cảm thấy dường như những suy nghĩ của anh, kể cả các số liệu khoa học rất chính xác và tỉ mỉ, sở dĩ hôm nay mà có là vì đã được gieo mầm, ươm hạt từ ngày anh ở cầu Cun; nhất là từ những ngày anh lăn lộn trên đường sắt thống nhất, với chiếc áo bộ đội lấm đầy đất cát, thơm mùi dầu mỡ và mùi mồ hôi, với khẩu súng trường bên cạnh quyển sổ nhỏ, với đôi giày vải xuyên rừng, với đôi chân đi hơi kéo lê, với những buổi trưa dầm mưa dãi nắng, với những đêm khuya miệt mài bên chồng sách và với cả những bát cơm ăn với "mắm đuôi". Còn đôi mắt bồ câu của Tâm thì, lạ chưa kìa, đôi mắt đang ánh lên niềm tin và kính phục. Đôi mắt bồ câu, với hàng mi dài cong vút, nhìn từ dưới cong lên, cái nhìn như say như đắm.

Nhưng đến khi Chí kết luận rằng do hoàn cảnh, trình độ và lực lượng chung hiện nay chưa cho phép, việc làm hầm chưa thể thực hiện được, thì Tâm mỉm cười lắc đầu. Cô bảo rằng thế giới hiện nay đang tiến những bước dài về mặt này, công việc không khó và không lâu như anh tưởng.

Thế là một cuộc cãi nhau nữa lại nổ ra. Song lần này Chí bị Tâm tấn công đến mức không còn bình tĩnh như trước nên cuộc tranh luận lại trở nên hết sức sôi nổi. Đôi bạn hình như quên mất có tôi đang ngồi ở đây. Có điều làm tôi yên tâm là càng cãi nhau, họ lại càng có vẻ hiểu nhau hơn.

Để yên cho họ, tôi lặng lẽ rút vào góc nhà, lặng lẽ vo gạo nấu cơm chiều. Vừa làm, tôi vừa theo dõi cuộc cãi vã. Chẳng cần phải lắng tai nghe, vì họ cãi nhau rất to, to như hai chiếc loa cả chục oát! Một loa trầm, một loa thanh! Nghe đầy cả tai!

*

* *

Chúng tôi ăn cơm chiều xong thì trời cũng vừa sụp tối. Đêm ở rừng núi đến nhanh và đột ngột. Ngọn núi phía bên kia đường sắt ban ngày trông hiền lành đẹp đẽ thì đến đêm, nó trở nên bí hiểm, dữ tợn. Ngọn đèn nhỏ soi gian nhà ấm áp. Song ngoài kia, đêm dày đặc, mênh mông. Ngồi nói chuyện Hà Nội, Sài Gòn. một lúc rồi tôi xin phép đi nằm. Để tiết kiệm dầu và để khỏi ảnh hưởng đến giấc ngủ của tôi, Chí và Tâm rủ nhau ra ngồi trên đường sắt nói chuyện.

Tôi nằm trên giường khá lâu mà chưa ngủ được. Tôi mơ màng suy nghĩ mông lung. Mùi dầu mỡ, rỉ sắt, mùi cá khô quanh quẩn đâu đây. Thoang thoảng mùi đất ẩm, mùi lá rừng và mùi hoa dại. Đêm ở rừng, những tiếng động khẽ mà nghe rất rõ. Tiếng con gì tác lên xa xa. Tiếng dế nỉ non, tiếng cây cỏ nẩy mầm, tiếng giọt sương rơi. Tiếng sinh sôi, trăn trở của sự sống. Một con đom đóm ở đâu bay vào, chao lượn, lập lòe cái đốm sáng biếc xanh. Tôi thiếp dần, đi vào giấc ngủ.

Nửa đêm, sương lạnh, tôi chợt tỉnh. Nhìn chiếc giường vẫn còn trống không: Chí và Tâm chưa vào? Tôi hơi lo, trở dậy, khoác áo ra ngoài nhà.

Trăng cuối tháng đã lên, chiếu trên rừng núi một ánh sáng vàng nhạt, mơ màng. Trên đường sắt, Chí và Tâm vẫn ngồi bên nhau. Họ quay lưng về phía tôi. Chiếc măng-tô-san của Tâm khoác lên vai, che cho cả hai người.

Tôi nhìn lên ngọn núi phía bên kia đường tàu. Dưới ánh trăng, nó đã bớt phần dữ tợn và bí hiểm của lúc đầu hôm một ngày cuối tháng.

Trần Thanh Giao

Tuyển tập truyện ngắn Trần Thanh Giao

Tôi thật không ngờ

Tháng 3-1987

Tôi thật không ngờ chồng tôi lại nói với tôi câu ấy.

Trưa nay, khi dắt xe đạp ra để đi đến trường, tôi ngần ngừ một lúc mới báo cho anh biết cái điều đã làm tôi bồn chồn, háo hức suốt mấy hôm nay:

- Anh à, chiều nay em về trễ một chút. Anh giúp em cơm nước nghe anh. Thịt em kho sẵn rồi. Bắp cải rửa sạch rồi, chỉ cần bỏ vô nồi. Gạo em đã nhặt thóc rất kỹ.

Anh vẫn im lặng.

Mấy tháng nay, mỗi khi tôi bận họp ở trường hay bận công việc gì ngoài giờ dạy học, anh có vẻ không bằng lòng, và gần đây thì tỏ ra khó chịu. Lắm lúc tôi cũng buồn. Năm năm chung sống với nhau, từ ngày chúng tôi yêu nhau thắm thiết đến lúc có bé Thủy, và bây giờ cháu đã lên bốn, vợ chồng tôi đã tạo nên một gia đình đầy hạnh phúc đến nỗi nạn bè phải ganh tị. các cô bạn cùng trường tôi nói: "Từ ngày con Liên lấy chồng, đố có ai ngồi tâm sự với nó được mười phút. Nhìn vào mắt nó xem: một bên đầy hình của chồng, một bên đầy hình của con. Còn chúng mình, nó không nhìn thấy gì hết, mặc dù mình đang đứng lù lù trước mắt nó!" Có người thì tóm thâu hạnh phúc đó trong một câu nói: "ở vườn hoa, rạp hát, ở Vũng Tàu. cứ trông thấy con Liên là thấy đủ bộ ba. Cứ y như là một tổ chim bồ câu!" Đến thăm tôi, họ bảo: "Đến tổ bồ câu đi!" Hỏi về gia đình, họ bảo: "Sao? Tổ bồ câu dạo này ra sao?" Thật ra, đó là chuyện trước ngày giải phóng. Bây giờ nghĩ lại, tôi thấy hồi đó chúng tôi chỉ là một cái tổ bồ câu, chui rúc dưới một mái nhà giữa cơn giông bão của đất nước chiến tranh, trong cái nếp sống lẻ loi đơn chiếc. Từ khi trường tôi đổi mới, tôi như con bồ câu tung bay trên bầu trời hòa bình, bận bịu, tíu tít với trường. Hay nói đúng hơn, tôi say mê công việc như một con én trong đàn én bận rộn dệt mùa xuân. Có thể là tôi ví von như một cô học trò cấp ba tập làm văn, song thật ra, lòng tôi rất vui. Nếp sống gia đình có bị xáo trộn, nhưng tôi nghĩ chồng tôi rất yêu tôi và sẽ vui cái vui của tôi. Ngày anh ấy đi học tập cải tạo mấy tháng trở về là một ngày vui lớn của gia đình. Chúng tôi trở lại trong vòng tay nhau. Tôi thật không ngờ anh ấy thay đổi nhiều như vậy, suy nghĩ, nói năng lại tiến bộ như vậy. Chồng tôi cũng không ngờ tôi đã làm được bao nhiêu việc trong khi mong đợi anh ấy trở về. Anh nói đùa: "Bao nhiêu thành tích, bao nhiêu giấy khen của em đã làm cho anh sớm được trở về đấy!" Ngày vui lớn nữa là ngày anh ấy được nhận vào làm ở phòng kỹ thuật nhà máy dệt Mùa Xuân như là kỹ sư sửa chữa và bảo dưỡng máy móc. Hôm ấy, tôi đã trích ra một phần tiết kiệm, và người nào quen sẽ bắt gặp cái "tổ bồ câu." trong quán bò bảy món nổi tiếng ở Phú Nhuận. Vì mải mê công việc, vì vui vẻ như thế nên tôi không để ý lắm đến sự thay đổi trong tính tình của chồng tôi. Gần đây, tôi mới thấy điều đó, qua một vài lần va chạm mà tôi thật không ngờ. Anh yêu tôi, nên việc anh giúp tôi cơm nước thì có gì lạ đâu. Anh có việc làm, tôi rất vui, ngược lại, tôi được nhà trường tin cậy, chắc anh cũng vui. Trước đây, tôi chỉ yêu có "tổ bồ câu", nay tôi vừa yêu "tổ chim câu" lại vừa yêu nhà trường của tôi, chẳng lẽ anh không bằng lòng về tình yêu đó? Dù sao thì mỗi lần bận việc ở trường, tôi đều cố gắng thu xếp việc nhà chu đáo, vì tôi rất yêu "tổ chim câu" của tôi.

Thấy anh vẫn yên lặng, tôi chưa yên tâm ra đi. Tay dắt xe, chân bước mấy bước, tôi lại dừng, quay đầu đưa mắt tìm cặp mắt anh, đôi mắt xưa nay tôi thường trìu mến. Anh vẫn không nhìn tôi, vẫn thản nhiên ngồi cạo râu, cặp mắt nhìn tấm gương để trước mặt. Có nên báo cho anh tin mừng này chưa? Tôi định đến tối nay, khi cháu Thủy ngủ yên, chúng tôi sắp đi nằm, mới báo cho anh biết vì lúc đó đã là sự thật trăm phần trăm rồi. Còn bây giờ thì. sự việc chưa xảy ra. Nó sẽ xảy ra vào cuộc họp chiều nay, lúc hết giờ dạy học. Cho anh biết bây giờ, lỡ ra có gì thay đổi thì. mừng hụt sao? Mà không cho biết lý do tôi phải ở lại trường thì có thể anh. thắc mắc. Thôi, chậc, cứ để tối. Tôi nhắc lại câu hẹn lần nữa rồi dắt xe ra đi.

Tan cuộc họp chiều nay, tôi đạp xe về nhà, lòng vui náo nức. Việc ấy đã là sự thật rồi! Gió chướng thổi vào hàng cây bên đường rào rạt. Tà áo dài tôi cầm trong tay bay phơi phới, chiếc áo màu hồng thích nhất của tôi.

Về đến nhà, trông thấy chồng tôi đang ngồi chải tóc cho con ? chắc bé Thủy vừa mới được ba tắm ? tôi tươi cười hỏi:

- Anh đã nấu cơm chưa?

Chồng tôi không nhìn tôi, đáp trống không:

- Cho con Thủy đi chơi, mới về.

Ngừng một tí, anh nói tiếp:

- Nó đòi ăn bò bía. Hai cha con ngang dạ rồi.

Từ đó đến tối, anh chẳng ăn cơm của tôi nấu, chẳng nói với tôi câu nào, tránh cả việc nhìn tôi. Anh giận tôi đùn việc bếp núc cho anh chăng? Dù sao, tôi cũng đang vui. Tôi chơi với bé Thủy cả buổi tối rồi dỗ cháu ngủ.

Anh đi nằm trước tôi. Tôi ngồi bên bàn phấn, sửa lại mái tóc và cố nén xúc động, tôi nói:

- Anh có biết chiều nay ở trường họp gì không?

Im lặng.

Tôi quay lại, nhìn anh và mỉm cười, tin rằng câu nói của tôi sẽ xua tan sự hiểu lầm từ trưa đến giờ, sẽ làm anh vui trở lại:

- Chiều nay chi đoàn họp làm lễ kết nạp đoàn viên mới. Đây là lần kết nạp đầu tiên của trường. Được hai người, trong đó có. em!

Tôi sắp sẵn câu này, như một nhà thơ cân nhắc, sắp xếp những chữ thơ của mình. Tôi không lầm: câu nói đã tác động đến anh. Anh đang nằm, hai tay chặp lại để dưới đầu, mắt nhìn mông lung lên trần nhà, liền quay đầu lại nhìn tôi, cái nhìn thẳng đầu tiên từ trưa đến giờ! Tôi sung sướng. Tôi đọc thấy sự ngạc nhiên trong đôi mắt anh. Sự ngạc nhiên đó biểu hiện thành lời trong câu anh hỏi tôi:

- Chi đoàn nào?

Tôi cười tủm tỉm:

- Chi đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh của trường em.

- Kết nạp em vào Thanh niên cộng sản?

- Em vừa nói với anh đó thôi.

- Em đã là. cộng sản?

Tôi cười:

- Chưa. Còn lâu, em mới là đoàn viên Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh.

Thái độ của anh làm tôi hơi cụt hứng. Lẽ nào anh chưa hiểu được ý nghĩa của việc này? Tôi liếc nhìn anh. Anh vẫn nằm, hai tay chặp lại dưới đầu, mắt đăm đăm nhìn lên trần nhà. Tôi thấy lo lắng.

Thật lâu, anh không nói thêm câu nào nữa. Tôi quay sang, quàng tay ngang ngực anh, thủ thỉ:

- Sao? Anh đang nghĩ gì vậy, anh?

Anh nói chậm rãi:

- Anh thấy. có lẽ chúng mình khó tiếp tục chung sống với nhau. vì anh không bao giờ nghĩ là mình sẽ có vợ. cộng sản!

Trời! Tôi rụt tay lại, ngồi phắt dậy, trố mắt nhìn anh. Tôi thật không ngờ chồng tôi lại nói với tôi câu ấy.

*

* *

Cả đêm, tôi không ngủ. Tôi cố nhớ lại tất cả mọi lời nói, mọi thái độ của anh đối với tôi trong những tháng gần đây. Tôi cố tìm ra nguyên nhân sự việc. Có nhiều việc trước mắt, cũng như có những nguồn gốc sâu xa. Nhưng cái nào là chính đây, cái nào trực tiếp đưa tới câu chuyện này! Tôi không muốn khóc, song suốt đêm tôi đã khóc, nước mắt thấm ướt gối. Có lẽ tiếng khóc của tôi ? mặc dù tôi không khóc ra tiếng ? đã làm anh nằm bên cạnh không yên nên anh bỏ tôi, ra chiếc đi-văng ở phòng khách.

Sáng nay, tôi phải cố gắng lắm mới chấm xong hết bài vở của các em học sinh. Tôi làm cơm sớm và tay chân sao vụng về quá, tôi đánh vỡ mất một cái chén kiểu bạn bè đã tặng cho hồi đám cưới chúng tôi. Đêm qua, tôi nghĩ đã nhiều và đi đến một quyết định. Tôi thật không ngờ là giờ đây, tôi bỗng nảy ra một ý định như vậy. Điều này cũng rất mới lạ trong cuộc sống của tôi. Song tôi tin là tôi làm đúng.

Vào trường, tôi đến thẳng phòng của chị Hiền. Chị Hiền là hiệu phó và cũng là bí thư chi bộ trường tôi, người đã giúp tôi rất nhiều, chỉ bảo cho tôi biết thế nào là giáo dục xã hội chủ nghĩa, chỉ bảo thêm cho tôi biết làm thế nào để phấn đấu vào Đoàn. Nói tóm lại, chị Hiền là một người chị mà tôi rất tin tưởng, yêu mến.

May cho tôi, chị Hiền đang ngồi một mình trong phòng. Thấy tôi, chị lộ vẻ ngạc nhiên, nhìn thẳng vào tôi như dò hỏi. Phải rồi, đôi mắt tôi đang đỏ và sưng, có giấu đi đâu được. Chị mời tôi ngồi xuống ghế, rót nước cho tôi uống.

- Có chuyện gì vậy, Liên?

Nghe chị hỏi, nước mắt tôi đã chạy vòng quanh. Tôi thật không ngờ lại có cái ngày mà tôi, một cô giáo, đem chuyện riêng giữa vợ chồng tôi ra nói cho một bà "đốc học" nghe, nói tại văn phòng làm việc nghiêm trang của Nhà nước, trong cái giờ làm việc nghiêm trang của Nhà nước như thế này! Nghĩ vậy mà nước mắt tôi cứ trào lăn xuống má.

Tôi thuật hết mọi việc. Chị Hiền chăm chú và im lặng ngồi nghe. Cuối cùng chị lại hỏi:

- Vậy thì em thấy anh ấy như thế nào?

Tôi liền nói:

- Em thấy anh ấy chưa hiểu thật rõ những người cộng sản.

Chị Hiền gật đầu:

- Chị cũng nghĩ như vậy. Có lẽ anh ấy đang thắc mắc với một vài đảng viên nào đó, hoặc là anh ấy chỉ mới hiểu chủ nghĩa xã hội theo một cái sơ đồ mà chủ quan anh tự vẽ ra.

Suốt đêm qua, tôi cũng nghĩ láng máng như vậy, có điều là sự suy nghĩ của tôi còn ngổn ngang, rắc rối, chứ không rõ như chị Hiền vừa nói. Hơn nữa, tôi không đủ sức giải đáp những câu hỏi mà chồng tôi thường nêu ra mấy tháng nay, cả câu hỏi của bản thân tôi nữa. Cho nên, nghe chị Hiền nói vậy, tôi thấy tôi tìm đến chị là đúng lắm. Tôi kể hết tâm tư của chồng tôi cho chị ấy nghe, những thắc mắc đối với ông phường, ông tổ dân phố, nhất là những thắc mắc đối với nhà máy. Tôi cũng không giấu là chồng tôi rất thắc mắc đối với ông giám đốc nhà máy Mùa Xuân, nơi anh đang làm việc. Anh thường nói rằng tôi may mắn gặp bà hiệu trưởng tốt nên có dịp tiến bộ và tiến nhanh. Còn anh, anh không may gặp một ông giám đốc "bảo thủ" nên tài năng rồi cũng chẳng biết để làm gì. Người ta không tin mình, không dùng mình. Thu nhận mình vào nhà máy, người ta làm cái việc na ná như cứu tế! Đó, tâm tư anh như vậy đó, chị ơi! Rồi anh nhắc lại những ngày làm việc dưới chế độ cũ, mà nhắc toàn những chuyện gì đâu, ví dụ chủ thưởng liền tay cho anh mấy trăm ngàn khi có sáng kiến dệt ống nước chữa lửa để đàn áp phong trào sinh viên, dệt rất chắc, rất nhanh, bán rất được tiền cho chính quyền ông Thiệu. Anh nói nó quí trọng chuyên viên như vậy, còn mình thì. Tất nhiên là em phải nhắc nhở, đấu tranh với anh. Vậy là anh bực mình luôn với em, và cuối cùng thì. không thể sống chung với người vợ. cộng sản!

Nghe xong, chị Hiền cười nói:

- Anh ấy đã nghĩ tốt cho các chị ở đây. Thật ra thì các chị cũng còn khuyết điểm mà chắc anh ấy chưa biết. Còn em, em có tiến bộ thì do em là chính, phải không em? Nếu em không đổi nếp sống cũ, vẫn chỉ biết có cái "tổ bồ câu" của mình thôi thì các chị "sức mấy" mà dám kết nạp em vào Đoàn Thanh niên cộng sản. Vì vậy phải giúp anh ấy, em ạ!

Tôi ngập ngừng một lúc mới nói điều cuối cùng này:

- Em vẫn cố gắng giúp. Là đoàn viên rồi, em lại càng thấy trách nhiệm của mình. Nhưng chị nghĩ coi, anh ấy bảo rằng chỉ có "thay đổi" ông giám đốc nhà máy, anh ấy mới tiến bộ được. Mà một việc như vậy, em làm sao giúp anh ấy được.

Chị Hiền suy nghĩ một lúc mới chậm rãi nói:

- Đúng là bây giờ khó mà dùng sự giải thích để giúp anh ấy. Phải giúp bằng thực tế em à. Mà thực tế của nhà máy, thì. chị em mình đều không có. Nhưng đây là chuyện của em, tức cũng là chuyện của chị. Để chị thử thu xếp xem.

Chị Hiền nhấc máy nói, quay số:

- Dạ, Sở Công nghiệp đó ạ? Cho tôi xin nói chuyện vói anh Quỳnh, giám đốc. Dạ, anh Quỳnh đó ạ?. Có việc này anh: xin anh cho biết địa chỉ của nhà máy dệt Mùa Xuân. Dạ, anh cho tôi ghi. (chị cười). Dạ, có chút việc riêng của cô em tôi. Nhưng quan trọng chẳng kém việc công nào hết, anh ạ. Ai là bí thư chi bộ ở đó, anh? Anh Ba Trung à? Chồng chị Năm Hương à?. Dạ tôi quen chị Năm Hương, khá thân. Dạ. không quen tôi cũng tới. Quen càng tốt, anh ạ. Dạ, cám ơn anh.

Đặt máy nói xuống, chị Hiền tươi cười nhìn tôi:

- Như vậy là có thuận lợi hơn một chút. Bây giờ em yên tâm, lo dạy tốt, lo làm người vợ tốt, và làm một đoàn viên tích cực. Chị đến gặp anh Trung rồi sẽ bàn thêm với em sau.

Chị đứng dậy đến bên, đặt tay lên vai tôi:

- Thôi em rửa mặt đi, sửa soạn bữa dạy. Đừng để học sinh lo lắng.

Tôi cảm thấy yên tâm hơn dưới bàn tay ấm áp của chị. Tôi không lẻ loi, đơn chiếc nữa. Tôi đã có tổ chức của tôi, tôi có những người hiểu tôi và đang vì hạnh phúc của chúng tôi mà lo lắng.

*

* *

Hai hôm sau, chị Hiền chờ tôi ở cổng trường, sau giờ dạy học và tươi cười nói:

- Chị đã gặp anh Trung, hỏi được nhiều điều có thể giúp em. Chị nghĩ rằng nếu hai chị em ta cùng đến nhà máy, thì tốt nhất. Em cũng cần gặp anh Trung, trực tiếp nghe anh nói, trực tiếp xem công nhân làm việc, như vậy rất tốt cho em.

Tôi thật không ngờ sự việc lại xoay chuyển ra thế này. Tôi có sự giúp đỡ của nhà trường. Tôi có sự giúp đỡ của xã hội. Tuy nhiên, lần đầu nghe chị Hiền nói vậy, tôi cũng hết sức lúng túng, ngỡ ngàng.

Cái buổi sáng tôi cùng chị Hiền đạp xe đến nhà máy dệt Mùa Xuân, lòng tôi thật khó tả. Con đường này hàng ngày chồng tôi vẫn đi về. Buổi sáng, từ "tổ bồ câu" anh bay đến đây, và buổi chiều thì từ đây anh bay về tổ ấm của chúng tôi. Cái nhà máy kia tôi đã đi ngang qua nhiều lần nhưng tôi không để ý vì lúc đó nó là của ai đâu. Bây giờ nó đã trở nên gần gũi với tôi, vì nơi đây, chồng tôi đang làm việc. Tôi cũng có thể vào đó khi cần, vào đó với một lý do: tôi đi tìm hạnh phúc của tôi! Còn anh, anh làm việc tại nhà máy này, nó là của anh, vậy mà nhiều lần anh thở than, khi tôi nói đến quyền làm chủ. Anh bảo: "Ai làm chủ không biết, nhưng phận của anh thì vẫn đứng bên lề"! Anh ơi, em hiểu anh nên em trách anh lắm đó. Có khi nào anh bình tâm suy nghĩ mà tự trách mình chưa?

Khi chị Hiền đưa tôi lên phòng làm việc của anh Trung, thú thật là tôi rất hồi hộp. Tôi sắp gặp "ông sếp" của chồng tôi đây. Chắc là chị Hiền đã chuyển những lời phê bình của chồng tôi ? qua câu chuyện tôi nói với chị ? đối với các vị lãnh đạo nhà máy này, kể cả ông giám đốc. Mặc dù tôi rất tin ở chị Hiền, song tôi vẫn thấy lo, nhất là lo cho chồng tôi. Sao tôi lại liều lĩnh thế này nhỉ? Lúc đó, chị Hiền cầm tay tôi nhắc lại lời dặn trước khi đi:

- Em đã tin chị. Vậy thì em đừng lo.

Tôi đã làm việc bên cạnh chị Hiền mấy năm nay. Chẳng những tin tưởng, tôi còn yêu mến kính phục chị, bởi vì chị là mẫu người gần gũi mà tôi có thể học theo. Bàn tay chị cầm lấy tay tôi, tôi yên tâm trở lại. Tôi chỉ còn biết ngoan ngoãn đi theo chị.

Anh Trung đã sửa soạn trước để đón tiếp chúng tôi. Trên bàn đã có sẵn ly và mấy chai nước ngọt. Dù sao thì thái độ của ông phó giám đốc này cũng làm tôi yên lòng, ít nhất là trong buổi gặp gỡ hôm nay. Có điều khiến tôi lúng túng: ông đã đứng tuổi, với mái tóc nhiều sợi bạc, gọi là anh thì không tiện, mà gọi là chú cũng không ổn lắm. Tôi đánh liều gọi ông là "bác" và xưng "em". Ông cười, bảo tôi:

- Đồng chí là nhân viên Nhà nước. Tôi cũng vậy. Đồng chí là đoàn viên, tôi là đảng viên. Đồng chí cứ gọi tôi là anh cũng được.

Tôi hơi đỏ mặt, song thái độ của anh Trung và chị Hiền làm tôi cảm thấy rằng chúng tôi đều là "người nhà" của nhau. Tôi trở nên mạnh dạn hơn. Anh Trung hỏi chuyện tôi như người anh xa nhà trở về gặp lại, hỏi chuyện em. Lúc đầu, tôi nói ít, về sau, tôi cứ nói thật lòng, vì tôi nghĩ rằng đối với cách mạng, không gì tốt hơn là lòng trung thực.

Anh Trung thong thả đáp:

- Vì sao anh ấy nghĩ rằng mình không được tin dùng? Vì sao anh ấy không vừa lòng việc quản lý và điều hành của nhà máy? Bao nhiêu thứ "vì sao". Tôi xin lấy một ví dụ: Nhà máy chúng tôi có một máy dệt kim kiểu rất mới, chủ nước ngoài trước đây mua về đang lắp ráp dở dang thì ta giải phóng. Máy này có công suất cao, lại có bộ phận điện tử tự động. Thế nhưng sơ đồ lắp máy thì chúng nó đã mang đi mất. Chúng tôi giao phòng kỹ thuật nghiên cứu lắp máy này cho được. Một số người ngày đêm mày mò, dò dẫm quên ăn quên ngủ. Anh ấy đề nghị gởi thư mua sơ đồ máy, vì anh ấy biết rõ hãng sản xuất máy này. Chúng tôi bảo, hiện nay, mua một tập sơ đồ ấy là hết sức rắc rối, và động viên anh tự lực làm việc. Song anh cho rằng làm mò kiểu này, thật phí sức mà kết quả không chắc chắn, nên anh làm chẳng nhiệt tình. Anh nói xa xôi rằng điện tử không phải để cho mấy anh thợ và mấy anh chính trị "quyết tâm mày mò" mà ra; rằng ngày xưa, chỉ cần một cú tê-lê-phôn là sơ đồ máy và bất cứ chi tiết máy nào ở bên kia đại dương cũng có thể sang ngay trong vòng mươi hôm. Trong khi đó, do yêu cầu cấp bách của sản xuất, một nhóm thợ, đứng đầu là bác Huỳnh đã tự lực mày mò lắp ráp chiếc máy. Vì vậy mà anh hiểu lầm rằng anh không được tin dùng, anh bị "đứng bên lề".

Tôi bắt đầu hiểu nguyên nhân những điều mà chồng tôi thỉnh thoảng vẫn than phiền với tôi về công việc ở nhà máy. Tôi lo cho anh thật sự: anh bị nếp suy nghĩ và làm việc của xã hội cũ ảnh hưởng quá nặng, mặc dù anh còn ít tuổi. Anh Trung vẫn nói tiếp:

- Thật ra thì chúng tôi đang tìm cách phát huy khả năng của anh ấy vì phải nhận rằng anh ấy rất cố gắng. Ví dụ như gần đây bác Huỳnh và anh em phát hiện rằng một bộ phận điện tử của máy dệt ấy đã bị mang đi mất. Chúng tôi lo quá, tưởng đến nước này là khó vượt qua. Nhưng tin anh ấy nên chúng tôi vẫn giao cho anh nghiên cứu việc đó. Sau một thời gian lùng sục, dò hỏi, anh tìm ra một nơi có bộ phận điện tử ấy. Có điều là người ta chỉ bán tiền mặt, với giá hàng chục ngàn đồng. Anh tính rằng mất bằng ấy tiền mà máy chạy được thì lãi rất to. Song đồng chí giám đốc không thể ký lệnh mua bộ phận điện tử ấy được vì trái với nguyên tắc quản lý tiền mặt của Nhà nước, chờ xin ý kiến bên trên. Anh ấy than phiền là quản lý như vậy "người có tài chẳng biết phát huy vào đâu".

Đến đây, tôi hiểu được nguồn gốc những thắc mắc của chồng tôi rồi. Tôi thật không ngờ sống bên chồng nhiều năm mà tôi chưa hiểu rõ chồng mình. Hóa ra không phải chung gối chung chăn là đã hiểu rõ nhau.

Chị Hiền đưa cốc nước lên môi, tươi cười nhìn tôi, cái nhìn như khuyến khích:

- Bây giờ em Liên nói đi. Nói về chồng em cho anh Trung nghe. Nói những điều mà hôm trước em đã từng nói với chị. Cứ mạnh dạn trình bày em ạ.

Tôi nhìn chị Hiền. Tim tôi đập mạnh. Song có chị Hiền bên cạnh nên tôi yên tâm hơn. Tôi bắt đầu nói cho anh Trung nghe, cố dùng những lời lẽ, những danh từ mà tôi cho là cần thiết, khi nói chuyện nghiêm túc:

- Qua ý kiến đồng chí, tôi thấy rõ vấn đề hơn. Nhưng tôi có cảm tưởng là các đồng chí chưa nhìn thật hết mặt tích cực của nhà tôi cho nên cũng chưa khai thác hết mặt tích cực đó. Có thể là anh ấy cố gắng chưa đúng hướng (việc này tôi sẽ tìm cách nói với anh ấy suy nghĩ thêm) song tôi biết là anh ấy đang rất cố gắng. Ví dụ như hơn tuần nay, anh ấy đi tìm mượn và mang về khá nhiều sách. Đêm nào anh ấy cũng đọc miệt mài rồi ghi chép. Có đêm, tôi đã ngủ được một giấc, khi trở mình, nhìn lại vẫn thấy anh ấy cặm cụi trên bàn. Tôi không hiểu nhiều về điện tử nhưng tôi biết anh ấy đang say mê làm việc cho nhà máy. Tôi có cảm giác anh ấy tìm ra được một cách giải quyết nào đó cho bộ phận điện tử, chắc là của chiếc máy đồng chí vừa nói. Tôi cảm thấy điều đó trong ánh mắt anh, trong hơi thở của anh. Trong cặp mắt đăm chiêu, đã thấy ánh lên những tia tin tưởng, có khi là tự hào nữa đấy đồng chí ạ. Có lúc anh ấy bỏ bút đứng lên, đi ra cửa sổ, lúc ấy tôi thấy nét mặt anh thật rạng rỡ. Tôi dám quả quyết với đồng chí rằng anh ấy rất yêu công việc, rất yêu nhà máy. Chẳng biết tôi diễn đạt có rõ không, vì tôi.

Tôi có phần lúng túng. Anh Trung gật đầu, tủm tỉm cười:

- Tôi hiểu đồng chí. Đồng chí cứ nói đi.

Giọng nói của anh Trung cho tôi một cảm giác ấm cúng. Tôi liếc nhìn chị Hiền. Chị gật đầu mỉm cười. Tôi như được khuyến khích thêm:

- Có thể là nhà tôi có những lời nói và việc làm chưa hợp ý của. Nhưng hình như các đồng chí. chưa tin, mỗi khi anh ấy có ý gì thì. các đồng chí nghĩ là. là. là anh ấy. Tôi nói sao cho đúng nhỉ. Những lúc đó tôi thấy anh ấy bị thương tổn về tinh thần nhiều lắm, các đồng chí à. Về nhà, cặp mắt anh ấy cứ nhìn đăm đăm một nơi, đôi mắt lạc cả thần sắc. Tôi thương anh biết bao nhiêu! Và trong thâm tâm, có lúc tôi thầm trách các đồng chí đó.

Tôi liếc nhìn anh Trung, anh đang chăm chú nghe tôi. Tôi nói tiếp:

- Bản thân tôi cũng có lúc nói sai, làm sai. Nhưng chi ủy và chi bộ trường tôi, cả chị Hiền đây, nhìn những sai sót đó với cặp mắt độ lượng của những người chị nhìn em. Cô em có khi hăng hái quá, hay vụng về quá, hoặc bướng bỉnh quá. Các anh phê bình, có khi phải nghiêm khắc nữa để chúng em biết mà tránh. Chúng em cần chỉ bảo, cần dìu dắt. Và chúng em cũng cần đấu tranh, vì chẳng lẽ. Biết bao nhiêu lần, chi ủy và chi bộ trường em đã nâng đỡ tinh thần em như vậy, nên em mới có ngày nay được đứng vào hàng ngũ của Đoàn. Em cám ơn chi bộ không biết ngần nào. Và rồi em sẽ sống chết với lý tưởng của Bác Hồ chúng ta, như các chị, các anh.

Nói tới đây, lời tôi nghẹn lại. Tôi phải cố gắng lắm mới kìm được xúc cảm của mình. Tuy vậy, nước mắt tôi đã chạy vòng quanh. Tôi nhớ tới những buổi tâm sự với chị Hiền. Tôi nhớ đến "con đường khổ ải" của chị, một tiểu tư sản học sinh bỏ nhà ba mươi năm theo cách mạng, con đường phấn đấu gian truân của chị. So với chị thì những "khổ ải" của chúng tôi đã thấm vào đâu. Tôi chưa dạy học trong rừng sau những cơn sốt rét mê sảng, tôi chưa chịu đựng những trận mưa bom B52 để góp phần có được hôm nay. Vậy mà mới qua những thử thách nhỏ, tôi đã. Nước mắt tôi lăn xuống má, trách anh Trung mà lại tự trách mình.

Anh Trung nãy giờ ngồi mỉm cười độ lượng nghe tôi. Thấy tôi ở trong tình cảnh này, anh liền chủ động thay đổi ngay không khí. Anh đứng lên:

- Các đồng chí uống nước đi. Rồi chúng ta đi thăm xưởng máy. Cô Liên à, tôi sẽ đưa cô đi xem cái máy dệt đó, cái máy mà tôi vừa nói với cô. Rồi cô sẽ rõ cả.

Chết chưa! Tôi thật không ngờ lại có "tiết mục" này! Lỡ tôi "đụng đầu" với chồng tôi tại đó thì biết ăn nói với anh ấy ra sao đây. Tôi luống cuống nhìn chị Hiền. Song, hình như anh Trung cũng khá "tinh tế" nên nhận ra sự lúng túng của tôi:

- Anh ấy hôm nay đi vắng, cô Liên à. Gần tuần nay, anh ấy được phân công sang một đơn vị bộ đội trong sân bay Tân Sơn Nhất tìm các linh kiện điện tử cho bộ phận đang thiếu trong chiếc máy dệt đó mà.

Tôi ngớ ra. Anh ấy? Vẫn tiếp tục được giao nghiên cứu bộ phận điện tử máy dệt? Lại vì công việc mà được vào Tân Sơn Nhất? Được các anh bộ đội giúp đỡ? Anh ấy vẫn được tin dùng? Hèn chi, suốt tuần nay, đêm nào anh ấy cũng miệt mài với đèn, với sách! Vậy mà tôi tưởng các anh không tin chồng tôi nữa. Rõ lẩn thẩn! Tôi nhìn anh Trung lúng túng và thẹn thùng lau vội mấy giọt nước mắt còn sót lại. Có lẽ mặt tôi hơi đỏ. Anh Trung cười, tiếng cười vui vẻ, giòn tan. Chị Hiền cũng cười. Và tôi, bất giác tôi cũng mỉm cười theo.

Anh Trung đưa hai chị em tôi xuống xem xưởng máy. Tôi vẫn còn hồi hộp, tim đập rộn ràng, mặc dù tôi biết chồng tôi đi công tác, không có ở đó. Tôi cứ lo nếu anh ấy về xưởng bây giờ, gặp mặt tôi ở đây không biết tôi sẽ.

Xưởng máy chật hẹp, nóng bức, đầy tiếng ồn ào, đầy bụi bặm. Anh Trung nói đó là xưởng của chủ cũ, ban giám đốc đang đặt hệ thống thông gió và hút bụi, tốn khá nhiều tiền. Nhưng máy móc thì ? cũng theo lời anh Trung ? vào loại hiện đại và còn rất mới. Anh đưa chúng tôi đến một chiếc máy lớn, đặt trong góc xưởng. Đây chính là chiếc máy mà chồng tôi đang cùng mọi người đem hết tâm sức làm cho nó chạy được. Bất giác tôi lùi lại, đi khuất sau lưng chị Hiền. Nhưng không có anh ấy ở đây, trong số người mặc quần áo xanh, từ đầu đến chân bụi bông bám trắng như tuyết. Anh Trung hỏi to:

- Đến đâu rồi bác Huỳnh ơi?

Một bác thợ già quay lại, mặt mũi dính dầu mỡ, tóc tai quần áo đầy bông:

- A, anh Trung, máy chạy được rồi, anh ạ! Tụi này cho chạy thử, anh xem nhé!

Bác đóng điện. Chiếc máy bắt đầu làm việc. Hàng ngàn kim mổ lách tách, rào rào, tiếng kim nhảy thật nhịp nhàng, hòa hợp. Tấm vải thun hình ống xoay tròn bên trên và cuộn lại quanh ống cuốn. Anh Trung ghé tai tôi, nói át tiếng máy:

- Vậy là thành công bước đầu rồi, dệt ra vải rồi. Bước thứ hai là lắp bộ phận điện tử tự động cho máy. Bước thứ ba là nghiên cứu cách đột lỗ băng giấy để cho bộ điện tử điều khiển tự động máy dệt ra hoa theo ý muốn của mình. Bác Huỳnh và anh em thợ đã hiểu được máy rồi.

Nghe anh Trung nói, tôi cảm thấy lòng nao nao. Vậy là chồng tôi đã bỏ lỡ cơ hội lập công ở bước đầu. Còn bước thứ hai và bước thứ ba? Anh đã kịp nhận ra chưa? Nếu chưa, anh lại sẽ rơi vào bi kịch của ngày mới giải phóng khi thấy rằng mình chẳng có công lao gì đóng góp.

"Tuy ngoài miệng anh ấy nói như vậy chứ trong lòng anh ấy đã nhận ra".

Tôi tin lời anh Trung. Tôi tin ở sự miệt mài, tận tụy làm việc của chồng tôi những ngày gần đây. Và tôi hy vọng.

*

* *

Đêm nay cũng là một đêm đáng nhớ trong cuộc sống của gia đình tôi. Bé Thủy đã ngủ rồi, mái tóc mềm bay lất phất khi ngọn gió mát mẻ qua cửa sổ lùa vào phòng. Vợ chồng tôi vẫn chưa ngủ được. Niềm vui của cuộc gặp mặt buổi tối tại nhà này vẫn chưa tan. Tôi không ngờ "tổ chim câu" của tôi lại có buổi vui rộn ràng như vậy. Mà chỉ cách cái đêm tôi nằm khóc một mình không lâu! Mới nửa tháng thôi!

Chiều nay nhà tôi có khách! Xế chiều, chị Hiền đã đến, mang cho bé Thủy một bộ đồ làm bếp bằng nhựa. Bé Thủy reo lên, ôm cổ cô Hiền, rồi bày đồ chơi ra nấu nướng. Trong khi đó, chị Hiền làm món "nhậu" để cho tôi rảnh tay nấu món suông. Món này nấu với tôm bóc vỏ, giã mịn, chồng tôi rất thích. Tôi biết được anh Trung quê ở Gò Công, món này là món đặc biệt của xứ Gò! Chắc là anh Trung phải thích lắm! Tôi đoán quả không sai! Anh Trung khen món suông hết lời. Chẳng biết các nhà thơ khi viết xong thì ra sao chứ phụ nữ chúng tôi mà làm bếp xong thì chỉ chờ đợi những lời khen! Bác Huỳnh cũng khen. Chị Hiền cũng khen món suông Gò Công. Còn chồng tôi thì niềm vui hiện trên nét mặt.

Bây giờ, niềm vui ấy chưa tan. Chẳng phải hôm nay anh Trung mới đến nhà tôi. Anh đã đến lần đầu, ít hôm sau khi tôi tới xưởng máy gặp anh. Anh Trung và nhà tôi, hai anh nói chuyện khá lâu. Câu chuyện sôi nổi nhất khi hai bên bàn về cái bộ phận điện tử. Bây giờ việc đó đã xong. Chiếc máy dệt đặc biệt của xưởng Mùa Xuân đã chạy với bộ phận điện tử làm việc hoàn hảo. Chồng tôi đã đóng góp không nhỏ vào việc làm ra bộ phận điện tử này, bằng những linh kiện tự anh tìm ra trong những chiếc máy hỏng với sự giúp đỡ hết lòng của các anh bộ đội, hoặc tự tay anh tính toán thay thế. Anh đã được tặng một giấy khen của cấp thành, do giám đốc Sở Công nghiệp ký, kèm theo tiền thưởng hơn trăm đồng! Phần nhỏ tiền thưởng này, tôi rút ra làm buổi liên hoan hôm nay. Còn bằng khen, chồng tôi chưa muốn treo lên. Anh nói: Để bao giờ nghiên cứu xong cách đột lỗ băng giấy cho bộ phận điện tử dệt ra hoa theo ý muốn thì lúc đó. anh sẽ treo luôn hai cái một thể!

Khuya rồi. Tiếng xe máy chạy ngoài đường đã thưa hẳn. Chồng tôi vẫn chưa ngủ. Anh mở mắt nhìn mãi lên trần nhà. Tôi quay sang, quàng tay ngang ngực anh hỏi:

- Sao? Anh đang nghĩ gì vậy anh?

Anh cũng quay sang vuốt tóc tôi, nhìn vào mắt tôi:

- Em phấn đấu vào Đoàn có khó lắm không?

Lòng tôi dậy lên một niềm vui mới.

Tôi áp mặt vào ngực anh, ghì chặt anh.

Cái "tổ bồ câu" của chúng tôi không còn lẻ loi trong cuộc sống nữa. Không lúc nào như lúc này, tôi thấy yêu cái "tổ bồ câu" của tôi hơn, yêu thành phố này hơn. Tôi thấy giàu có hơn trong tình yêu. Tôi thấy chồng tôi bắt đầu tin rằng chúng tôi có thể tạo được hạnh phúc của riêng mình.

Trần Thanh Giao

Tuyển tập truyện ngắn Trần Thanh Giao

Chuyện một người bị kỷ luật

1977 - 1997

Vừa rồi, một người bạn có nhà ở trung tâm thành phố bị "giải tỏa" đi lên Gò Vấp tìm đất, rủ tôi theo để "góp ý kiến". Chúng tôi bám gót một chú "cò" loanh quanh gần hết buổi sáng. Thấy chúng tôi chưa thật sự muốn "nhào vô" một miếng đất nào, chú "cò" dắt chúng tôi đến nhà một ông chủ vườn lan với lời trầm trồ dư sức kích thích trí tò mò và sự hám lợi: "Ông này trước đây làm giám đốc một xí nghiệp lớn, rất giỏi! Nhưng mà ổng "mở cửa" quá sớm nên bị cho "ao"! ổng về đây mua miếng đất này chỉ có năm cây. Bây giờ vườn lan của ổng trị giá cả ngàn cây vàng!"

Miếng "mồi của chú cò" quả nhiên là hết sức hấp dẫn. Cổng vào vườn lan rộng rãi, hai bên trồng hai cây bông giấy nở đầy hoa rực rỡ. Cái sân mênh mông với hoa kiểng đủ loại. Phía sau là một ngôi nhà kiểu biệt thự với lối kiến trúc của vài mươi năm trước. Bên phải, một hàng rào lưới B40 cao khỏi đầu ngăn cách một vườn đầy những giàn phong lan đang độ ra hoa đẹp mê hồn, chạy dài mút mắt, đến mức tuy không phải là người sành chơi phong lan, tôi cũng hiểu ngay được giá trị. kinh tế của chúng! Chú "cò" đứng bên ngoài rào lưới, ló đầu qua cái cửa sắt đang mở, gọi lớn:

- Anh Ba ơi, có khách nè!

Trong vườn lan, có tiếng đáp:

- Xin lỗi, tôi đang lỡ tay chút xíu.

- Có khách quí mà, anh Ba!

Tôi tủm tỉm cười: chúng tôi là "khách quí" của chú "cò", chứ quí gì của ông chủ vườn, quấy rầy thì có! Nhưng cái vườn lan đẹp quá, rút lui không đành!

Chú "cò" có máu lì, lại thấy chúng tôi dùng dằng, nấn ná nên cứ lớn tiếng giới thiệu "hoa lan cây cảnh". Chẳng biết ông chủ vườn vì lịch sự hay vì tưởng lầm chúng tôi là khách "mua hoa" mà cuối cùng ông cũng hiện ra sau cánh cửa sắt. Đó là một người ngót sáu mươi tuổi, chắc đậm trong chiếc áo thun cộc tay và quần pi-gia-ma. Ông vừa lau tay vào một cái khăn vừa bước về phía chúng tôi. Tôi chợt sửng lại: gương mặt vuông, đôi mắt sáng cương nghị với cái nhìn thẳng thắn, trung thực. Tôi không thể lầm. Tôi mỉm cười, bước nhanh về phía anh:

- Chào anh Nguyên, còn nhớ tôi không?

Anh cũng nở cười, bắt chặt tay tôi:

- Quên sao được!

Đúng vậy, chúng tôi không thể nào quên nhau, dù hai mươi năm đã trôi qua và suốt thời gian đó, chúng tôi không gặp nhau lần nào.

Đó là vào những năm đầu sau giải phóng, tôi đi tìm "điển hình" giải quyết được những vấn đề mới nảy sinh để viết báo, còn anh đang là giám đốc một xí nghiệp quốc doanh làm ăn khấm khá. Tôi đã viết được hai bài báo khen cách làm ăn mới của anh, nhưng sau đó, tôi lại được tin anh "bị kỷ luật". Tìm hiểu kỹ, tôi thấy mình cần phải bênh vực anh. Nhưng lúc đó, tôi không có cách nào khác hơn nên đành phải viết một. truyện ngắn! Tôi gửi cái truyện đó cho vài tờ báo nhưng không nơi nào in, mặc dù tôi đã cố gắng "lách" hết mức và bản thảo được sửa be bét. ít lâu sau, tôi bặt luôn tin anh. Bây giờ gặp lại, thật là "trời xui đất khiến"!

Chú "cò" thấy tôi rối rít hỏi chuyện anh, biết cái gì đang xảy ra nên vội chào anh và lôi anh bạn của tôi đi nơi khác.

Tối hôm đó, tôi về nhà, lục lại cái truyện ngắn cũ. May quá, nó vẫn còn, tuy giấy đã ố vàng và những chỗ sửa lem nhem gần như không đọc được. Bản thảo đề ngày 1-8-1977. Tôi liền đánh máy lại và mấy hôm sau mang lên Gò Vấp cho anh Nguyên đọc chơi.

*

* *

Cái tin giám đốc Lê Hồng Nguyên bị kỷ luật nhanh chóng vượt khỏi thành phố, bay xa hàng ngàn ki-lô-mét. Bạn bè, người quen, cả những người chưa biết mặt anh đều bàn tán.

Mấy năm gần đây, giám đốc Nguyên bắt đầu nổi tiếng như là một cán bộ trẻ, có năng lực trong ngành công nghiệp. Nổi tiếng từ khi anh còn là quản đốc phân xưởng sợi của nhà máy dệt Mồng 1 tháng Năm ở Hà Nội. Báo chí có lần nói đến phân xưởng anh: mấy năm liền vượt mức kế hoạch trong những điều kiện hết sức khó khăn. Anh là cộng tác viên của báo Khoa học, của chuyên san ngành dệt, viết những bài về kỹ thuật và quản lý được người đọc chú ý. Miền Nam giải phóng, anh về Sài Gòn làm giám đốc xưởng dệt đay XUDÊĐA. Hai năm nay, xưởng anh làm ăn khấm khá, và cũng bắt đầu nổi tiếng. Vậy mà đánh đùng một cái, có tin anh bị thi hành kỷ luật.

Người ta nói rằng anh đã móc ngoặc với tư sản, ký lệnh chi vô nguyên tắc cả chục ngàn đồng tiền mặt. Rằng gần đây, anh "bắt bồ" với một cô kỹ sư cũ, tìm cách đưa cô vào xưởng, mà cô này trước đây thấy xuất hiện nhiều năm tại Tô-ky-ô (?). Rằng một mình anh chiếm tới ba bộ xa lông, ba cái máy nói, ba tủ buýp phê đầy rượu đắt tiền và mấy bộ cốc tách hết sức là sang. Rằng anh ngồi giữa ba máy lạnh chạy vù vù suốt ngày đến nỗi anh nói chuyện nghe như một người bị cảm cúm luôn luôn tắc mũi. Vân vân.

Bạn bè anh nghi hoặc: những điều này không đúng với chất người của Lê Hồng Nguyên. Song "chất người" không phải là một bằng chứng để bác bỏ những chứng cớ buộc tội hiển nhiên. Tốt hơn là nên thận trọng. Vì bênh một người "thiếu cảnh giác", "mất lập trường", "kém phẩm chất" cũng phiền lắm chứ. Cái tin cứ thế bay đi, rồi bay lại với nhiều chi tiết mới lạ và hấp dẫn hơn. Vậy là mấy cán bộ thanh tra được phái đến xưởng XUDÊĐA.

*

* *

Giám đốc Nguyên về xưởng này từ cuối năm 1975. Lúc đó, chủ tư bản nước ngoài đã hối hả bán hết sản phẩm để về nước. Nhà máy gần cạn nguyên liệu, thoi thóp chờ chết. Tám trăm trong số một ngàn thợ của xưởng phải nghỉ việc. Số còn lại làm việc hai ngày trong tuần, làm ngày nào ăn lương ngày ấy. Nhiều người gia nhập đội quân thất nghiệp ở chợ Trời trong cái thành phố Mỹ vừa rút. Nhiều người rưng rưng nước mắt xếp cái kìm, cái búa, xếp cả tay nghề có khi đến hàng chục năm vào hòm, đi mua cuốc, rựa, tìm đất cắm sắn, mì nuôi vợ con.

Ngày mới chân ướt chân ráo về đây tiếp thu, giám đốc Nguyên đi thăm ngay kho và xưởng dệt ở bên kia cầu chữ Y. Kho trống rỗng. Còn ở xưởng dệt thì những cô thợ nháo nhác như một bầy nai phải hơi cọp khi nghe tin giám đốc đến. Nhiều cô xanh mặt. Nhiều cô chân tay luống cuống. Ai cũng linh cảm rằng số phận mình được quyết định khi nghe có người la lên: "Chủ mới tới!" Giám đốc, nói nôm na là chủ nhất! Mà chủ nhất thì. Chị em rất ít người biết mặt chủ nhất trước đây. Nhưng hễ có hơi chủ nhất tới thì sau đó, ít ra cũng vài người bị đuổi việc, hoặc cô nào được chủ nhất gọi lên thì liệu mà giữ hồn., người ta chỉ có biết ngầm với nhau. "Chủ nhất mới" này còn trẻ, dáng nhanh nhẹn, mặc quần ka ki xám hơi nhầu và chiếc sơ mi tê-tơ-rông loại rẻ tiền, mới may. Ông ta đi vào xưởng, tay luôn che mũi vì bụi đay mịt mù. Ông ta dừng lại bên chiếc máy sợi con, làm cho cô thợ đứng máy này cuống đến nỗi không nối được sợi. Ông ta bước tới và nối ngay mối đứt bằng một động tác nhanh nhẹn và thành thạo trước những cặp mắt kinh ngạc của nhiều người. Xong ông ta nhìn cô thợ mỉm cười. Ngày hôm đó, cô thợ cứ bần thần cả người. "Khéo mình bị đuổi mất thôi". Nhưng có người bảo: "Đừng lo, ông ta cười, nghĩa là mày xinh!" Càng chết!

Trở lại văn phòng đẹp lộng lẫy đặt tại một con đường ở quận một, giám đốc Nguyên vùi đầu vào những hồ sơ và báo cáo. Suốt mấy ngày, hôm nào anh cũng làm việc tới tận giờ giới nghiêm. Hai bữa cơm là hai ổ bánh mì thịt khô không khốc. Ba cái máy nói giúp anh nhiều việc trong khi anh vẫn ngồi tại chỗ để nắm tình hình cũ. Một máy thẳng với xưởng, một máy nói chuyện trong thành phố, một máy nói đi xa. Máy sau này, chủ cũ chỉ ngồi tại chỗ a-lô mươi phút là nguyên liệu từ Xanh-ga-po hay Thái Lan sẽ về xưởng đúng hạn. Hồng Nguyên không để ý đến ba bộ xa lông vì anh biết đây là văn phòng của một công ty kinh doanh cùng lúc ba thứ hàng: đay, cao su, cà phê. Ba bộ xa lông để tiếp ba thứ khách của công ty, chẳng có gì là kỳ quặc. Anh cũng không có thời giờ để ý đến sự bất hợp lý mới của ba bộ xa lông, trong khi ba bộ xa lông nó vẫn để ý đến anh và chờ đúng dịp thì gây rắc rối cho anh.

Sau đó, anh lao về các tỉnh miền Tây, ký hợp đồng khơi nguồn mua đay trong nước. Nếu kể tỉ mỉ những "nỗi đoạn trường" của chuyến công tác này thì quá dài. Chỉ xin nói gọn là sau chuyến đi ấy. Hồng Nguyên sụt mất mấy kí lô thịt. Bù lại, nhà máy bắt đầu chạy lại, một ca, rồi hai ca. Mấy bác thợ già mừng chảy nước mắt khi cầm lại cái kìm, cái búa trở vào xưởng làm việc. Những chị thợ miệng cười mà nước mắt rưng rưng khi nhận hộp sữa bán tại căng tin với giá chính thức, sau giờ tan tầm, mang về cho con nhỏ. Mấy tháng sau, hàng chục chị em quen thuộc xưởng máy, có tay nghề khá được đi học một tuần rồi được cử làm tổ trưởng, trưởng ngành., trong số này, có cô thợ dệt mà ông giám đốc đã nhìn cô mỉm cười ngày ông ta mới về xưởng. XUDÊĐA là xí nghiệp đầu tiên của thành phố xếp xong lương mới theo thông tư của Bộ Lao động cho vùng mới giải phóng. Gần một ngàn chị em lương được tăng. Một ngàn nụ cười, đó không phải là một chuyện nhỏ! Rồi thì thưởng năng suất, thưởng sáng kiến, mọi chế độ, qui định của Nhà nước đều được giám đốc Nguyên đưa vào xưởng thật nhanh chóng, sát với tình hình. Các bác thợ già cười nói với giám đốc: "Làm việc với chú Ba tới đâu, chú biết cho tới đó, lớp già chúng tôi chẳng đòi gì hơn!" Họ không gọi anh là ông nữa, mà gọi là chú Ba, hay thân mật hơn: Ba Nguyên, y như cô bác gọi anh hồi anh còn nhỏ ở miền quê Thủ Thừa, Bến Lức. Giữa bữa cơm trưa trong cái kho vừa được lắp quạt, kê bàn làm nhà ăn tạm, nhiều chị thợ hỏi giám đốc: "Chú Ba có vợ con chưa mà bữa nào cũng vô đây ăn cơm tập thể?" Giám đốc Nguyên chỉ cười: "Bữa nào qua xưởng làm việc, tôi mới ăn cơm đây thôi". Người ta nói XUDÊĐA làm ăn khấm khá ? nghĩa là mỗi ca hồi chủ cũ dệt 500 bao giờ được 900 bao ? là vì những chuyện kể trên. Mùa hè 1976, XUDÊĐA tổ chức cho cả trăm lao động tiên tiến và chiến sĩ thi đua đi nghỉ mát Vũng Tàu không mất tiền. Đây là lần đầu tiên trong đời, chị em thợ dệt giỏi của XUDÊĐA được nếm mùi như vậy. Giám đốc Nguyên có ngờ đâu rằng làm ăn khấm khá cũng có thể là một nguyên nhân khiến cho người ta để ý. Có nhiều cách để ý tin tưởng, yêu mến. Nhưng cũng có sự để ý này: Vũng Tàu là nơi giám đốc Nguyên cặp kè miết với cô "kỹ sư Tô-ky-ô"!

Phải trở về trước một chút để hiểu rõ việc này hơn. Đầu năm 1976, nguyên liệu đay từ các tỉnh miền Tây về xưởng không đều. Việc này cũng dễ hiểu khi mà giá mua đay không hấp dẫn nông dân. Giám đốc Nguyên lo lắng, và công nhân thì lại càng lo lắng hơn cả giám đốc. Một đêm, giám đốc Nguyên đi thăm xưởng, đến dãy máy chuyên dùng chải đay vụn, anh chợt nảy ra một ý: Những năm còn làm ở nhà máy Mồng 1 tháng Năm tại Hà Nội, anh đã có chân trong một tổ nghiên cứu kéo sợi len nhân tạo nhưng chưa thành công. Sợi len này do một nước anh em đưa đến, ở dạng bông, bao nhiêu cũng sẵn. Nếu kéo ra sợi, sẽ dệt được thảm len xuất khẩu, giá trị gấp mấy chục lần sợi đay, lại thu được ngoại tệ. Máy chải đay vụn, nhãn hiệu Nhật, dưới con mắt của Lê Hồng Nguyên, có thể cải biến lại để làm việc này. Mà ở đây có những bốn máy trong khi chỉ cần một máy cũng đủ kéo sợi len. Anh nói ý định mình với cấp trên, và được ủng hộ. Hồng Nguyên quyết định tìm một kỹ sư thông thạo máy dệt của Nhật. Với sự nhạy cảm và năng lực dồi dào của một giám đốc trẻ, anh nhanh chóng tổ chức cuộc thí nghiệm và cũng nhanh chóng tìm ra người giúp việc cần thiết. Đó là Lâm Nãi Tú, cô kỹ sư lâu năm ở Tô-ky-ô mà chúng ta đã biết. Để hiểu rõ hơn con người của Lê Hồng Nguyên, cần nói rằng anh đã đưa lý lịch của Lâm Nãi Tú sang hỏi ý kiến ngành công an. Đó là cô gái Việt Nam trăm phần trăm, con một ông giáo dạy Hán văn, nên cô có tên theo câu chữ "dao vọng tứ phương hòa nãi tú". Thoạt nghe, có người không hiểu, nghi cô là dân Đài Loan! Sau khi công an thấy không có gì đáng ngại, anh mới lấy cô vào xưởng. Yên trí về mặt này, anh không để ý rằng mình "cặp kè" quá nhiều với Nãi Tú. Mà có phải "bồ bịch" gì cho cam. Toàn là những buổi tranh cãi nhau, giở hết nguyên lý này đến kỹ thuật nọ, những buổi chui vào trong gầm máy, tay chân mặt mũi bê bết dầu mỡ, sợi bông bám từ đầu đến chân, hai người nom như hai con thỏ trắng! Ngay cả những ngày đi Vũng Tàu, khi chị em vui đùa trên sóng nước thì Nguyên và Tú vẫn ngồi phơi nắng, những hình họ vẽ trên cát, nếu không xóa đi vẽ lại thì khéo kín cả một góc Bãi Sau. Giám đốc Nguyên không để ý nhưng có người để ý. Nhiều chị thợ vui mừng vì "chú Ba nó" chọn được người yêu vừa xinh vừa giỏi, bù đắp lại sự đau khổ vì mất người bạn đời trong chiến tranh. Các chị trêu ghẹo, vun vào. Nhưng cũng có sự để ý này: cô kỹ sư lâu năm ở Tô-ky-ô, lại có cái tên rất "Đài Loan". nghĩa là giám đốc "mất cảnh giác"! Và sự để ý ấy chờ đợi cơ hội.

Tất nhiên những sự để ý như vậy thể nào cũng tìm được cơ hội. Dịp đó đã đến. Trong khi thí nghiệm, Hồng Nguyên và Nãi Tú tìm ra rằng: chỉ cần thay những đinh xé to bằng đinh xé nhỏ hơn, thay khoảng cách của trục, bạc đạn và bánh răng máy chải cho hẹp hơn thì chắc chắn kéo được sợi len nhân tạo. Hồng Nguyên sang Vật tư hỏi mua trục, bánh răng và bạc đạn thích hợp nhưng Vật tư bảo không có. Nãi Tú biết rằng ở Sài Gòn có nơi có hàng này nhưng phải mua tiền mặt. Hồng Nguyên xin Ngân hàng vay tiền mặt. Ngân hàng đòi giấy của Vật tư chứng thật kho Nhà nước không có hàng ấy. Hồng Nguyên lại sang Vật tư xin giấy. Vật tư nói rằng không thể cấp giấy vì các kho vật tư chưa kiểm kê hết. Thế là mất béng một tuần, và hàng chục lít xăng đi lại. Điều tai hại hơn là nguyên liệu đay về không kịp, sản xuất có nguy cơ đình trệ. Hồng Nguyên cầu cứu cấp trên nhưng Sở và Bộ công nghiệp không thể thay đổi thủ tục của Ngân hàng và Vật tư. Hồng Nguyên đi các nơi trình bày, năn nỉ nhưng tình cảm cũng không thể thay thủ tục, cái triển vọng lãi hàng trăm ngàn đô la cũng không qua thực tế phải chi vài chục ngàn tiền mặt cho đúng thủ tục. Hồng Nguyên thất vọng quay về. Lần này, bạn cũ gặp anh đều giật mình: anh gầy xọm đi, râu lởm chởm, da đen thui. Chỉ có cặp mắt là trắng, sáng trắng.

Lo mất ăn mất ngủ, ban đêm, Hồng Nguyên đi lang thang trong xưởng, bắt gặp người bảo vệ nhà máy đang tóm hai em bé xúc trộm bụi đay quét thành đống trong hàng rào của xưởng. Hỏi, bác bảo vệ nói rằng chúng nó lấy về bán cho nông dân làm phân bón. Giám đốc Nguyên vỗ trán kêu lên: A, tiền đây! Anh gọi nhà thầu đến bán bụi đay, mỗi ngày vài trăm đồng. Chị em thợ thương anh, hôm nào cũng quét dọn các gian máy thật sạch sẽ "quét bụi cho chú Ba bán lấy tiền mua đồ thí nghiệm, mà chị em mình cũng đỡ hít bụi". Mấy tháng sau, có tiền mặt trong tay, giám đốc Nguyên ký lệnh chi một lúc hơn chục ngàn đồng. Kỹ sư Tú nhận tiền đi mua hàng, có bảo vệ ôm súng đi theo! Lúc về, cô khoe ầm lên: "Cái này, cái này nữa. em mua đồ lạc-xoong, còn tốt nguyên mà lại rẻ!" Vậy là Hồng Nguyên và Nãi Tú lại lao vào cuộc thí nghiệm bên cỗ máy. Anh không để ý rằng chi tiền như vậy anh có thể phạm vào nguyên tắc. Thật ra, là một giám đốc xưởng, hơn mười năm làm quản lý công nghiệp, Hồng Nguyên không phải không biết nguyên tắc và thủ tục. Anh biết rằng hễ bán bụi đay có tiền mặt thì phải nộp Ngân hàng. Rằng muốn có tiền làm thí nghiệm thì phải có dự trù kinh phí thí nghiệm. Rằng dự trù này phải được cấp trên duyệt y thì Ngân hàng mới cho rút tiền mặt. Rằng muốn rút được tiền thì phải có giấy chứng nhận của Vật tư. Mà sang Vật tư thì. các kho chưa kiểm kê xong. Các anh Vật tư và Ngân hàng đều làm việc đúng nguyên tắc. Chỉ riêng có Nguyên là xách xe chạy "ra đầu làng thì gặp ông Ninh mà đến đầu đình thì gặp ông Nang". Hồng Nguyên đứng trước hai con đường: Một là cho công nhân đóng máy nghỉ, Nhà nước cứ bỏ tiền ra trả nửa lương cho thợ ngồi chơi; địa phương nào cung cấp đay không đúng hợp đồng phải chịu trách nhiệm; khó khăn chung, chẳng ai bị kỷ luật cả; Nhà nước và nhân dân cứ giơ lưng ra gánh; Hồng Nguyên vẫn là giám đốc, đến hạn vẫn lên lương. Hai là có tiền bán bụi đay ? tiền này do sáng kiến của anh mà có ? cứ chi ra làm thí nghiệm. Anh biết việc này không đúng nguyên tắc, song anh ỷ là cấp trên vốn tín nhiệm anh, sẽ ủng hộ anh. Vả lại anh có phải lấy tiền xài riêng đâu mà lo giữ kẽ. Cái triển vọng mất vài chục ngàn đồng mà mở ra một hướng làm ăn mới, hàng năm thu vào cho đất nước mấy trăm ngàn đô la làm cho anh bạo dạn, say mê. Đúng như anh tính: chi đến ba mươi hai ngàn đồng thì anh thành công. Cái hôm anh sung sướng đón nhận những tấm thảm len hàng mẫu do Nãi Tú đem nhuộm và in các loại hoa thật trang nhã và đẹp mắt mang về cũng là cái hôm mà các cán bộ thanh tra về xưởng XUDÊĐA và giám đốc Lê Hồng Nguyên được yêu cầu ngừng công tác để ngồi viết bản tự kiểm điểm về những việc làm sai nguyên tắc.

Cũng từ hôm đó, loan truyền đi cái tin: giám đốc Lê Hồng Nguyên của xưởng XUDÊĐA bị thi hành kỷ luật!

Trong thời gian giám đốc Nguyên viết kiểm điểm thì sản lượng của XUDÊĐA cũng tụt dài, và công nhân thì méo mặt vì tụt lương, nhiều người gạt nước mắt xếp lại kìm búa, tay nghề thợ, ra chợ Trời bán bún ốc hay đi kinh tế mới cuốc đất trồng khoai.

Song ở đây còn một câu hỏi: Ai là người luôn để ý và gây dư luận tố cáo Hồng Nguyên? Chẳng lẽ đó chỉ là ba bộ xa lông vô tích sự và thừa ra trong tình hình mới?

*

* *

Cái truyện đến đây là hết. Bây giờ đọc lại, tôi thấy hồi đó các báo không đăng là phải, vì nó kết thúc không có hậu, lại có chỗ hơi "móc ngoéo". Nhưng quả thật là suốt hai chục năm qua, số phận của các nhân vật trong truyện cứ ám ảnh tôi. Bây giờ, cuộc sống đã cho nó đoạn kết, mà lại là một đoạn kết có hậu!

Trưa hôm ấy, chúng tôi ngồi trước hiên nhà của Lê Hồng Nguyên, vừa uống trà, ngắm hoa, vừa ôn chuyện cũ. Ba Nguyên chẫm rãi nói:

- Sau đợt kiểm điểm đó, tôi không được làm giám đốc nữa mà bị điều về một cơ quan nghiên cứu. Nhìn tình hình, tôi thấy dù mình có nghiên cứu đề xuất cái gì thì cũng còn lâu cơ chế trói buộc đó mới thay đổi, ít ra cũng phải mười năm. Trong thời gian đó, mình ăn lương của Nhà nước mà không làm được gì thiết thực cũng xấu hổ. Thôi thì mình tự nuôi mình, rồi lấy thực tế làm một đề án trình ra, hy vọng đóng góp được chút ít gì cho sự nghiệp chung chăng. Nghĩ vậy mà tôi xin ra biên chế. Chừng được ra rồi mới biết mình thực mơ tưởng hão! Làm gì để có thể sống đừng nói đến chuyện làm ra cái "đề án sống"! Lúc ấy, chỉ có một việc làm hợp pháp để có thu nhập là. nuôi heo. Buồn cười, tôi được phân một căn hộ ở lầu sáu, muốn nuôi heo, chỉ có thể nuôi trong toa lét. Mình là dân làm công nghiệp, cũng đủ để hiểu rằng nuôi heo trong toa lét nhà cao tầng là một việc làm phải lên án. Nhưng mà đói nên bất chấp hết thảy. Vả lại, nhiều người đang làm như vậy mà. Vừa làm, vừa cười ra nước mắt. Nhưng tôi còn gặp may là có người giúp đỡ, nếu không thì chẳng biết bây giờ tôi như thế nào nữa. Anh có biết ai đã giúp tôi không?

- Tôi làm sao mà biết được!

Anh cười tủm tỉm:

- Người này anh quen đấy.

- Hay là.

- Phải, Nãi Tú đấy. Cô đến nhà thăm tôi, thấy tôi đang lúi húi dọn phân heo trong toa lét thì ôm đầu kêu trời: "Em không thể nào hiểu nổi anh nữa! Miệng nói giai cấp công nhân lãnh đạo mà nghĩ và làm thì y hệt bần cố nông! Cứ gẫm lại mà coi: mấy anh chết là vì chuyện đó!" Cô ghé mắt nhìn vào toa lét, thấy mấy con heo mập ú, trắng nõn của tôi liền ôm mặt kêu lên: "Dễ sợ!" Quả thật lúc đó tôi cũng tự ái: ai đến chơi, thấy heo của tôi cũng đều khen: "Giỏi quá!" Vậy mà cô ta dám. Phải cho tới lúc cô mang đến năm cây vàng đặt trước mặt tôi và nói "Anh cầm chỗ này ra ngoại thành mua lấy miếng đất mà nuôi heo" thì tôi mới biết cô không có ý muốn xúc phạm tôi. Nhìn năm cây vàng ? lúc đó giá trị lớn lắm ? tôi ngần ngại hỏi: "Em lấy đâu ra?" Cô nói tỉnh bơ: "Em vừa bán nhà". Tôi quyết liệt lắc đầu. Cô cười: "Nếu anh ngại thì em sẽ đi mua đất nuôi heo công nghiệp. Anh đến làm mướn cho em. Chịu không?" Chúng tôi nuôi heo gần mười năm, đến khi bắt đầu "mở cửa" thì chuyển sang trồng phong lan xuất khẩu. Và bây giờ thì. như anh thấy đó.

Tôi liền hỏi:

- Vậy Nãi Tú đâu?

- Đang về thành phố ký hợp đồng, tháng sau chúng tôi có một đợt xuất khẩu mới sang thị trường Tây Âu. Anh cứ ở chơi. Xế chiều, bả sẽ về thôi.

Anh dắt tôi đi dưới những giàn phong lan giống lạ đang nở những chùm hoa đẹp đến sững sờ. Tôi nói:

- Bây giờ ta đang bước mạnh vào công nghiệp hóa và hiện đại hóa, các xí nghiệp quốc doanh để mất lớp người như anh và Nãi Tú uổng quá.

Anh cười:

- Lớp trẻ bây giờ hơn chúng tôi chứ! Họ có hạnh phúc là không bị trói buộc như chúng tôi. Anh có nhớ chuyện ông Kim Ngọc trong nông nghiệp không?

- Bây giờ ổng đã được thưởng huân chương cao quí.

- Phải. Tôi tin rằng dưới chế độ ta, không một người nào bị lãng quên.

Có tiếng còi xe hơi pin pin phía ngoài cổng. Anh nhìn tôi, mắt sáng lên:

- Nãi Tú về rồi đấy!

Trần Thanh Giao

Tuyển tập truyện ngắn Trần Thanh Giao

Chuyện một người bị kỷ luật

Tháng 10-1996

Vườn nhà tôi nho nhỏ, giống như các mảnh vườn khác nằm dọc theo con rạch quanh co của vùng làng quê xanh um cây trái. Góc vườn, chỗ con mương giáp ranh miếng vườn bên cạnh, chẳng hiểu sao lại mọc lên hai cây trứng cá. Điều đó sau này tôi mới để ý, vì trứng cá thường mọc cạnh nhà, chỗ có tường vôi, hoặc người ta trồng nó cạnh bờ sông, bên chiếc cầu cắm chân từ bờ xuống nước, nơi đậu xuồng, chỗ con nít hay ra tắm. Có lẽ chim ăn trái làm rơi hạt xuống đây, và những cái hạt "cứng đầu" đã không chết mà mọc lên thành hai cây trứng cá. Hoa trứng cá trăng trắng, đến mùa trái chín bóng lưỡng, căng mọng và đỏ rực như đèn cầy. Cho vào miệng, chỉ cần lấy lưỡi ép là nó vỡ bụp, phọt ra vô số những hạt nhỏ li ti như trứng cá, trộn với nước trong quả sền sệt, thơm ngọt lạ lùng. Hai cây trứng cá này là kho báu của riêng tôi, vì tụi con nít trong xóm không thể lại qua mà trèo lên nhặt trụi trái chín như mấy cây trồng dọc bến nước, cũng không như các cây gần tường nhà mà lũ em tôi cứ tót lên từ khi bảnh mắt, trong lúc tôi còn ngủ nướn trong mùng. Hai cây này cũng là cái "mộc đàng" (vì chẳng lẽ lại gọi là "thiên đàng" hay "địa đàng") cho lũ chim trao trảo, đến mùa trái chín, từng đôi bay đến, ríu rít suốt ngày. Dường như ở cái xứ nhiều cá của tôi, cá hết chỗ đẻ dưới nước, nên trời cho có loại cây mang trứng cá ở trên cành! Và trời cũng dành riêng cây này cho bọn trẻ chúng tôi, vì trái nó tuy thơm ngon lạ lùng như vậy nhưng chỉ nhỏ bằng đầu ngón tay, xinh đẹp và mỏng manh như một bong bóng con tí xíu, chỉ chờ được vỡ bụp trong miệng trẻ nhỏ khi chúng dám leo tuốt lên cành, chớ không bao giờ có thể biến thành loại "trái cây hàng hóa"!

Một bữa tôi dậy trễ, sật sừ đi ra góc vườn chỗ hai cây trứng cá. Bỗng tôi thấy có một bóng người nho nhỏ vội vàng tuột cái rột từ cành cây xuống đất. Bụng giận sôi, tôi vụt xông tới ngay. Trước mắt tôi, một đứa con gái đang tròn mắt nhìn tôi, vẻ bối rối, sợ sệt hiện lên sau hàng mi đen dài và đôi ngươi đen lánh. Hóa ra là con Ba Nở! Vườn nó ở cạnh vườn tôi, phía bên kia con mương. Con mương cũng khá rộng, chẳng biết nó qua đây bằng cách nào. Tôi liếc nhìn chân nó: hai bên chân còn dính bùn, nhưng hai ống quần cao trợt khỏi mắt cá chẳng thấy ướt chút nào. à, mày qua đây lâu rồi chớ gì? Tôi nổi giận xông tới. Con Ba Nở chậm chạp lùi sát mé mương. Chỉ cần tôi dậm chân hay giơ tay, chắc nó sẽ nhào xuống mương và biến mất sang bên vườn nhà nó. Phải bắt sống! Nhưng làm sao? Nó lớn hơn tôi vài tuổi, cao hơn tôi chỏm tóc, và da thịt của con gái cũng nở hơn tôi. Tính sao đây? Phải "lông-giông" chụp hai chân nó như tôi đã làm khi giữ gôn cho đội banh xóm mình? Nhưng con Nở không biết luật đá banh nên nó có thể cho tôi dập mặt lắm! Chắc nó đọc được những suy nghĩ trong đầu tôi. Và bất ngờ, nó thò tay vào túi áo nhỏ, móc một nắm trái trứng cá chín đỏ chìa thẳng ra trước mặt tôi. Tôi sựng lại, chưa biết tính sao. Nó bước tới một bước, lại móc hết hai túi áo, bụm trái chín trong tay chìa ra cho tôi. Đâu có dễ dàng vậy em! Nhưng mà. nhận lấy thì kém mà hất bỏ thì tiếc! Làm sao? Nó lại nở cười, nhón lấy một trái chìa cho tôi:

- Ăn đi! Trứng cá này thơm ngon kỳ lắm!

Tôi đành bĩu môi:

- Tao dư biết!

- Dư biết mà hổng ăn à?

Nó tỏ ra kinh ngạc thật sự khi thấy tôi từ chối những trái trứng cá "thơm ngon kỳ lạ" như vậy. Tức thì, nó bỏ tọt trái đó vô miệng, ngậm chặt. Tôi nghe được tiếng quả ngon vỡ bụp trên lưỡi nó, phía sau cặp môi! Nó nhấm nháp một chút, mắt vẫn nhìn tôi như truyền sang vị ngon mà nó đang thưởng thức. Tôi nuốt nước miếng.

Nó lại nhón lấy một trái nữa, lại chìa ra phía tôi. Và có lẽ nó đọc được ngay sự khát khao và bối rối trong mắt tôi nên nó lại nở cười, tự tin bước tới đưa trái trứng cá đến tận môi tôi:

- Ăn đi! Rồi mình hái nữa! Để chim ăn hết, uổng lắm!

Nó hướng tôi về phía "chính danh thủ phạm" là mấy con chim trao trảo! Mà quả thật, trong khi tôi đang "giằng co chiến tranh" với nó thì lũ trao trảo đã kéo đến, ríu rít mổ trái chín đỏ trên vòm lá xanh um của cái "mộc đàng". Tôi nhón một trái trong lòng tay nó cho vào miệng. Rồi trái thứ hai, thứ ba. Nó cũng không chậm hơn tôi. Vừa ăn, nó vừa cười:

- Bây giờ lại thấy ngon hơn! Đúng không?

Mà đúng thật. Hai đứa ăn thi với nhau và với lũ chim trao trảo quả thật ngon hơn. Sợ nó ăn hết, sợ trao trảo ăn hết. Vừa ăn vừa sợ như vậy mà ngon hơn chăng? Nhờ con Ba Nở, tôi biết trứng cá góc vườn mình quả thật là ngon tuyệt, ngon hơn tôi tưởng! Tôi nói:

- Mai mày cứ qua đây! Để tao kiếm khúc cây bắc cầu, mày khỏi lội mương.

- Đừng, đừng! Đừng cho ai biết.

Nó đặt một ngón tay lên môi làm ra vẻ chuyện này bí mật và quan trọng lắm! Tôi cũng thích, vào hùa với nó, gật đầu lia lịa.

*

* *

Vậy là đáng lẽ tôi "tuyên chiến" với con Ba Nở, giờ lại về phe nó mà "tuyên chiến" với đám trao trảo. Nói đúng ra là chỉ có tôi "tuyên chiến". Con Ba Nở nói vậy chớ nó không ghét chim. Còn tôi, không phải tôi ghét chim, mà tôi chỉ muốn "chứng tỏ". Chứng tỏ cái gì nhỉ? Lúc đó, tôi nào có hiểu, nhưng cái ý muốn "chứng tỏ" thì mạnh mẽ lắm, nó mạnh như nguồn sống sẵn có trong mỗi con người.

Lúc đầu, tôi quyết sắm cái giàn thun để bắn lũ chim trao trảo. Tôi đi ra vườn tìm một cái chạc ổi. Thịt cây ổi dẻ dặt, chắc mà lại dẻo. Tôi lén má tôi, chặt một cành ổi ở tít cuối vườn, chọn lựa mãi mới được chỗ chạc vừa ý. Tôi lấy dao chuốt gọt mất vài ngày cho thật vừa tay, rồi dùng lá ngái ram ráp đánh thật kỹ, tới mức cái chạc bóng mịn như bào. Tôi mua hai sợi dây thun ruột xe hơi buộc vô, lại có một miếng da mềm kẹp đạn. Tôi móc đất sét đỏ vò đạn, phơi trong bóng râm se khô mà không nứt, những viên đạn đều tăm tắp, đẹp những viên đạn cu-li (viên bi) người ta bán cho con nít chơi, chỉ khác là không sơn xanh, đỏ, tím, vàng. Cầm cái giàn thun với nắm đạn, tôi vênh mặt ra đường, vì mình cũng đã "chứng tỏ" được một cái gì rồi đó!

Tôi mang giàn thun đi qua lại trước nhà con Ba Nở. Lâu lâu, tôi lại giơ nó lên, ngắm vào vòm lá xanh um, rê tới rê lui, chĩa vô mấy trái ổi, hay xa hơn, tới tận mấy trái xoài lủng lẳng tít trên cao. Tôi kéo thun ra, rồi lại thả thun vô, một mắt liếc ổi xoài, một mắt liếc vô nhà con Ba Nở. Tôi không dám nhả đạn, phần thì tiếc viên đạn công phu làm kỹ, phần sợ bắn trật thì quê, mà bắn trúng rớt xoài người ta mắng cho. Cái trò "chứng tỏ" này cũng mệt thiệt! Nhưng giương giàn thun hoài mà không bắn phát nào thì cũng bằng chứng tỏ rằng anh là một thằng rất. xệ! Tôi bèn nảy ra một ý: cứ lượm mấy cục đất hơi tròn tròn, bắn đại rẹt rẹt vô vòm lá. Con Ba Nở nghe tiếng chạy ra, ngó tôi mỉm cười, chẳng biết là nó khoái trò chơi hay đang giễu tôi. Lúc đó, bỗng có một con chim sâu nhỏ xíu lông phớt xám xanh, mỏ dài đen nhánh từ đâu tới sà xuống cây ổi, vừa kêu chích chích vừa nghểnh đầu nghiêng ngó tìm sâu. Tôi móc túi lấy ra viên đạn láng coóng, lắp vào giàn thun, giương hết tay, ngắm vào con chim sâu mà buông cái rẹt. Con chim trúng đạn, rớt bịch xuống đất nằm sải cánh. Tôi hí hửng chạy tới lượm ngay. Con Ba Nở cười, nói trống không như nó vẫn hay nói với tôi, chẳng biết khen hay là giễu:

- Bắn giỏi quá ta!

Tôi giả bộ phớt lờ, không thèm đáp, phủi lông chim xem nó trúng đạn chỗ nào. Mới phát đầu đã chứng tỏ được ngay, mà lại có khán giả, tôi khoái chí lắm.

Nhưng chỉ sau mấy ngày thì niềm kiêu hãnh của tôi biến thành sự ghen tức. Đó là do cái giàn thun bằng sừng trâu của thằng Năm Lé. Năm Lé hơn tôi vài tuổi, khoảng tuổi con Ba Nở, nhưng nó lùn lùn, mập mập. Đặc biệt là nó không có con mắt nào lé hết, vậy mà tên Lé mới kỳ. Tên trong trường của nó là thằng Lánh. Nó học tới lớp ba trường làng rồi thôi. Tôi thì mỗi ngày cuốc bộ bốn cây số ra huyện, học lên lớp nhì, một năm, hai năm.. Nhưng nó có một biệt tài là bắn giàn thun rất giỏi, bắn trao trảo, cu cườm, cu đất, bắn rớt cả dơi quạ bay đi ăn trái chín ban đêm! Mỗi lần nó nheo nheo mắt ngắm bắn là y như có một con chim phải rớt. Có lần nó ngứa tay, muốn chứng tỏ trước lời thách của đám con nít, bèn giương giàn thun bắn trúng cuống trái xoài tượng trước nhà dì Bảy. Trái xoài xanh rớt xuống, bể làm tư làm tám. Dì Bảy chạy ra la, nó cãi: "Tại tụi nó thách. Con bắn trúng bon cái cuống đây nè. Tụi nó phải đền trái xoài cho dì chớ không phải con". Tất nhiên là không có đứa nào đền xoài, nên dì Bảy rủa: "Mày bắn chim, nó chết nhiều quá, nó oán, nó bắt tội cho con mắt mày thành lé đó! Coi chừng!" Lũ trẻ ré lên cười rộ. Và ngó cái bộ nheo mắt kéo giàn thun rất chi đặc biệt, chỉ riêng nó mới có, đám con nít kêu nó là Năm Lé! Riết rồi thành danh. Nó cũng muốn chứng tỏ tài bắn nên o bế và tìm kiếm giàn thun dữ lắm. Và cuối cùng, nó kiếm đâu được một cái bằng sừng trâu, đen thui, láng bóng, con nít đứa nào ngó thấy cũng ghen tức và nể sợ. Mấy cái giàn thun bằng chạc gỗ của đám con nít trong xóm dần dần biến mất. Bữa nào đi bắn chim, nó thường đeo giàn thun trước ngực như người ta đeo xâu chuỗi hay đeo thánh giá, cái chạc sừng đen bóng đập đập trước bụng trần, quần xệ rốn, theo mỗi bước đi của nó. Lũ con nít kéo năm, bảy đứa theo sau, tự nguyện làm đệ tử. Đứa thì cầm túi đạn, đứa thì cầm xâu chim mỗi khi nó bắn được. Còn mấy đứa trẻ năm, bảy tuổi thì đeo cái chạc nhỏ xíu, thô kệch, cố bắt chước bộ đi của nó, lưng khòm khòm, tay cong cong, và nhất là cái kiểu kéo giàn thun mà nheo nheo con mắt. Bắn xong một phát, nếu trúng chim, nó hô "lượm!" thì một thằng nhóc, có khi phải tuôn bụi tuôn gai đi lượm về. Còn nếu trật, nó hô "đạn!" thì một thằng khác vội móc túi đưa ra ngay viên đạn đã được vo, phơi và đánh bóng kỹ lưỡng cho nó bắn tiếp, tới khi con chim rớt hoặc bay mất mới thôi.

Bữa đó, thằng Lé bắn rớt con cu đất đậu trên một nhánh của bụi tầm vông trước vườn nhà con Ba Nở. Lũ trẻ hò reo thán phục thằng Năm Lé. Con Ba Nở cũng ngó thấy và tôi cũng đang láng cháng ở gần đó. Con Ba Nở chỉ mỉm cười, cái kiểu cười nửa khen nửa giễu. Còn tôi, chẳng nói chẳng cười, bụng có phần ghen tức, chê cái con cu đất quá dại, dám đậu trên ngọn tầm vông cạnh đường cặp bờ sông, nơi mọi người thường qua lại. Năm Lé thấy tôi mặt hầm hầm liền bước tới. Nó cầm cái giàn thun chạc ổi tôi vẫn đeo trước ngực, lật qua lật lại, ngắm nghía rồi nói giọng kẻ cả:

- Cũng khá. Nhưng mà. ai cũng làm được.

Tôi tức lắm, định tìm lời đáp trả thì chợt nghe nó hỏi:

- Mày có dám bắn thi với tao không?

Tôi hơi lúng túng:

- Thi cái gì?

- Thi bắn trúng cái. dái mít kia kìa!

Tôi nhìn theo tay nó chỉ, vụt nghĩ ra một ý:

- ừ! Mày bắn cái dái mít đó đi. Còn tao, tao sẽ bắn. trúng cái ngọn tầm vông kia.

Tôi giơ tay chỉ lên chót bụi tầm vông. Năm Lé hơi ngơ ngác

- Nhưng mà.

- Nhưng mà cái gì. Nếu mày bắn trúng dái mít, nó bể nát, còn đâu tao bắn? Với lại tao đâu có dại mà bắn cái mày chỉ. Đó là cái mà mày cảm thấy quen tay. Còn tao, tao chọn cái quen tay của tao. Vậy mới công bằng!

Đám con nít ó ré lên phản đối tôi. Lúc đó, con Ba Nở bước ra nói:

- Phải đó. Ai quen tay kiểu nào, cứ bắn theo kiểu đó. Tao làm chứng cho.

Năm Lé nghênh mặt nhìn con Ba Nở, mắt nheo nheo, đầu nghiêng nghiêng, như khi ngắm bắn chim. Bọn con nít cười ồ lên.

Bỗng Năm Lé khoát tay:

- Thôi. Đi tụi bây. Lại kia nướng cu ăn. Còn đứa nào thích tầm vông, cho nó ăn đọt tầm vông!

Cả bọn kéo đi, hả hê như một đoàn quân chiến thắng. Thằng cầm con chim vừa bị bắn rụng, xướng lên: "Nướng cu! Nướng cu!" Cả đám phụ họa theo như một bài hát oai hùng!

Tôi liếc nhìn con Ba Nở và cảm thấy mình bị quê quá! Mà bỏ đi bây giờ, lại càng quê hơn. Tôi đành giả bộ nghiêng nghiêng ngó ngó lên vòm lá xanh um, tay lột cái giàn thun ở cổ ra, hờm sẵn. Con Ba Nở vẫn đứng đó và cứ bưng miệng cười, chẳng rõ nó cười cái bộ dạng lom khom của tôi lúc đó hay cười câu hát đắc thắng của bọn thằng Năm Lé vẫn vọng lại trong khi chúng đang lúi húi nướng cu?

Chẳng mấy chốc, từ gốc cây sát mé rạch đã bốc lên làn khói trắng của ngọn lửa nướng chim và tiếp theo là mùi lông chim khen khét, rồi mùi mỡ chim rơi xuống than cháy thơm lừng. Tôi phải mấy lần nuốt nước miếng vì mùi chim nướng thơm thật là thơm. Và chim nướng trong hoàn cảnh này, đối với bọn trẻ chúng tôi, quả là một miếng ngon nhớ đời! Gió sông cứ đưa mùi chim nướng dậy lên, cùng những đọt tầm vông ngúc ngoa ngúc ngoắc. Và cái bộ dáng con Ba Nở bụm miệng nín cười.

*

* *

Một buổi trưa chủ nhật, tôi lại ra góc vườn, cụ bị đầy đủ đồ lề để làm một việc bí mật mà tôi đã nghiền ngẫm suốt mấy hôm nay. Vừa tới nơi, tôi chợt nhìn thấy con Ba Nở đang đứng dưới gốc hai cây trứng cá, túi áo căng phồng chắc vừa hái trái, và mắt ngó mông có ý đợi chờ ai. Trông thấy tôi, nó sáng mắt lên. Còn tôi thì xụ mặt xuống, bực mình vì chuyện bí mật mà bị con nhỏ này phá đám. Tôi dẹp các thứ mang theo sang một bên. Con Nở hỏi:

- Cái gì đó?

Tôi đáp nhủng nhẳng:

- ờ. Mày con gái mà biết cái gì?

Nó lõ mắt nhìn tôi như muốn cự nự sao đó. Nhưng nó bỗng đổi nét mặt, mỉm cười nói:

- ừ, thôi. Xếp cái đó lại đi, há. Bữa nay (nó ngập ngừng, liếc nhanh mấy cái về phía tôi), bữa nay. mình chơi nhà chòi đi.

Tôi chán quá nhưng chưa biết cách nào xua nó cho sớm mà khỏi lộ bí mật. Thấy tôi làm thinh, nó rấn tới:

- Có đủ hết rồi nè. Mình cất chòi đi.

Nó bày ra mấy cành cây, cao quá đầu tôi, đem cắm bốn góc làm cột nhà, rồi lấy mấy nhánh nhỏ hơn giục tôi cùng buộc lên làm đòn, làm xà nhà, lại buộc thêm mấy nhánh nhỏ nữa làm rui để gác mái. Chơi nhà chòi là một thú vui của trẻ con miệt vườn chúng tôi, vả lại "cột, kèo, đòn tay." làm chòi đầy rẫy trong các khu vườn, quơ tay chỗ nào cũng có. Cuối cùng thì nó cắt mấy cái lá chuối lợp lên thành mái chòi và trải ra đất làm nền, làm chiếu. Xong xuôi, nó đi hái mấy lá cam, lá bưởi, tách mấy cái mầu trên cuống quả dừa bị sóc ăn rụng rải rác mặt đất làm dĩa, làm chén. đem bày giữa nhà chòi. Nó hí hửng móc túi xếp ra những trái trứng cá chín đỏ, bắt tôi ngồi xuống đối diện với nó. Nó xoa hai tay, miệng nở cười, mắt nhìn tôi và bắt chước giọng người lớn mà chỉ có trẻ con chơi trong cuộc mới hiểu cái luật chơi giả mà lại thật này. Nó nói:

- Bữa nay, anh đi cày về mệt, em nấu món canh chua cá lóc cho anh ăn. Nè, cặp trứng cá bằng ngón tay cái, béo lắm, ngon lắm, anh ăn đi.

Nó bưng cái mầu dừa đầy trứng cá chín đỏ, đưa cho tôi. Rồi nó cũng bưng lên một cái, giả bộ xì xụp húp và đổ hết trứng cá vào mồm, vừa ăn vừa xuýt xoa:

- Ngon quá, canh chua ngon quá! Kìa, anh ăn đi!

Tôi đổ quạu:

- Ngon thì mày ăn đi! Tao không ăn đâu!

Nó nhìn tôi ngơ ngác, mắt rơm rớm:

- Coi kìa, mình chơi nhà chòi mà. Em xưng em với anh, anh đừng mày tao chớ!

Nghe nó nói, tôi thấy mình hơi cộc, lại không hiểu luật chơi. Đúng ra, nó lớn tuổi hơn, có quyền mày tao với tôi, thế mà nó đã xưng em. Khó có khi nào bắt con gái lớn xưng em với mình lắm chớ. Cái trò chơi nhà chòi này làm cho nó xưng em với mình, cũng hay. Tôi dịu giọng:

- ờ, ờ. nhưng mà anh đang mắc nghĩ một chuyện.

- Chuyện gì vậy?

- Chuyện. bí mật.

- Nói cho em biết đi. Em có giúp anh được gì không?

Nhớ tới cái hôm nó đứng về phe tôi trong cuộc thi không thành với Năm Lé, tôi hạ giọng:

- Mà mày ("Em chớ") . ừ, mà em không được nói cho ai biết nghe.

Nó gật đầu, mắt có vẻ hồi hộp chờ tôi. Tôi nói nhỏ, mặc dù trong vườn chỉ có hai đứa:

- Anh. đang chế ra một. cái súng.

- Cái súng!

- ừ, súng này bắn chim trúng như để. Mình bắn thật nhiều trao trảo, cu ngói, cu cườm. Rồi mình nướng lên. à không, mình sẽ ru-ti, làm chim quay! Anh cũng đã nghĩ ra một cái lò quay chim bằng hai miếng ngói ống ốp lại. Y như lò quay heo của chú Xồi ở chợ Vàm! Lúc đó, bọn thằng Năm Lé sẽ hết làm tàng, làm phách!

Con Nở tròn xoe mắt nhìn tôi, miệng lắp bắp:

- Anh cho em. cùng làm với anh, được không?

Tôi gật đầu thiệt mạnh để chứng tỏ mình đáng cho nó gọi bằng anh và xưng em:

- Được, anh sẽ làm cho em coi. Mà. anh biểu gì, em phải làm nấy, nghe?

- Dạ!

Tiếng dạ nghe rất dễ thương, chỉ có ở em gái mình và (sau này tôi mới biết) ở người yêu mình.

Vậy là bí mật của tôi đã có người chia sẻ, ngay ở góc vườn tôi, trong một cuộc chơi nhà chòi mà đứa trẻ con nào ở miệt vườn ít ra cũng một lần biết tới.

*

* *

Phải mất một tuần tôi mới làm xong cây súng.

Trưa đó, tôi ôm súng ngồi rình trao trảo dưới gốc hai cây trứng cá. Con Ba Nở ngồi sát phía sau, hơi thở nó phả ấm gáy tôi. Nó giữ chặt túi đạn trong hai tay, cái túi do nó may lấy. Còn đạn phần lớn cũng do nó làm, phơi khô trong bóng râm, theo sự chỉ dẫn của tôi. Tôi khoái chí vì mình cũng có "đệ tử". Chỉ tiếc có một đứa, lại là con gái. Nhưng cũng chẳng sao. Cứ nhìn nó trầm trồ, vuốt ve cái súng mình chế ra đủ thích rồi. Cái súng bằng gỗ thau lau, nhẹ bâng, đẽo từ một miếng ván theo hình cái súng bắn chim. Nòng súng dài, khoét rãnh lõm hình trăng khuyết, cái rãnh này tôi phải nhờ chú thợ mộc trong xóm lấy đục vũm dũi cho. Cái súng có cò hẳn hoi, làm bằng dây thép cứng. Hai sợi thun buộc đầu nòng súng kéo căng ra, có khoen nhỏ móc vào cò. Tôi kê súng lên vai, theo đường rãnh, ngắm thẳng. Khỏi sợ run tay, khỏi sợ dây thun dùng quá hay căng quá, đường đạn đi rất tin. Thử ổi, thử xoài, thử đọt tầm vông đều không trật! Con Ba Nở háo hức xin bắn, tôi cũng cho và nó bắn hai phát đều xém trúng đích. Nó sướng quá, ôm tôi, hôn cái chụt! Bây giờ, không chơi nhà chòi, nó cũng xưng em với tôi.

Nắng lên cao thì lũ trao trảo bay tới càng đông, tiếng kêu lích rích. Tôi quay lại ra hiệu cho con Ba Nở. Nhìn ánh mắt nó, tôi biết nó đang hồi hộp lắm. Tôi cũng hồi hộp vì lần này là bắn thật chớ không phải bắn thử. Tôi lên đạn, giương súng, ngắm vào một con chim đang mổ trái trứng cá đỏ mà bóp cò. Đạn bay xé lá rẹt một phát và con chim rơi bịch xuống đất! Cái súng rất tin! Con Ba Nở không chậm một giây, nhào tới lượm chim. Cầm con chim còn run giần giật trong tay, nó nhìn tôi rất lạ, vừa như khen, vừa như trách. Nhưng tôi không để ý, cứ dõng dạc bắt chước Năm Lé: "Đạn!" Con Nở hơi ngần ngừ nhưng cũng mở túi nhái lấy đạn đưa cho tôi. Tôi bắn tiếp ba phát, được thêm hai con chim. Con Nở nói:

- Thôi, anh ơi! Bữa nay đủ rồi.

Tôi đang nhuần tay, muốn bắn nữa nhưng con Nở không nghe. Tôi bực mình. Chơi với con gái chán quá! Tôi nói như quát:

- Đưa túi đạn đây!

Con Nở lắc đầu, bước thụt lùi, tay vẫn giữ chặt cái túi đạn sau lưng:

- Thôi mà.

Tôi nổi sùng, xông tới, vòng tay qua eo nó giật cái túi đạn. Đà xô tới của tôi khá mạnh, nó lại đang bước lùi nên loạng choạng, ngả ngửa. Nó vội ôm chặt lấy tôi và kéo tôi té theo. Tôi lồm cồm toan đứng lên nhưng hai tay nó cứ ghì tôi chặt cứng. Mắt nó, phía dưới, nhìn thẳng lên mắt tôi. Trong ánh mắt nó, không phải sự hờn giận, trách móc, cũng không phải cái đau do cú ngã, cũng không phải sự nể nang, kính phục mà là cái gì đó lạ lùng lắm, từ nhỏ tới lớn, tôi chưa từng biết bao giờ. Chạm ánh mắt đó, sự bực mình, tức giận trong tôi tan biến, cả niềm kiêu hãnh, cả sự muốn "chứng tỏ" trong tôi cũng tan biến. Có cái gì lớn, rất mênh mông, làm tôi ngộp thở. Chúng tôi cứ nằm đó mà nhìn nhau, túi đạn vãi ra một bên, không ai buồn tranh chấp, cả tiếng chim trao trảo đang tranh nhau ăn trái chín trong cái "mộc đàng" cũng không còn ai để ý. Tôi chỉ còn nghe con Ba Nở thở dồn dập và nhịp tim tôi đập thình thình.

*

* *

Nhưng mà, con người ta cho tới chết cũng không bỏ được sự muốn "chứng tỏ".

Sau bữa đó, tôi không bắn chim trong góc vườn với con Nở nữa. Tôi đeo cái súng lên vai, đi dọc con đường cặp theo mé rạch, túi đạn bên hông, không có con Nở làm đệ tử mang theo. Và tôi ngó thấy, phía đàng kia, đám thằng Năm Lé cũng đang ồn ào kéo tới. Chợt Năm Lé đứng lại. Tôi làm bộ không để ý đến bọn nó, lột súng ra khỏi vai, giơ lên ngắm nghía cái chót ngọn tầm vông. Một thằng trong bọn la lên:

- Ê, nó mới có cây súng tụi bây ơi!

Một thằng nhỏ hơn chạy lại phía tôi, vui vẻ nói:

- Cho mượn coi nghe?

Tôi đưa súng cho nó. Nó trở qua trở lại có vẻ khoái cây súng:

- Mày kiếm đâu vậy?

Tôi chưa kịp đáp, Năm Lé hất hàm bảo:

- Đưa coi!

Thằng kia trao súng cho Năm Lé. Nó xem qua, kê lên vai, nheo mắt, rồi hạ xuống nói:

- Bày đặt! Mỏi tay thấy mồ!

Một thằng giật súng coi:

- Mà bắn chắc ăn hông?

Tôi đáp:

- Mày cứ thử thì biết.

Tôi lắp đạn cho nó. Nó kê súng lên vai, ngắm đọt tầm vông. Chờ một lúc. Cả bọn nhao nhao:

- Sao không bắn đi?

- Gió lúc lắc hoài, làm sao tao bắn?

Năm Lé cười ha ha:

- Vậy mà cũng đòi bắn súng! Coi nè!

Nó rút giàn thun, lắp đạn, giương lên, nheo mắt, và xoẹt một phát, nó bắn trụi lá ngọn tầm vông! Nó lại khoác giàn thun vô cổ, nói tỉnh bơ:

- Súng với siếc! Bày đặt!

Một thằng nói:

- Như vầy chưa biết được. Đi kiếm chim bắn thi mới chắc.

Tôi liền nói một câu mà sau này nghĩ lại, tôi mới thấy ân hận:

- Ra cây trứng cá sau vườn tao. Nhiều trao trảo lắm!

Cả bọn hò reo hưởng ứng, rần rần kéo đi theo tôi. Ngang nhà con Ba Nở, tôi thấy nó đang ngồi chẻ củi. Nhìn đám con nít ồn ào kéo vô vườn tôi, con Nở chợt hiểu sự tình. Nó buông rựa, chạy theo kéo áo tôi:

- Anh làm gì vậy? Biểu tụi nó ra đi. Không em méc bác Sáu.

Đang hăng mà bị cản mũi, tôi xì nó:

- Cho mày đi méc. Má tao đi chợ rồi.

Và tôi dẫn tuốt lũ trẻ vô góc vườn. Con Ba Nở không còn cách nào khác đành nhập bọn đi theo.

Trời trưa, nắng gắt, nhưng ở góc vườn nhà tôi, hai cây trứng cá vẫn tỏa bóng mát rượi, cạnh con mương nước bạc đang lên đầy ắp. Tôi giao hẹn:

- Tụi bây im lặng hết nghe, chim nó mới về. Tao với thằng Năm Lé, mỗi thằng thay phiên nhau bắn, không được bắn lộn xộn.

Cả bọn đồng tình, cử ra mấy thằng, tiếp đạn và lượm chim, riêng cho hai phía. Nhưng con Nở giành phần tiếp đạn cho tôi. Cũng được thôi. Đạn để ra trước mặt, mười viên cho mỗi bên. Thằng Năm Lé chấp tôi bắn trước. Nó nói:

- Vườn mày, mày được quyền bắn trước.

Tôi gật và đưa tay lên môi, trợn mắt nhìn khắp xung quanh. Im lặng. Bắt đầu.

Góc vườn trở lại yên ả, vắng tanh trong nắng trưa. Gió thổi vào cành trứng cá lào xào, lật những chiếc lá nham nhám trắng xanh, phơi ra đầy trái chín đỏ. Lũ trao trảo dần dần kéo đến. Một con, hai con, rồi cả đàn hơn chục con. Tôi mừng rơn trong bụng. Nấp dưới gốc cây, đám trẻ lom khom ngó về phía tôi. Con Ba Nở ngồi sau lưng tôi nói nhỏ: "Rán nghe anh!" Tôi lắp đạn, giương súng hướng về phía con chim ở cành cây gần nhất đang nhảy qua nhảy lại, nghiêng ngó tìm mồi. Chờ nó đứng yên mổ vào trái chín, tôi bấm cò. Đạn bay xoẹt, tôi nghe bộp một phát như mình vừa thụi trúng con chim. Nó rơi phịch xuống đất. Con Ba Nở vọt ra, nhặt ngay về. Tôi chưa kịp cầm con chim lên xem, đã thấy Năm Lé lắp đạn vào giàn thun. Tôi căng mắt theo dõi. Bốn, năm con chim đang nhảy nhót trên cành, nó nheo nheo mắt ngắm, tôi chẳng biết nó định bắn con nào. Bỗng roẹt một phát và một con chim rơi bịch xuống đất. Nó bắn thiệt lẹ, đến nỗi lũ chim không biết có người đang rình bắn mình. Thằng lượm chim cho Năm Lé nhào ra. Vậy là một đều.

Cuộc thi căng thẳng, hồi hộp và cả đám trẻ đều theo đúng luật chơi. Chỉ có những tiếng xuýt xoa, những ánh mắt nở tròn, những nhịp tim đập rộn chớ không có la lối ồn ào. Còn con Ba Nở, mỗi lần chim rơi, nó cứ chắc lưỡi làm tôi phát bực mình: "Chết hết chim của mình, anh ơi!"

Thời gian trôi qua chẳng biết là bao lâu. Trước mặt tôi, năm viên đạn đã bắn xong và ba con chim rụng nhặt về nằm chết sải cánh. Phía thằng Năm Lé, hết bốn viên đạn, được hai con chim. Tôi đang dẫn trước nhờ cái súng. Năm Lé lắp viên đạn thứ năm. Tôi thấy rõ nó đang xúc động, tay run run, mắt nheo giật giật. Nó đang ngắm một con trao trảo mái, không đội mũ ca-lô (mũ chóp chào mào) như con trống, nhưng con chim khá to, mập. Bắn chim lớn chắc ăn hơn, tôi đoán vậy. Thằng Năm Lé thình lình buông đạn khi con chim vừa chuyền cành đậu xuống. Đường đạn của nó thiệt tài, trúng bịch lúc con chim mới quặp chân vào cành. Con chim lảo đảo rồi ngả chúi, cắm đầu xuống. Nhưng hai chân chim vẫn quắp chặt lấy cành cây. Hai cánh chim đập lạch bạch. Trúng mà chưa chết! Con chim vẫn đang đập cánh, gượng bay! Nó muốn bay về mớm mồi lần cuối cho con nó?

Lúc đó, thằng Năm Lé quên cả luật chơi. Nó la lên:

- Đạn! Đạn!

Thằng tiếp đạn vọt tới. Năm Lé vừa lắp đạn vào giàn thun chưa kịp giương lên thì con chim bị thương kiệt sức, buông chân rơi phịch xuống đất. Năm Lé mừng quá, thuận miệng xuống xề như ca vọng cổ:

- Đạn, đạn, đạn. ơ. ơ. trường!

Cả bọn hứng chí ào ra nhặt chim, vừa hát theo, khi thấy con chim bị trúng đạn ở bụng, ruột lòi ra ngoài:

- Đạn, đạn, đạn. ơ. ơ. trường!

ở đây, xin mở một dấu ngoặc: Người miệt vườn Nam Bộ chúng tôi trong phát âm thường không thích gò bó cái miệng mình. Ví như "song toàn" thường nói "song tàng", "đoạn trường" và "đạn trường" thường không phân biệt, cho nên thằng Năm Lé trong khi lính quýnh bèn kết luôn "đạn" với "trường" và cả bọn đều hiểu nó muốn xướng lên câu hát "đoạn trường"!

Và khi cả bọn rập ràng ca lên câu hát ngẫu hứng đó thì lũ chim hoảng sợ vỗ cánh bay đi hết. Cuộc thi dừng lại ở tỉ số ba đều. Nhưng phần thắng thì nghiêng về phía Năm Lé với một đám đệ tử kéo theo sau, xâu chim ba con giơ lên phía trước và câu ca chiến thắng hô đều nhịp: "Đạn, đạn, đạn. ơ. ơ. trường! Đạn, đạn, đạn. ơ. ơ. trường!"

Sau đó, góc vườn trở lại im ắng và vắng vẻ. Chỉ còn có tôi và con Ba Nở. Nó cứ ngồi im thẫn thờ nhìn ba con chim nằm chết trước mặt. Hai cây trứng cá dường như xơ xác qua một cuộc "chứng tỏ" gay cấn của đám trẻ con chúng tôi. Lũ trao trảo chẳng biết đã bay về đâu và những con trống, con mái mất bạn chẳng biết có buồn không.

Con Ba Nở thấy tôi ngồi thừ trong đám cỏ liền gượng cười, đứng dậy kéo tay tôi:

- Thôi, ăn thua gì chuyện ăn thua. Mình lại đây chơi nhà chòi, hay hơn nhiều.

Tôi nhìn nó. ánh mắt nó hứa hẹn một điều mà chỉ riêng hai đứa chúng tôi mới hiểu. Cũng như lần trước, mọi giận hờn ghen tức, cả sự muốn "chứng tỏ" trong tôi đều tan biến để sau này đọng lại thành những dư vị ngọt bùi chua đắng. khi người ta tự dưng được sinh ra và một lần được sống giữa chốn "mộc đàng".

*

* *

Cách mạng thành công. Và chưa được bao lâu thì Tây trở lại. Tàu nó ngoài sông Cái xả đạn vào tận góc vườn nhà tôi, trúng một thân cây trứng cá. Tôi đi kháng chiến. Năm Lé cũng vào bộ đội.

Bốn mươi năm sau, tôi mới có dịp trở lại làng mình. Góc vườn xưa đã thay đổi hẳn, chủ mới đã biến nó thành một vườn cam trồng ngay hàng thẳng lối, quả nặng trĩu cành, nhưng trao trảo thì không còn nữa. Bên kia mương là ngôi mộ con Ba Nở. Nó chết vì đạn lạc ở tuổi ba mươi.

Năm Lé về hưu với quân hàm đại tá. Có lần, tôi tình cờ gặp nó, tay xách súng hơi, tay xách xâu chim, ở một góc vườn ngoại ô thành phố. Tay bắt mặt mừng hỏi thăm nhau một hồi, bỗng nó cười bảo:

- Tao đã tìm ra bí kíp để bắn chim rồi!

Tôi ngạc nhiên hỏi:

- Bí kíp gì?

- Là phải bắn bằng súng chớ không nên bắn giàn thun!

Nó cười lớn, đập vào vai tôi thật mạnh, làm tôi đau điếng. Tôi đứng ngẩn ngơ, nhìn theo tay nó vẫy chào cho tới khi bóng nó khuất hẳn sau góc vườn.

Trần Thanh Giao

Tuyển tập truyện ngắn Trần Thanh Giao

Ánh trăng lóng lánh

Tháng 11-1996

Thời chống Pháp, cơ quan tôi đóng trong những khu vườn xanh um cây trái, ven các con sông vùng U Minh của bán đảo Cà Mau. Năm đó, khắp chiến khu ở Nam Bộ vang lên bài hát Đánh về thành, vì kháng chiến đang chuyển sang giai đoạn "chuẩn bị tổng phản công". Tôi được điều về một tổ để biên soạn những tài liệu tuyên truyền cho chủ nghĩa xã hội, qua sách báo nước ngoài, rồi in ấn và ngụy trang khéo léo đưa về thành.

Người cùng làm việc với tôi là Vân. Đó là một nữ sinh trường Gia Long, vào chiến khu sau phong trào Trần Văn Ơn. Tôi biết Vân từ hồi ở Sài Gòn, cô gái đeo kính cận, tóc uốn bồng, khá nổi trong các đợt đấu tranh. Vân không phải là tổ trưởng, nhưng vì là "ma cũ" nên mọi việc ban đầu tôi đều phải dựa vào cô.

Lúc đó, máy bay Pháp cũng hoạt động mạnh, có lần đuổi bắn một đàn trâu ngoài đồng, nên Vân đề nghị cơ quan cất cho chúng tôi một cái chòi ở cuối liếp dừa trong vườn má Năm để đưa hết tài liệu ra đó, vừa bảo quản phòng tránh, vừa yên tĩnh làm việc. Cơ quan chấp thuận ngay vì phải nói rằng khắp các cơ quan kháng chiến Nam bộ lúc đó, hiếm đâu có một kho tài liệu quí như vậy. Suốt mấy hôm liền, Vân và tôi è ạch khuân cả chục thùng sách báo từ nhà má Năm ra cái chòi cuối vườn. Tôi nhường Vân đi trước vì nghĩ đi phía trước nhẹ và thoải mái hơn. Nhưng Vân không chịu, bảo cứ thay phiên nhau, mỗi người đi trước một lần. Tính Vân là vậy, cái gì con trai làm được thì con gái cũng làm được, "bình đẳng" mà! Cũng vì tính đó mà buổi chiều, anh chị em ra rạch tắm rửa, hễ con trai leo lên cầu "lông-giông" xuống nước thì Vân cũng làm theo y hệt, không bao giờ chịu thua. Cơ quan sắm một bộ tông-đơ, dao kéo để anh em hớt tóc cho nhau, Vân cũng tập hớt tóc, và tôi là người đầu tiên bị Vân đè ra, "sởn đầu"! Thế nhưng, chẳng mấy lúc, Vân trở thành người thợ hớt tóc đẹp nhất cơ quan, đến anh Tám thủ trưởng, một anh sinh viên theo Việt Minh từ đầu ở Hà Nội, rồi về Nam tham gia cướp chính quyền, đã từng giữ chức tham mưu trưởng mặt trận Sài Gòn hồi "mùa thu rồi, ngày hăm ba" cũng đưa đầu cho cô cắt! Còn tôi, khỏi phải nói, hễ thấy tóc tôi vừa lên xanh, thì nàng liền đè đầu ra mà hớt!

Buổi sáng, cái chòi cuối vườn lao xao trong ánh nắng sớm, xuyên qua các kẽ lá. Nhìn lên: mấy con sóc vô tư đang nhảy nhót cắn vào phần non gần cuốn trái dừa, cái đuôi xinh đẹp, cong cong cứ phất lên phất xuống. Tôi nhìn Vân, tủm tỉm cười. Vân ngừng tay soạn sách, ngó tôi qua cặp kính cận:

- Cười cái gì?

- Cười cái đuôi con sóc! Cứ đè người ta ra mà hớt tóc. Còn tóc của mình, ai hớt cho? ở đây không có tiệm uốn tóc đâu nghe.

Vân đưa tay vuốt mái tóc bồng mấy năm qua đã duỗi ra gần hết, phủ đầy vai, nhoẻn cười:

- Kệ nó! Chừng nào dài quá, lấy kéo cắt ngang.

- Lúc đó, sẽ giống như con sóc mất đuôi!

Vân nhìn ra gốc dừa, đôi mắt cận như dài dại. Rồi cô nói:

- Thôi. Làm tiếp đi.

Vân và tôi sắp xếp và làm danh mục lại hết sách báo, toàn bằng tiếng Pháp, từ những sách kinh điển của chủ nghĩa Mác Lê-nin, các tạp chí của Đảng Cộng sản Pháp, của Liên Xô và một số nước xã hội chủ nghĩa in bằng tiếng Pháp, đến các tiểu thuyết nổi tiếng của Ê-ren-bua, Sô-lô-khốp, Pha-đê-ép, Xi-mô-nốp, Pô-lê-vôi. Cơ quan tôi có một đường dây cung cấp sách báo rất đặc biệt: Pa-ri ? Sài Gòn ? U Minh. Có tờ báo của Phòng thông tin quốc tế cộng sản xuất bản ở Pra-ha thì một tuần sau, Vân và tôi đã được đọc và làm fiche dưới tán dừa xanh của vườn má Năm ở vùng U Minh Nam Bộ. Má Năm không biết tiếng Pháp, nhưng khi cơ quan xin chỗ cất chòi cho chúng tôi, thì má hiểu ngay đó là những thứ mà kháng chiến đang hết sức quí.

Bảng danh mục sách báo làm xong, Vân và tôi dựa vào đó tìm đề tài soạn các tài liệu về công nghiệp hóa, đô thị hóa nông thôn, chính sách kinh tế mới của Lê-nin.. theo hướng xã hội chủ nghĩa. Và chúng tôi cũng không ngờ bảng danh mục đó làm cho các anh bên Xứ ủy, Chi hội Văn nghệ và nhiều cơ quan Nam bộ khác trở thành khách thường xuyên của chúng tôi.

*

* *

Buổi chiều, ăn cơm xong, nếu không có họp hành hay vui chơi văn nghệ, tôi thường trở lại chòi sớm. Một phần vì ban đêm tôi phải ngủ canh chòi, phòng mưa gió thì kịp thời chăm sóc kho sách báo, nhưng cái chính là để đọc tiểu thuyết. Vân thì lại càng khoái đọc tiểu thuyết hơn. Có điều cô không đòi bình đẳng với tôi trong việc ngủ canh chòi. Đơn giản là cô sợ. ma! Thế đấy. Lội bưng, đặt trúm bắt lươn cho bữa ăn hàng ngày, tôi vác mười ống trúm, cô cũng vác mười; đỉa cắn cô nhổ nước bọt vô tay cầm đỉa vứt ra như tôi, chẳng la hét như vài chị em khác. Tóm lại là như con trai. Chỉ phải cái tội sợ ma! Tuy vậy, vì mê tiểu thuyết nên cô cũng hay ra chòi.

Chúng tôi thường đọc chung một cuốn tiểu thuyết và Vân hay giành đọc trước. Pa-ri sụp đổ của Ê-ren-bua dày nửa gang tay thì ngắt ra từng phần, mỗi đứa một gốc dừa vườn má Năm, ngấu nghiến đọc. Khi trời tối không còn nhìn thấy chữ thì vào chòi, thắp lên cái đèn làm bằng chai dầu gió (khi nào không dùng, vặn chặt nút chai, cho vào ba-lô, không sợ dầu rỉ ra quần áo), hai đứa chụm đầu vào, lại đọc. Mỏi quá thì nằm lên các thùng sách, cũng là giường của tôi ban đêm, hai mái đầu châu vào dưới ánh đèn, lại đọc. Khi ăn cơm chung với anh chị em trong cơ quan, Vân và tôi thường nhắc Ma-đô (nữ nhân vật trong Pa-ri sụp đổ), nhắc Đa-sa và Tê-lê-ghin (trong Con đường khổ ải của A. Tôn-xtôi), hay nhắc Pa-ven và Tô-ni-a (trong Thép đã tôi thế đấy của N. ốt-trốt-xki). Điều kỳ diệu là anh chị em trong cơ quan không ai ghen tị với chúng tôi. Cho đến bây giờ, mỗi khi nhớ lại, tôi cứ ngẩn ngơ về một thời mà con người ta đối với nhau thật là tuyệt diệu. Đó là một bí mật góp phần làm nên thắng lợi của kháng chiến mà cho đến nay, vẫn còn đang đợi chờ khám phá.

Qua chuyện kể của Vân và tôi, các anh chị em biết tiếng Pháp trong cơ quan liền mượn sách đọc. Còn ai không biết tiếng Pháp, chúng tôi thay phiên nhau, buổi tối, "tái bản mồm" cho các bạn ấy nghe. Đến nỗi một chú giao liên, mới học chữ, cũng nhập cuộc Pa-ven với Tô-ni-a chẳng kém Vân và tôi. Chúng tôi đọc sách đến khuya, rồi tôi soi đèn pin, đưa Vân đi suốt khoảng vườn, trở vào nhà má Năm.

Có những đêm trăng sáng, ánh trăng chảy tràn trên cành lá trong vườn, chúng tôi ngồi cạnh nhau dưới gốc dừa, bên con mương nước triều dâng đầy, nói đủ thứ chuyện. Ngoài sách, cái chuyện Vân thích nói nhất là điện ảnh! Cô say sưa phân tích các cảnh trong phim Ba chàng ngự lâm pháo thủ do cô đào Mỹ Esther William đóng vai Mi-la-đi mà chúng tôi đều đã xem hồi còn ở Sài Gòn. Cô cũng nói với tôi về tình yêu, và theo tiêu chuẩn yêu đương của cô thì. đẹp trai là số một! Cô cũng nói về tình bạn mà theo cô, có những mặt còn quí hơn cả tình yêu. Cô hỏi tôi có tin rằng ở đời này, có thể có tình bạn giữa nam và nữ, lâu dài, bền chặt không? Tôi bảo là tôi tin, nhưng quả thật là chưa thấy nó ở ngoài đời cũng như ở trong sách. Để thí nghiệm, cô đưa tay cho tôi và bảo tôi hãy cầm lấy tay cô!

Ôi chao ôi! Đây là lần đầu tiên tôi cầm tay một cô gái cùng lứa tuổi, cùng học vấn, cùng sở thích. mà lại xinh đẹp nữa mới chết tôi! Cổ tay cô tròn lẳn, mịn màng, da thịt mềm và mát rượi! Cả người cô, bên cạnh tôi, dưới ánh trăng lóng lánh, toát lên vẻ xinh đẹp, dịu dàng, và mùi thơm con gái mới lớn dậy lên khiến đầu óc tôi quay cuồng, lảo đảo. Cô nói:

- Mình làm bạn với nhau lâu dài nhé? Bền chặt nhé? Đừng để một ý nghĩ gì khác trong đầu nhé? Chịu không?

Tôi còn có ý nghĩ gì khác trong đầu cho được vì lúc đó, tôi đã "hồn bất phụ thể" rồi! Cô nhắc lại:

- Sao? Vân không ép đâu nhé. Hễ chịu thì nói chịu. Còn không thì nói không. Dân chủ mà!

Tôi phải gọi ba hồn bảy vía của mình về, và nói:

- ờ. ờ. chịu chớ! Hay quá chớ!

Cô cười bảo:

- Ngoéo tay đi!

Tôi làm theo như cái máy. Cô chỉ lên ánh trăng lóng lánh:

- Có ông trăng tròn vườn má Năm làm chứng đó nghe!

Tôi chưa bao giờ được đọc ở đâu cái sự nam nữ chỉ trăng thề ước như thế này! Thì Vân đã quay sang, nhìn vào mắt tôi, cười hỏi:

- Sao? Có xúc động gì không?

Nghe câu hỏi đó, tôi tỉnh ra ngay. Tôi đáp gọn:

- Có gì đâu mà phải xúc động!

Vân cười, đưa tay rờ vào tim tôi. Nó đập lại bình thường. Vân cầm tay tôi đặt vào ngực mình, bộ ngực căng và ấm! Cô nói:

- Vân cũng vậy. Mình sẽ là bạn tốt của nhau. Suốt đời!

*

* *

Một đêm, mải mê đọc tiểu thuyết, đến lúc đèn sắp cạn dầu, tôi giật mình xem lại đồng hồ thì thấy đã gần một giờ sáng. Tôi sửa soạn đèn pin, giục Vân về nhà má Năm. Ngoài trời, mưa rả rích. ếch nhái, ễnh ương kêu uềnh oang. Bên kia liếp dừa, những bụi cây thấp đang quơ cành lá. Một quả dừa sóc ăn bỗng nhiên rơi đánh soạt trên nóc chòi, khiến Vân giật nảy mình. Vân tọt vào chòi, ngồi bó gối, rụt cổ nói:

- Ngại về quá.

- Ngại gì?

- ờ. sợ.

- Có tôi đưa đây mà.

- Nhưng mà, về bây giờ. Thôi cứ giăng mùng lên, ngủ đi. Vân ngồi đây đọc sách tiếp.

Tôi cười:

- Đèn sắp hết dầu, không đọc được nữa đâu.

- Hay là. Vân ngủ lại đây.

- Không được đâu. Có một cái mùng thôi.

- Chẳng sao. Mình là bạn tốt của nhau mà. Đúng không?

- Đúng. Nhưng mà.

- Sợ kiểm thảo hả? Kiểm thảo thì mình nói: mạnh ai nấy ngủ. Sự thật là vậy. Có gì mà sợ.

- Nhưng chẳng ai tin.

- Mình tin là được rồi. Sự thật là sự thật thôi. Đâu có gì qua được sự thật. Đúng không?

Vừa nói, Vân vừa lục ba-lô tôi, lấy mùng ra, y như là cái mùng đó của cô vậy. Vân trải chiếu, giăng mùng lên trên nắp những cái thùng gỗ chứa sách báo. Vân lấy mấy cuốn sách kê đầu, vào nằm trước, còn nói:

- Rộng quá trời nè. Cứ vô ngủ đi.

Đèn đã hết dầu. Ngọn bấc cháy lụi, nở ra những đốm hoa đỏ. Tôi không còn cách nào khác, đành vào nằm chung, lòng hoang mang với bao ý nghĩ. Vân nói:

- Lạnh đó. Mền đâu? Lấy ra đắp.

Vừa nói vừa làm. Cô lấy tấm đắp, trùm lên cho cả tôi. Cuối cùng, Vân bảo:

- Ngủ đi. Đừng có suy nghĩ gì hết.

Chẳng mấy chốc, hơi thở của Vân đã đều đều. Cô ngủ thật rồi. Một giấc ngủ hồn nhiên, trong sáng và đầy tin tưởng bên cạnh tôi.

Tôi không thể nào ngủ được. Đầu óc căng ra với bao nhiêu là giả thuyết. Cô đang vờ ngủ? Cô muốn thử thách tôi? Cô đã yêu tôi? Giả thuyết nào cũng đều có lý và cũng đều vô lý. Chẳng lẽ sự thật chỉ đơn giản là cô tin ở tình bạn hồn nhiên, trong sáng? Chẳng lẽ sự thật chỉ có vậy thôi sao?

Tôi nằm bên cạnh cô, không dám cục cựa. Tiếng ễnh ương trong khu vườn vắng đêm mưa càng vang to, vừa thôi thúc, vừa đe dọa. Cuối cùng, tôi quyết định: Ngủ!

Chiều hôm sau, anh Tám thủ trưởng cơ quan gọi hai chúng tôi lên. Anh hỏi Vân trước:

- "Chú" Vân, đêm qua "chú" không về nhà má Năm à? (Các anh trong cơ quan hay gọi Vân là "chú").

- Dạ. đêm qua. mưa quá.

- Vậy "chú" ngủ ở đâu?

- Dạ, ở ngoài chòi.

ánh mắt anh nghiêm lại, nhìn thẳng vào Vân. Bất ngờ, anh hỏi:

- Hai đứa ngủ chung?

Vân gật đầu, đáp tỉnh bơ, không hề lúng túng:

- Dạ, hai đứa ngủ chung.

Anh cau mày, giọng hơi cao:

- Sao lại như vậy?

- Dạ, vì chỉ có một cái mùng. Chúng em là bạn tốt của nhau mà. Ngủ là ngủ thôi mà. Có gì đâu anh.

Tôi gật đầu xác nhận:

- Dạ, đúng vậy, anh Tám!

Đôi mày anh hơi giãn ra. Hình như anh đang cố kìm một nụ cười. Anh hỏi:

- Hai chú là bạn tốt của nhau: tốt lắm! Mà. hai chú có. yêu nhau thì. cũng tốt thôi. Nhưng hai chú phải nhớ: Mọi việc đều phải có phép tắc, lễ nghĩa. Mình là người cách mạng, càng phải có phép tắc, lễ nghĩa. Hơn nữa, mấy chú đã lớn, hai mươi tuổi đầu rồi, đâu có phải là con nít. Đừng có đùa giỡn kiểu đó. Nguy hiểm lắm!

Vân xụ mặt xuống:

- Em chỉ buồn ngủ thôi chớ thiệt tình em không muốn đùa giỡn.

Tôi đỡ cho Vân:

- Dạ, đúng vậy, anh Tám!

Anh hơi mỉm cười:

- Thôi, được rồi. Không được làm vậy nữa. Nhớ chưa? Còn nếu. có gì khác hơn tình bạn, thì phải báo cáo với tổ chức và giữ cho đúng phép tắc, lễ nghĩa. Lúc đó, tổ chức còn giúp cho chớ không ngăn cấm. Chỉ có điều.. các chú phải suy nghĩ: ta đang "chuẩn bị tổng phản công".

Vân phì cười, đáp luôn:

- Dạ không, anh Tám. Chúng em là bạn tốt của nhau thôi mà!

Sau bữa đó, Vân vẫn ra chòi đọc sách hoặc tán chuyện với tôi. Chỉ có điều là cứ đúng mười giờ, dù mưa, dù gió, cô vẫn giục tôi đưa cô về nhà má Năm.

Tuy vậy, thỉnh thoảng chúng tôi cũng có đi công tác chung hay đi vào rừng U Minh lấy củi, theo sự phân công của cơ quan. Hai đứa một chiếc tam bản, vi vu sông nước khắp vùng U Minh, đi giữa bạt ngàn màu xanh của lá dừa nước mọc dài dọc các dòng sông không bao giờ dứt. Ban đêm, ghé nhà dân ngủ nhờ, chủ nhà sẵn lòng giành cho "chú thím" cái phản ở chái bên. Hoặc vào rừng lấy củi thì qua đêm trên một chòi đáy trống trơn giữa rừng đước heo hút, cạnh bờ sông mà nước rút ròng ra biển đổ cuộn xoáy ào ào. Những đêm như vậy, Vân cứ tự nhiên vào mùng, nằm kế bên tôi, ngủ yên cho tới sáng, vì nằm riêng, Vân "sợ ma không ngủ được"!

Lắm lúc tôi tự hỏi: hay Vân không phải là con gái?! Có lần, tôi muốn "khám phá". Nhưng tôi vội xua ngay ý nghĩ đó: Anh đang có một cái ly bằng pha lê, trong vắt, lóng lánh ánh mặt trời, anh lại toan đập nó ra để xem nó được cấu tạo bằng chất gì hay sao?

Hơn hai năm trôi qua như thế, và rồi thắc mắc của tôi cũng được giải đáp. Tối hôm đó, tôi đang nằm đọc sách bên ngọn đèn dầu thì Vân ra chòi tìm tôi,vẻ xúc động lắm. Vân gỡ cuốn sách trên tay tôi, lôi tôi ra gốc dừa, kéo tôi ngồi xuống kế bên. Đó cũng là một đêm trăng sáng. Vườn dừa tràn ngập ánh trăng. Vân hồi hộp nói:

- Vân biết. yêu rồi!

Tôi cũng hồi hộp chẳng kém. Mãi tôi mới hỏi được:

- Mà.. Vân yêu ai?

- Yêu anh Lâm!

Tôi như bị một cú trời giáng! Anh Lâm hơn chúng tôi dăm tuổi, là cán bộ hoạt động nội thành, chẳng có địa vị gì cao, người khiêm tốn, ăn nói nhỏ nhẹ. Thỉnh thoảng anh về "Nam bộ" họp cùng với rất nhiều các anh có chức vụ cao, tên tuổi lừng lẫy. Thiếu gì người để Vân lựa chọn. Lần này anh Lâm về họp, hội nghị tan, anh được giữ lại làm cán bộ ở cơ quan. Nhưng tôi dần dần hiểu ra: anh Lâm có đôi môi đỏ, nụ cười rất có duyên, tướng mạo thư sinh, rất là đẹp trai. Đúng tiêu chuẩn của Vân rồi! Và tôi hết thắc mắc: đơn giản là mình chẳng đẹp trai! Tôi bình tĩnh lại:

- Có thật không?

- Thật chứ! Anh Lâm vừa nói anh yêu Vân và hôn Vân rất lâu.

Vân say sưa kể cho tôi biết cảm giác khi lần đầu được hôn, chuyện có khi người ta chẳng kể cho ai, dù là với bạn gái thân nhất.

Kể từ đó, mỗi lần đi "tâm sự" với anh Lâm về, Vân thường tìm tôi, say sưa kể chuyện. Nhưng cũng từ đó, Vân tránh mọi va chạm với tôi và dứt khoát không nhận sự phân công của cơ quan đi công tác hay đi kiếm củi chung với tôi nữa. Lý do thì mọi người trong cơ quan đều rõ và đều ủng hộ Vân, kể cả tôi.

*

* *

Sau hiệp định Giơ-ne-vơ, Vân và tôi tập kết ra Bắc, làm việc ở hai cơ quan khác nhau, nhưng đều ở Hà Nội. Anh Lâm được phân công ở lại miền Nam.

Hai năm đầu ra Hà Nội, chiều thứ bảy nào tôi cũng đến với Vân. Chúng tôi đưa nhau ra "Bắc Kinh phạn điếm" ở ngay Bờ Hồ, ăn cơm chiên Dương Châu uống nước đá lạnh, khẩu vị ăn uống của chúng tôi giống hệt nhau. Rồi đi xem xi-nê. Vân nức nở khen phim Ô-ten-lô của Y-u-xkê-vích: "Đạo diễn thế mới là đạo diễn!" Ngày chủ nhật thì đi Bờ Hồ, la cà các công viên, vườn thú, cho đến tận đêm thì chia tay trước chỗ Vân ở, như ngày xưa, tôi đưa Vân mỗi đêm về nhà má Năm. Trong các cuộc đi chơi, Vân giành phần chi tiền. Mỗi khi tôi cố trả, Vân giằng lấy: "Đưa đây! Mấy anh chi tiền không biết tính toán!" Mùa đông, dân miền Nam mới ra Bắc, tôi hay cóm róm vì lạnh. Vân nhìn thấy, chẳng nói. Một hôm, tôi đến đón, Vân lôi tôi vào phòng riêng, quẳng ra cái áo len màu xanh nước biển: "Mặc vào coi có vừa không?" Tôi mặc xong, khen áo không đo mà vừa khít, đan rất đẹp. Tôi trả tiền len: "Mấy cái vé xi-nê thì chẳng sao, nhưng mười cuộn len, với lương chúng mình, đâu có ít!" Vân cười: "Bạn tốt mà tặng nhau cái áo không được sao? Hay muốn nghỉ chơi?" Tôi phải chịu thua.

Hai năm nặng nề trôi qua. Không có thống nhất. Một tối thứ bảy, cơm Bắc Kinh xong, Vân không muốn xem xi-nê, kéo tôi ra vườn hoa Con Cóc, nơi đây thường vắng vẻ. Vân nói:

- Vân đã gửi thư, theo một đường dây chắc chắn, về cho anh Lâm. Vân xin anh hãy. giải lời thề. Vân muốn anh được tự do.

Vân nấc lên, gục đầu, khóc ướt một bên vai áo tôi.

Mấy năm sau, Vân lấy chồng. Chồng Vân là anh Sĩ, lớp các anh sinh viên Hà Nội, theo Việt Minh rồi về Nam chiến đấu, anh giữ chức vụ mà Pháp gọi là "colonel Việt Minh" (quan năm Việt Minh). Hồi kháng chiến, anh cũng thường về "Nam bộ" họp và hay gặp chúng tôi. Lúc đó, anh đã có vợ và thường gọi đùa chúng tôi là "hai thằng con nít"! Nhưng bây giờ, anh thành người tự do, quay về nghề bác sĩ. Anh là một bác sĩ chuyên khoa khá nổi tiếng. Nhưng điều quan trọng nhất: anh rất đẹp trai!

Anh Sĩ làm giám đốc một bệnh viện lớn ở Hải Phòng nên đưa Vân theo về thành phố cảng. Chúng tôi ít gặp nhau hơn. Tuy vậy, mỗi lần về Hải Phòng công tác, tôi đều đến ở nhà Vân, ít nhất cũng là một hôm. Có bữa, anh Sĩ trực đêm, chúng tôi ở nhà nói chuyện mà đợi anh. Quá nửa đêm, anh Sĩ ở bệnh viện về, mở cửa vào phòng, thấy chúng tôi vẫn còn nói chuyện thì anh cười bảo:

- Hai người này chắc tới khi chết mới chịu thôi nói chuyện!

Vân dí dỏm đáp:

- Biết đâu đó. Ai đi trước thì chờ. Chớ "qua bển" mà không người nói chuyện, buồn, chắc chết thêm một lần nữa!

Anh Sĩ đành chịu thua, giục chúng tôi đi ngủ. Anh bảo tôi nằm ở giường. Còn vợ chồng anh thì trải chiếu ra nằm dưới đất. Vừa giăng mùng, anh vừa đùa tôi:

- Nằm đó ngủ đi, nghe. Người cách mạng phải giữ đúng phép tắc, lễ nghĩa!

*

* *

Hai miền thống nhất, chúng tôi đều trở về Sài Gòn. Bận bịu công tác và mưu sinh, chúng tôi ít gặp nhau, nhưng tin tức về nhau thì luôn "cập nhật". Vân chỉ có một cháu gái, học rất giỏi, năm nào cũng là học sinh xuất sắc, hết cấp một, cấp hai, cấp ba, rồi được học bổng sang Pháp học trường y. Tôi cũng vợ con đề huề. Thỉnh thoảng, gặp nhau tại một buổi họp, tôi và Vân lại ríu rít mừng, Vân bỏ chỗ đến ngồi cạnh tôi, thì thào nói chuyện. Tan họp, ra về, các cô bạn của Vân vặn hỏi: "Ai đó?" Vân nhìn tôi, đáp đủ nghe: "Người bạn thân nhất thời kháng chiến". Có bữa, tình cờ gặp nhau ở giữa đường, Vân rối rít gọi tôi, dắt vào một quán nước, tất nhiên là phải khá sang và chúng tôi liền "cập nhật" mọi tin tức về nhau. Cả hai đều mừng vì ai cũng có gia đình yên ổn, con cái ngoan, làm việc tốt. Vân cười nói:

- Chỉ có một điều chắc hết đời cũng không làm được.

- Gì đó?

- Làm đạo diễn điện ảnh!

Chúng tôi đều phá lên cười. Vân tủm tỉm:

- Cái nghề giữ sách của mình ở U Minh hóa ra lại là một cái nghiệp.

Bởi vì Vân là phó giám đốc một thư viện vào loại lớn nhất nước ta. Vân nói: "Hay quá há! Mà cũng buồn cười nữa!"

Những tháng đầu tôi mới về Sài Gòn, anh Lâm có tìm đến gặp tôi. Tôi ôm chầm lấy anh, mừng rơi nước mắt. Nước mắt anh cũng thấm ướt vai áo tôi. Anh già đi nhiều, vẻ người khắc khổ, quần áo chứng tỏ anh không giàu. Đôi môi đỏ của anh ngày xưa, giờ thâm đen vì khói thuốc lá! Anh ở lại đấu tranh, làm thầy giáo, rồi bị bắt, rồi đứt liên lạc. Anh kể:

- Hồi mới hòa bình, mình có tìm về nhà Vân, ra mắt. Bố Vân mất, mình đến để tang suốt ba ngày, như con trong nhà. Đến khi nhận được thư Vân, mình mang đến cho bà già xem, và cáo biệt từ đó. Nhưng mà, cậu biết không, cho đến bây giờ, mình vẫn không lấy ai, tuy biết rõ là Vân đã có chồng. Một người như vậy đáng cho ta ấp ủ hình ảnh trong tim mình suốt đời. Phải không, cậu?

Tin tức về Vân hiện nay, anh đều biết cả, không cần hỏi tôi. Anh biết chỗ ở của Vân, nhưng không bao giờ đến thăm. Anh nói: "Tôi không muốn để Vân ở vào thế khó xử. Tôi tự coi mình đã biến mất khỏi cuộc đời Vân. Và nếu không có tôi trong cuộc đời Vân thì tốt cho Vân biết bao!" Tôi vội nói: "Không phải vậy đâu anh!" Nhưng nước mắt lại chảy ngược vào lòng tôi, vì quả thật, từ khi Vân lấy chồng, chúng tôi không khi nào nhắc đến anh nữa.

Bắt tay tôi ra về, anh cười méo xệch, vỗ lưng tôi:

- Phải chi tôi được như cậu, để có thể gặp Vân.

*

* *

Dịp kỷ niệm Nam bộ kháng chiến năm nay, "cơ quan cũ" có tổ chức cho anh chị em chúng tôi về lại U Minh, thăm nơi xưa chốn cũ, thăm những người mẹ đã bảo bọc cho chúng tôi kháng chiến.

Lên xe, tôi và Vân vẫn ríu rít bên nhau như ngày xưa. Anh Tám, thủ trưởng cũ, cười giơ cả chiếc cằm móm mém và hai hàm răng đã rụng gần hết:

- Hai cái đứa này! Lúc nào cũng như con nít!

Vân chọc anh:

- Dạ, con nít, nhưng đã góp phần "chuẩn bị tổng phản công!"

Mọi người trên xe cười nghiêng ngửa.

Đến nơi. Cảnh vật thay đổi nhiều quá, tôi không thể nào nhận ra. Sông như hẹp lại, cạn đi, đường phẳng lì, trơ trụi. Không còn cây bình bát ở ven sông, một cây mọc hoang nhưng trái nó, giống trái mảng cầu là quà vặt của chúng tôi những ngày kháng chiến.

Má Năm đã mất, trong xóm, rất ít người còn nhớ chúng tôi. Còn lại vài người lúc đó lên mười, giờ đã ngoài năm mươi tuổi. Nhưng tình cảm thì vẫn mặn nồng khi họ thấy chúng tôi thắp nhang tạ ơn, và nghe chúng tôi nhắc lại ông bà, cô bác họ. mà nước mắt lưng tròng.

Vân cầm tay tôi, lén dắt nhau ra vườn, chỗ cái chòi đầy kỷ niệm ngày xưa. Chẳng còn dấu tích gì. Lớp dừa xưa đã được thay bằng lớp cây mới, mập mạp hơn, màu lá xanh mướt hơn. Vân đứng ngẩn ngơ nhìn cảnh cũ. Tôi sắp một câu mà chắc không có dịp nào khác hơn để hỏi Vân:

- Vân này, nếu đêm hôm đó, tôi cứ. liều mạng thì Vân tính sao?

- Tính sao à? Chuyện "nguy hiểm chết người" như vậy mà tới lúc đó mới tính thì có họa là điên! Phải liệu trước chớ.

Tôi lấy làm lạ:

- Liệu trước thế nào?

- Liệu trước là nó có thể tới.

- Vậy sao! Nếu nó tới thật thì sao?

- Nếu tới thật thì. cứ để nó tới chớ còn sao nữa! Ngốc vừa thôi chứ!

Trời đất ơi! Tôi như người đứt dây từ chín tầng mây rơi phịch xuống đất. Sự đời chỉ đơn giản vậy thôi sao? Thế thì cái ly pha lê, trong vắt, của tôi chẳng lẽ cũng vỡ tan luôn một cách đơn giản vậy sao? Tôi ấp úng:

- Nghĩa là. Vân cũng.

Vân cười, phẩy tay:

- Thôi. Không xét lại. Mất cái này, được cái khác. Đừng tiếc nữa.

Có thể là Vân nói đúng. Chúng tôi đã được cái trước đây chúng tôi tin là có mà chưa thấy đâu cả. Bây giờ, chúng tôi đã tận mắt thấy. Mà thấy đủ các màu xanh đỏ tím vàng làm nên ánh sáng trắng xuyên suốt pha lê. Nhưng tôi vẫn lo: sau này, "qua bển", trở lại làm người tự do, hai đứa tôi cứ mãi huyên thuyên rồi có lúc lại thành. "hai thằng ngốc"!

Buổi sáng hôm đó, trời không có trăng! Nhưng ánh trăng trong vắt đang chảy tràn qua vòm lá xanh, lóng la lóng lánh, như cái đêm trăng Vân ngoéo tay tôi và nói: "Có ông trăng trong vườn má Năm làm chứng!"

Trần Thanh Giao

Tuyển tập truyện ngắn Trần Thanh Giao

Anh Bảy Rô

Tháng 4/1999

Anh Bảy Rô gọi điện cho tôi báo tin dữ: "Nhà anh mất rồi, chú Ba ơi!" Tôi lặng đi mấy giây mới hỏi anh được ngày giờ phúng điếu, và nơi chôn cất chị ấy.

Trong những ngày đến chia buồn cùng anh, ngồi bên cạnh quan tài với nhang đèn và khói hương bãng lãng, nhìn bức ảnh chị chụp lúc tuổi chưa già, nhìn anh trong bộ áo tang luộm thuộm và râu ria mọc trắng qua mấy hôm không cạo, tôi thẫn thờ nghĩ ngợi miên man.

*

* *

Anh Bảy Rô ở cùng làng với tôi, một làng quê trù phú chạy dài theo con rạch lớn đổ ra sông Hậu. Nhà nghèo, đông anh em, lại ít ruộng nên anh phải đi làm thuê để nuôi thân và phụ giúp gia đình. Có khi anh đến phụ làm vườn giúp má tôi và ăn ở tại nhà tôi hàng mấy tháng liền. Lúc đó, anh khoảng mười tám, còn tôi, khoảng mười ba tuổi. Chúng tôi thân thiết với nhau như anh em ruột. Đi học và ở trọ tại huyện lợ, tôi mong chóng hết tuần để về nhà, và chơi với anh. Hồi nhỏ, tôi mê nhất cái môn đá banh. Anh đã lớn, không thể đứng vào đội trẻ con của chúng tôi, nhưng anh làm banh cho chúng tôi đá thì thật tuyệt. Bóng nhựa hồi ấy chưa có, bóng cao su cũng rất hiếm, còn banh da thì hình như cả xã tôi chỉ có một trái. Anh Bảy Rô làm cho tôi những trái banh bằng lá chuối khô, mà vườn chuối làng tôi thì bạt ngàn. Lá chuối khô vừa dôn dốt anh xé ra, cuốn lại cho thật tròn, bên ngoài bọc miếng lá to, dai và dẻo, rồi anh lấy dây chuối chẻ từ bẹ cây chuối hột, đem phơi vàng óng đan thắt mặt võng thật chắc chắn. Quả bóng lá chuối vừa nhẹ vừa nảy cao, đá êm chân hơn bóng cao su và bóng nhựa nhiều, bọn trẻ chúng tôi chiều nào cũng chia phe, quần nhau trước sân gạch nhà tôi, tranh giành quả bóng đến tối mịt. Một quả bóng của anh Bảy Rô, chúng tôi có thể đá một tuần! Mùa hè, ở nhà, tôi bám riết lấy anh, hễ anh ra vườn tỉa lá mía hay dọn tàu dừa, tôi theo ra vườn, hễ anh ở nhà xay lúa giã gạo, tôi đều theo làm hụ hợ với anh. Anh cũng thích dạy tôi làm những việc ấy. Bù lại, anh bảo tôi chỉ cho anh làm toán, hay kể cho anh nghe lại những bài địa lý, lịch sử. mà tôi đã học ở trường. Phải nói là anh rất ham hiểu biết. Những đêm trăng sáng, hai anh em tôi trải chiếu ra sân nằm ngắm trăng sao, nói đủ thứ chuyện, chơi đủ thứ trò, hoặc đố nhau. Ví dụ anh bảo: "Đố em: Một đống xương sườn, một đường xương sống, là cái gì?" Tôi nghĩ chưa ra nên hỏi: "Vậy nó là suất gì?" ? "Suất thảo mộc". Anh huơ tay chỉ cây cối trong vườn. Qua ánh trăng trong, tôi nhìn thấy. Tôi bật dậy, đáp ngay: "Cái tàu dừa!" Mãi sau này, tôi cứ ngờ ngợ: có phải anh đặt ra câu đố đó, cái đêm trăng hai anh em nằm chơi giữa sân chăng?.

Đầu năm bốn lăm, tình thế cách mạng đang sôi sục, làng tôi cũng vậy. Thanh niên Tiền phong chiều tối nào cũng tập họp lại, áo bà ba đen, khăn rằn buộc ngang lưng, tay cầm tầm vông vạt nhọn tập "Đi đều. Bước!", "Đứng lại. Đứng!". Tôi và đám trẻ con đứng bên ngoài cũng tập đi, theo khẩu lệnh của các anh. Nhưng anh Bảy Rô không có trong các anh chị này. Nhà anh theo đạo và anh đi tập theo các anh chị có đạo, số này đông hơn bên Thanh niên Tiền phong. Tôi cũng bám anh Bảy Rô, xem anh tập quân sự. Nhưng tôi không tập theo vì tôi thấy lạ, chỉ đứng coi. Phần lớn thời giờ, các anh tập võ. Tôi rất khoái. Và cũng lạ khi tôi nghe các anh hô khẩu lệnh: "Tiến bộ. Tiến!", "Đình bộ. Đình!". Tôi tức cười quá nhưng không dám cười.

ở trước sân nhà tôi, có một cái bàn thông thiên đứng đó từ lúc nào tôi cũng không rõ. Mỗi dịp Tết, cúng bái trong nhà, má tôi cũng có trái cây và nhang thắp ở bàn thông thiên. Nhưng bây giờ, theo lời khuyên của anh Bảy Rô, ngày nào hễ chạng vạng tối là má tôi ra bàn thông thiên đốt nhang. Nhiều hôm, tôi cũng xin làm việc đó. Anh Bảy Rô càng mến tôi. Có đêm, nằm chơi giữa sân, anh đố tôi: "Đố em: Khi tay mình dơ bẩn thì lấy gì rửa?" ? "Lấy nước rửa." ? "Vậy khi nước bẩn thì lấy gì rửa?" Tôi chịu chết. Anh Bảy giảng: "Phải lấy máu mà rửa!" Tôi hồ nghi, phân vân trước lời giải đó. Tôi không hiểu rõ nhưng mang máng nhận ra anh Bảy Rô muốn nói một ý gì. Có điều tôi chắc lời đố và lời giải này không phải của anh Bảy Rô. Anh học ở đâu đó rồi mang về đố tôi. Dần dần, anh nói cho tôi nghe về Thầy, về Đạo, về ngày "tận thế" có "quỉ vương" hiện ra đầy đường. Anh bảo: "Thầy dạy tới ngày đó, mình phải sắp sẵn quần áo cũ, gói một gói bự, hễ quỉ vương tới kêu đi thì đưa gói đồ ra chớ không đi theo, và nói: .Chồng tôi đi trước mới đi đây/ Lật đật bỏ quên đồ chi đó/ Xin chú cho tôi gửi gói này. Vậy là thoát". Tôi lại càng phân vân, hồ nghi. Tuy không tin hẳn, nhưng người trong làng tôi đều lặng lẽ làm bánh tổ (thứ bánh làm bằng bột nếp và đường, có thể để dành ăn được rất lâu) để phòng khi có ngày "tận thế"! Má tôi cũng làm bánh này. Còn tôi thì ngày nào cũng lén cắt một miếng ăn thay quà vặt vì bánh ăn cũng ngon. Điều làm tôi khoái nhất ở anh Bảy Rô là anh đã học được một bài võ múa đạo. Anh múa bằng một khúc tầm vông mà tôi cứ tưởng tượng ra anh như Quan Công múa Thanh long đao vậy! Thật tình mà nói thì anh Bảy Rô rất đẹp trai, tướng người lớn con, cao ráo, lúc làm vườn, các bắp thịt nổi lên, cả người anh toát ra sức sống trẻ trung, tràn trề, trẻ con như tôi còn mê, huống chi các cô gái. Và khi anh múa "Thanh long đao" thì anh làm tôi thực sự mê mẩn. Tôi đeo theo anh, xin anh truyền dạy cho bài võ ấy. Anh ôm tôi nói: "Người học bài này phải có lời thề." ? "Thề sao.?" ? "Thề chỉ truyền dạy cho người trong Đạo. Anh đã thề rồi." Tôi thất vọng quá. Anh an ủi tôi: "Chừng nào em vô Đạo, anh truyền võ lại liền." Tôi hỏi: "Con nít cũng vô Đạo được sao?" ? "Được chớ!" Tôi khoái học võ, còn vô Đạo thì. Tôi buồn muốn khóc. Anh thương tôi quá bèn nảy ra một ý: "à, hay là anh dạy cho em bài thiệu thôi. Cái này lời thề không cấm." Tôi thích lắm, đòi anh dạy ngay. Anh sửa lại quần áo, đứng nghiêm chỉnh. Tôi cũng bắt chước theo. Anh trịnh trọng đọc từng chữ:

Xung thiên đề đao trảm phản nghinh

Lôi phong trá tẩu quỉ thần kinh

Tôi học thuộc ngay bài thiệu tám câu, sau khi anh đọc ba lần. Tôi nài nỉ: "Bây giờ anh đi lại bài võ cho em xem". Đang hào hứng, anh làm ngay. Anh xuống tấn, tay phải cầm "đao" xốc mạnh lên trời. Tôi nghĩ: đây là "xung thiên". Rồi anh cầm hai tay, chặt lưỡi "đao" tới trước. Tôi nghĩ: "đề đao". Bất ngờ, anh quay "đao" ngược lại vớt lên, giống tôi chơi bóng bàn vớt cú "rờ-ve", có điều là anh dùng cả hai tay. Tôi nghĩ: "trảm phản". Rồi anh co chân phải lên, tay trái buông "đao" ra, vuốt chòm râu. tưởng tượng, cái mặt nghinh lên đắc thắng! à, đây là "nghinh"! Đến chỗ anh kéo lê cái "đao" giả vờ bỏ chạy rồi bất thần quay lại vung "đao" chém xả xuống thì tôi nhận ra đó là "trá tẩu quỉ thần kinh"! Khi anh đi xong bài đao, bái tổ thì tôi nói: "Bây giờ em múa lại, anh coi có đúng không nghe." Có bài thiệu đã thuộc, nhớ động tác của anh, tôi múa lại không sai tuy không dẻo và nhuyễn bằng anh. Tôi thấy anh giật mình, biến sắc. Anh nói dả lả: "ờ, em múa không sai mấy." Nhưng từ đó về sau, không bao giờ anh múa "đao" cho tôi xem nữa, dù tôi có van nài đến mấy.

Cách mạng thành công ở quê tôi được dăm ba tuần thì anh biến đi đâu mất khỏi nhà tôi. Mấy hôm sau, anh trở về làng, mặt mày lơ láo, đôi mắt lạc cả thần sắc. Tôi hỏi, anh ậm ừ: "Em còn nhỏ, chưa biết được đâu." Nhưng qua lời đồn lan truyền trong làng thì anh và nhiều thanh niên trong "bổn đạo" đã về tỉnh lợ cướp chính quyền từ tay. ủy ban hành chánh của Việt Minh. (ở quê tôi, các từ "ủy" và "quỉ" phát âm giống nhau). Đi đầu có Phàn Lê Huê, tức là một bà ăn mặc y như vai Phàn Lê Huê trong tuồng hát, cũng đội mão lông trĩ, giắt cờ đuôi nheo sau lưng và đeo bông hoa to tướng tết bằng vải trước ngực.. Người ta nói đạn bắn không lủng được da Phàn Lê Huê và nhiều người tin chắc như vậy. Phàn Lê Huê hô: "Tiến! Tiến!." Anh Bảy Rô của tôi cầm thanh đao (đao thật, rèn bằng thép tốt có thể chặt bay đầu người) xông tới. Nhưng đạn của Việt Minh nổ vang rền. Lúc đầu, súng bắn chỉ thiên. Nghe tiếng súng liên thanh, thấy Phàn Lê Huê vẫn sống nhăn, vẫn đứng đó múa gươm hét mọi người tiến lên, anh Bảy Rô càng xáp tới. Nhưng khi thấy đạn bắn đứt mão lông trĩ của Phàn Lê Huê rớt phịch xuống đất và bay lên tiện đứt luôn tàu dừa, lá tre rơi lả tả, thấy những người phía trước bỗng mọp xuống và chạy túa ra hai bên như nước vỡ bờ không ai ngăn cản được, kể cả Phàn Lê Huê, thì anh Bảy Rô hiểu ngay, quăng đao chạy tạt ra khỏi vòng chiến.

Anh Bảy Rô về nhà mình, lủi thủi làm những việc vặt, tôi đến chơi, anh chỉ cười và lại trầm ngâm, lặng lẽ, không đùa giỡn với tôi như trước.

Rồi Tây trở lại chiếm tỉnh. Cha tôi theo Việt Minh đi kháng chiến. Mẹ tôi dắt mấy chị em tôi xuống thị xã tần tảo nuôi chúng tôi học tiếp. Tôi xa anh Bảy Rô từ đó.

*

* *

Sau phong trào học sinh Trần Văn Ơn, tôi không hoạt động ở nội thành được nữa nên theo đường dây của kháng chiến ra chiến khu 9. Mấy năm sau, trong một chuyến chèo xuồng đi công tác, tôi tình cờ gặp lại anh Bảy Rô.

Hôm đó, nhân tiện đường, tôi ghé ấp Bầu Tròn là nơi cơ quan tôi trú đóng mấy năm trước, thăm má Năm. Xuồng cặp bến, tôi đã thấy bộ đội ở trong nhà má và đi lại trong ấp. Má Năm mừng rỡ, giữ tôi ở lại ăn cơm. Các anh bộ đội cũng bảo tôi nên chờ trung đội trưởng của họ về rồi hẵng đi. Có lẽ mấy anh cũng "cảnh giác" nhưng vì thấy má Năm vồn vã với tôi nên hỏi han, xem xét giấy tờ cũng không tiện.

Tôi đang chuyện trò rôm rả với má Năm, kể lại chuyện từng anh em trong cơ quan theo lời má hỏi thì thấy một anh bộ đội từ bờ sông đi vào sân nhà. Người cao lớn, dáng oai vệ, bộ quân phục với con đỉa trên vai, ống tay áo xắn quá cùi chỏ, đặc biệt là cái súng lục đeo bên hông, trông anh mới đẹp trai làm sao! Mà ơ kìa, có phải anh Bảy Rô không? Tôi vọt ra sân kêu lên:

- Anh Bảy!

Anh cũng đã nhận ra tôi:

- Trời ơi, chú Ba!

Hai anh em tôi ôm chầm lấy nhau. Anh cao lớn hơn tôi nên ghì chặt đầu tôi vào ngực anh, rồi xô tôi ra ngắm, rồi hôn lên má tôi như mưa bấc, làm như tôi còn con nít lắm vậy. Anh nói:

- Em có lớn lên, nhưng không cao mấy.

Tôi đùa:

- Bao nhiêu cái sự đẹp trai, ông Trời dành cho anh hết rồi! Mà anh đi đánh giặc, Trời cho anh to con hơn em là phải thôi.

Má Năm cũng vui lây trước cuộc gặp gỡ, và mấy anh bộ đội trong nhà thì hoàn toàn yên tâm vì tôi là em trung đội trưởng của họ.

Cơm nước xong, hai anh em tôi dắt nhau ra vườn dừa của má Năm, trải chiếu nằm tâm sự. Anh nói:

- Sau cái trận thất bại ở thị xã, anh đã hiểu ra. Muốn đem máu mà rửa nhơ cho nước thì phải biết chọn đúng đường. Anh ít học, nên lầm. Phải có học như em, hay chú Sáu (chỉ ba tôi) thì anh tránh được lầm lẫn.

Tôi cười:

- Anh ham học thì nói vậy chớ em cũng may mắn thôi. Có điều anh bảo: ngu dốt dễ bị lừa gạt, có học mới tránh lầm lẫn thì thật là chí lý.

- Nhưng bây giờ, anh học khó quá em à. Vừa đánh giặc vừa học, khó lắm. Mà rồi sau này đánh xong giặc, anh có học để lấy được vài ba cái bằng cấp cũng chưa ăn thua gì. Anh nghiệm ra: phải học từ nhỏ, như em, phải có cha, có anh có học, có cả dòng họ, cả làng có học thì mình mới thoát khỏi cảnh ngu dốt. Mà cái này thì. lâu lắm, em ơi!

Anh trầm ngâm, đôi mắt nhìn xuyên những tàu dừa, nhìn lên bầu trời xanh thăm thẳm.

Chợt anh ngồi vụt dậy, đập mạnh vào vai tôi, miệng nở cười:

- à, báo cho em biết: anh có vợ rồi!

Tôi cũng ngồi nhổm dậy, mừng cho anh. Anh giơ một ngón tay lên:

- Rất giống em, nhá.

- Ai?

- Vợ anh.

- Sao?

- Anh cũng chẳng biết sao, nhưng khi gặp cô ấy, anh nghĩ ngay tới em. Anh yêu ngay cô ấy như đã từng yêu thương em.

- Sao?

- Chẳng hiểu sao. Nhưng mà. Vậy đó. Lúc đầu, anh sợ cổ chê, đâu dám nói ra. Vì cổ là dân học sinh cô-le, rời thành phố vô kháng chiến cũng như em vậy đó. Mà thôi. Đơn vị anh đang dưỡng quân. Anh được nghỉ phép ba ngày. Chiều nay, anh qua chỗ cô ấy. Cơ quan cô đóng cũng không xa, chỉ nửa ngày chèo xuồng. Em đi với anh qua thăm chị cho biết mặt nhau. Được không?

Đi gặp mặt chị dâu, sao lại không hả anh Bảy?

Tới khi giáp mặt chị, tôi mới té ngửa: hóa ra là chị Châu, bạn cùng học với tôi ở trường cô-le, con một gia đình trí thức có tiếng trong tỉnh. Chị Châu không nổi bật ở trường vì nhan sắc, nhưng nổi bật vì chị đấu tranh rất hăng, rất "bôn-sê-vích", tuy chị chưa đứng vào tổ chức cách mạng, nhiều lúc chúng tôi phải kìm chị lại, sợ chị "cứng" quá mà hỏng việc chung. Hồi đó, chị gọi tôi bằng anh (vì về mặt công khai, tôi là tay lãnh đạo học sinh toàn trường), bây giờ thì chị gọi tôi là "chú" (chú em) ngọt xớt. Còn anh Bảy Rô thì cảm thấy hạnh phúc ra mặt: làm chồng của một cô gái như vậy, và làm anh của một chú em như vậy, anh rất thích! Tuy chị không kể lại nguyên nhân nào xui chị yêu anh, nhưng tôi thấy việc đôi này lấy nhau là. không tránh khỏi! Mỗi người đều tìm thấy ở người kia. "ý trung nhân" của mình và tôi tin họ lấy nhau vì tình yêu.

Anh Bảy Rô thì kể: anh gặp chị trong cái đêm kỷ niệm Quốc khánh ở Thát Lát, bộ đội và người trong các cơ quan dân chính của tỉnh và Nam bộ tụ về xem lễ. Máy nổ chạy gần như suốt đêm, đèn điện giăng giăng, hàng quán tấp nập, có đủ cả cà phê, hủ tíu. khiến cho cái chợ nhỏ ngày thường trong vùng sâu nông thôn trở nên tưng bừng náo nhiệt với không khí "đời sống mới" của cách mạng và lung linh huyền ảo như mơ. Lính của anh được dự lễ đêm đó trở về phấn hứng đến mức "đánh giặc chết bỏ"! Còn anh, say sưa trong không khí chung, anh lại mê đắm một cô gái múa "Ương ca vũ" trên sân khấu và đứng ngây ra như bị. trời trồng! Cái điệu múa uống rượu của Trung Quốc ấy làm cho anh say đứ đừ, tuy anh chẳng uống rượu, chỉ uống nhạc và nhất là uống những động tác mềm mại, uyển chuyển của cô gái, cả người cô toát lên cái chất mà anh ca tụng dài dòng nhưng tôi tạm tóm lại là có "văn hóa cách mạng", "trí thức cách mạng". Tôi biết tính anh không mê gái, nhưng anh mê "văn hóa", mà phải là "văn hóa cách mạng" chứ "văn hóa nhà giàu" thì anh lại không mê! Anh bị "sét đánh" là phải. Còn chị, tôi cũng biết tính chị, trước một anh bộ đội đẹp trai, đánh giặc giỏi, người chiến sĩ "lạnh lùng vung gươm ra sa trường", "người chinh phu cầm. côn đui lên ngựa" (khẩu súng lục 12 ly Colt douze mà anh được thưởng sau một trận chiến đấu xuất sắc), chị bị. "sét đánh" thì cũng. phải luôn!

Suốt mấy năm kháng chiến ở khu 9, Bà Đầm, Thát Lát, Long Mỹ, Vị Thanh. hai anh chị mỗi người mỗi việc, ít khi gặp nhau, nhưng mỗi lần gặp nhau là một lần hạnh phúc tràn trề. Sống cuộc đời bộ đội, cán bộ đoàn thể, gia tài mỗi người chỉ có một cái ba-lô, nghĩ tới nhau là nghĩ tới những điều tốt đẹp trong tình quân dân cá nước, trong lý tưởng cách mạng trong suốt như pha lê lấp lánh ánh mặt trời.

Kháng chiến chống Pháp kết thúc, anh chị được một cháu gái. Anh đi tập kết, còn chị được phân công ở lại. Một cuộc chia ly đã được nói nhiều, thôi không nhắc nữa.

Anh ra Bắc đóng quân ở Thanh Hóa, còn tôi làm việc ở Hà Nội nên anh em ít gặp nhau. Thỉnh thoảng anh có dịp ra thủ đô, hai anh em tôi mới được hàn huyên, tâm sự. Đến đầu những năm sáu mươi, anh cùng đơn vị trở về Nam. Lúc đó, anh đóng lon thượng úy. Chiến tranh lan rộng ra cả nước, tôi chỉ đánh máy bay ở miền Bắc bằng. bút, nhưng vẫn dõi theo anh và thỉnh thoảng vẫn hỏi thăm được chút ít tin tức anh, biết anh còn sống, đánh giặc rất hăng, được huân chương Quân công hạng ba. Cho đến ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, hai anh em tôi mới gặp lại nhau tại Sài Gòn.

*

* *

Những năm đầu khó khăn sau giải phóng, bận công tác, bận xoay sở trong cuộc sống, hai anh em tôi thỉnh thoảng mới gặp nhau vài lần, nhất là vào dịp Tết. Sau này, đời sống đỡ chật vật, chúng tôi thăm viếng nhau thường hơn. Anh về hưu cuối những năm tám mươi với quân hàm đại tá. ít năm sau, chị cũng về hưu. Các cháu đều đã ra ở riêng. Còn anh chị có miếng vườn và căn nhà khá rộng ở Tân Bình.

Mỗi khi tôi đến, chị thường làm món mắm và rau đãi tôi, vì bà xã tôi người miền Bắc, lại không ăn mắm nên không làm món này. Thật là tuyệt! Cũng xin mở ngoặc để chú thích riêng cho bạn đọc miền Bắc: mắm và rau là cho rau (thường là bông súng và rau thơm) vào bát cơm chan mắm kho, rồi cầm đũa và (đưa cơm với rau) vào miệng ăn cùng một lúc, chứ không phải mắm với rau. Đây là đặc sản Nam bộ mà các loại "lẩu mắm" bán ở hàng quán bây giờ nhiều khi chỉ là "bản phô-tô lem nhem". Vì vậy được ăn mắm do chị Châu, vợ anh Bảy Rô, dân vùng sông Hậu, quê hương của mắm và rau, là một niềm vui nho nhỏ của tôi. Đó cũng là một trong nhiều lý do khiến tôi thường tới thăm anh chị. Chẳng phải tôi tham ăn mà hai anh em tôi điều "tham" cái thứ "văn hóa" này của chị Châu, vì nó thật. "đậm đà bản sắc dân tộc".

Sở dĩ tôi kể hơi dài dòng như vậy để nói chị Châu đối với anh cần thiết đến mức nào. Nhưng, khi hai anh chị thật sự sống cuộc sống của một gia đình trong đời thường thì mới bắt đầu sinh ra nhiều chuyện. Mỗi lần tôi đến, hai anh chị đều mừng vì có người san sẻ tâm sự. Anh than phiền về chị, chị than phiền về anh mà không sợ có sự hiểu lầm họ là một gia đình "lục đục", không sợ bị "chụp mũ" là họ đang "ngủng ngoẳng" với nhau. Những chuyện rất nhỏ nhặt, rất đời thường nhưng có thể làm cho người ta thêm vui sướng hay khổ tâm.

Chị kể: "Tánh ông anh của chú thật là. Nói ra thì ảnh giận chớ thật là. nông dân. có đuôi! Mấy năm trước, có chút tiền của phường cho ăn Tết, ảnh bàn nên mua bộ ly pha lê Tiệp để bày tủ cho sang, vì ảnh nghe nói đồ pha lê thì pha lê Bô-hêm là số một thế giới. Anh chăm chút bộ ly, rửa xà bông, phơi nắng, lau kỹ. cho nó thật lấp lánh ánh mặt trời. Tôi mừng vì ảnh ham thích đời sống có "văn hóa". Nhưng một hôm, có anh bạn cũ của tôi, cũng là chỗ thân tình lâu năm, đến chơi, mang theo một chai rượu ngoại vào loại sang nhất để tỏ lòng quí trọng ảnh mà cũng vì thỉnh thoảng ảnh cũng hay bình phẩm rượu này ngon, rượu kia dở ra sao với bạn bè. Tôi ở dưới bếp xếp củ kiệu tôm khô lên cho hai anh nhắm rượu đã thấy ảnh lấy tách trà vẫn để trên bàn rót rượu vào uống rồi bình phẩm khen rượu ngon quá. Tôi nói: Kìa, có bộ ly mới, sao anh không lấy ra. Anh đáp tỉnh bơ: Mới rửa xếp vô, sợ mất công rửa nữa. Thiệt tôi muốn độn thổ trước mặt anh bạn!"

Anh cắt ngang:

- ồi, bà thật rắc rối. Bạn thân. Cốt là uống rượu chớ ai cốt uống ly!

- Vậy mua ly làm gì?

- ờ thì cho nó có. văn hóa.

- Trời đất! Tôi thiệt sợ cái thứ "văn hóa" đó của ông!

Anh chưa chịu:

- Có chú thì bả được thể, chớ các bạn tôi đến chơi, tôi kể chuyện này thì ai cũng thấy chẳng có gì mà lớn chuyện.

- Bạn ông cũng đều. có đuôi!

- Nè, bà coi chừng. Đừng đụng đến bạn tôi! Bà cứ kiếm chuyện, làm vợ chồng mất vui. Mất vui là tại bà.

- Vậy ông kiếm bà nào cũng. có đuôi, cho nó vui!

- Bà đấy. Bà cũng có đuôi đấy. Cái đuôi tiểu tư sản.

Từ chuyện cái ly mà sang chuyện. cái đuôi! Mà nghe chừng.

Tôi nói:

- Thôi, em về đây.

Cả hai anh chị đồng thanh:

- ấy ấy, còn nồi mắm và rau bỏ cho ai.

- Vậy chị dọn ra đi!

- ừ nhé! ở lại nhé!

Chị tất tả xuống bếp. Còn anh lật đật đứng dậy lau bát phụ vợ dọn cơm. Đến khi mâm cơm được bưng ra, chị nói:

- Kìa anh, sao lấy ba cái chén ba kiểu hoa khác nhau?

Anh chống chế:

- Chén bộ bể hết rồi. Mỗi thứ chỉ còn vài cái.

- Vậy để em xuống bếp lấy.

- Sao bà rắc rối quá vậy. Chú Ba chớ khách khứa gì. Anh em tôi đã từng ăn cơm bằng miểng vùa, bây giờ ăn chén kiểu là sang.

Chị lặng lẽ xuống bếp và lát sau, mang lên đủ ba cái bát hoa, đồng bộ. Anh nén giận:

- Bà bỉ mặt tôi quá.

- Đâu có. Tôi muốn giúp ông chặt. cái đuôi.

- Còn cái đuôi của bà?

Tôi nói:

- Thôi thôi, em về đây.

Hai anh chị đồng thanh:

- ấy ấy, về là sao?

Món mắm và rau hôm đó, tôi ăn cảm thấy mất ngon. Hai anh chị chắc cũng vậy.

Lần khác, tôi đến chơi, anh có việc phải đi, hẹn tôi cứ ở nhà, trưa anh về, anh em ăn cơm với nhau. Chị được bữa nói ra những điều tâm sự:

- Chú Ba à, chú biết là tôi rất yêu anh, mọi sự tôi nói chẳng qua là để làm sang, làm tốt cho anh. Bởi vì chẳng ai tự thấy rõ lọ nghẹ trên mặt mình đâu, nếu không có cái kiếng soi mặt, phải không chú? Cái đuôi nông dân của ảnh đè nặng lên toàn bộ cuộc sống gia đình tôi, chú à. Những chuyện chú ngó thấy hoặc nghe tôi nói chẳng qua là chuyện râu ria. Còn những chuyện khác lớn hơn. Như chuyện kinh tế chẳng hạn. Mấy năm trước, nhà khó khăn, tôi buôn bán chút đỉnh lấy tiền chợ búa, ảnh la rầy dữ quá, cứ bắt tôi nuôi heo. Tôi đâu rành nuôi heo, vả lại lúc đó ở tập thể, nhà hẹp, phân heo sực mùi, tôi chịu không nổi. Biết ảnh sai mà nói không chịu nghe, bảo là tôi kiếm chuyện gây lục đục gia đình. Bây giờ đã rõ là ảnh sai rồi. Nhưng chú ơi, mười mấy năm trời tôi phải chịu đựng cho qua hết tuổi trung niên. Còn ảnh, cũng đâu có sung sướng gì. Rồi chuyện giáo dục con cái, cũng khác nhau; một thời gian dài, tôi muốn dạy chúng làm người nhưng anh chú thì chỉ biết dạy con làm. anh hùng! Vậy là cứ cãi nhau liên miên. Rồi tới chuyện vui chơi, giải trí, văn hóa văn nghệ lại càng khác nhau nữa. Cái gì có "đuôi" là ảnh khoái chí, hoan hô nhiệt liệt, bất kể tôi có thích hay không, nhiều khi còn cho đó là nhất xứ, nhất thế giới nữa! Còn cái gì tôi thích mà không có "đuôi" thì ảnh bỏ liền. Xem ti-vi, tôi mê nhạc nhẹ, có hôm dàn nhạc giao hưởng áo chơi Danube bleu, tôi đang mê mải ngồi trước màn hình thì ảnh cầm rờ-mốt bấm qua kênh khác, tìm chương trình ảnh thích. Tôi tức muốn chết nhưng chẳng lẽ cứ cãi nhau hoài. Chỉ còn cách là mua thêm một ti-vi nữa. Mà như vậy cũng chỉ giải quyết cái ngọn. Bởi vì nếu tôi mở ti-vi nghe nhạc thì anh bấm vô-lum những chương trình mà anh thích cho to lên, cho át tiếng nhạc nhẹ đi. Tôi cự nự thì ảnh tự ái, cho rằng chương trình khác hay hơn, dễ hiểu hơn., cho tôi là "tạch tạch sè", chỉ ham đồ ngoại. Không cãi lại tôi thì ảnh lôi kéo bạn bè có "đuôi" như ảnh tới chơi để lấn át tôi, bảo rằng đó là "đa số". Lại còn xổ ra lý luận bảo đó là "quần chúng ham thích". Mà lý luận thì ảnh làm sao nói lại tôi. Chỉ được cái ỷ là chồng nên tự cho mình quyền lấn át vợ. Nhiều lúc giận quá, tôi không nhịn được anh nữa thì anh bảo: "Vậy bà kiếm một cái nhà riêng, về đó mặc sức làm, mặc sức nghe theo ý thích. Còn ở đây, bà phải nghe tôi, không thì có bữa." ? "Có bữa sao?" ?"Có bữa tôi. bịt miệng bà" ?"Nè, bịt miệng đi!" May mà nói vậy chớ ảnh chưa bịt miệng tôi. Rồi đến tối thì, nói chú đừng cười chứ mọi sự giận hờn đều tan biến. Bởi vì chú biết đó, chúng tôi yêu nhau! Tôi chỉ có một nguyện cầu: phải chi ảnh nghe tôi thì tôi hạnh phúc biết mấy và chắc chắn là ảnh sẽ hạnh phúc hơn bây giờ nhiều. Bởi vì cái cuộc sống bình thường và có "văn hóa" như sở nguyện cả đời của ảnh thì tôi rành hơn ảnh lắm chớ. Sao anh chẳng chịu nghe tôi. Sao vậy hở chú?

Tôi chịu chết. Biết trả lời chị sao đây. Tôi nói dả lả:

- Phải có thời gian, chị ơi.

- Tôi đồng ý là phải có thời gian. Nhưng chú nghĩ coi, tôi đã bỏ ra cả một cuộc đời để mong đem lại hạnh phúc cho tôi, cho ảnh. Còn chờ tới bao giờ nữa? Không phải mình không biết mà đi quanh co nên mất thời gian. Đằng này mình biết. Chỉ phải tội là ông chồng mình không chịu biết. Khổ vậy đó chú.

Tôi cười:

- Chị cứ luôn mồm kêu khổ mà tôi tới nhà anh chị, chỉ thấy anh chị sướng thôi. Khổ sao không bỏ ảnh đi.

Chị cũng bật cười:

- Cái chú này! Bỏ ảnh thì tôi có sống cũng như chết!

*

* *

Bây giờ thì. "Nhà anh mất rồi, chú Ba ơi!" Cái tiếng kêu đau đớn và thảng thốt đó của anh vọng lại từ đầu dây kia, tôi nghe như tiếng kêu của con chim bị thương vào giữa tim, giữa ngực. Cả đời anh đi tìm một cuộc sống hạnh phúc, bình thường và có văn hóa. Người có khả năng mang lại cuộc sống ấy cho anh là chị. Thế nhưng.

Tôi nhìn anh ngồi đó, trong bộ áo tang luộm thuộm, râu ria mọc trắng đã mấy ngày không cạo. Đôi mắt anh thẫn thờ nhìn ra phía trước, nhìn ra một nơi vô định, xa xăm.

Trần Thanh Giao

Tuyển tập truyện ngắn Trần Thanh Giao

Khoảnh khắc

Tháng 9-1997

Máy bay giảm dần độ cao để đáp xuống sân bay quốc tế Nội Bài. Ông Giôn Ha-min-tơn thấy lòng bồn chồn, ngổn ngang nhiều cảm xúc khi nhìn những đám mây ngoài cửa sổ đang lướt ngược chiều trắng phau, cuồn cuộn, rối bời. Hơn một phần tư thế kỷ trước đây, cũng vào một buổi sáng trời nắng đẹp, cái nắng cuối xuân nhiệt đới, ông đã rời xứ sở này trên một chuyến bay. Kể ra trong mấy trăm ngàn quân viễn chinh của nước Mỹ, ông là một trong ít số người may mắn thoát khỏi cuộc chiến lành lặn trở về, mà lại trở về đàng hoàng, có người đưa kẻ đón, trên một chiếc máy bay! Nói cho đúng thì rất đàng hoàng trong tư thế của. người thua cuộc! Ông nhớ lại cảnh sân bay hôm đó, sân bay Gia Lâm, không phải sân bay này. Một sân bay dã chiến quá đỗi thô sơ, do người Pháp xây dựng từ đầu thế kỷ, vậy mà vẫn còn dùng được. Nhưng điều đó không quan trọng. Điều quan trọng là ông đã nhìn thấy chiếc Hercules lực sĩ, sơn màu rêu quen thuộc, đang nằm trên đường băng sửa soạn đón ông và các bạn ông, khi ông từ trên xe bước xuống. Cuộc trao trả diễn ra ngoài trời, giữa nắng vàng hanh và gió xuân ấm áp, rất đơn giản, nhưng với ông, rất xúc động và ông nhớ suốt đời. Những sĩ quan Việt Nam, đồng phục rêu đất, băng đỏ sao vàng trên cánh tay, mũ lưỡi trai đội đầu, thong thả đọc tên từng người một. Ông nhích dần lên, sau những người bạn phi công của mình, ai cũng bảnh trai trong bộ đồng phục quần xanh dương, áo chẽn ngang lưng trắng lốp, mới may và là lượt thẳng băng. Mỗi người xách một cái túi giả da đen nhánh, trong đựng vài bộ quần áo, tư trang và mấy thứ đồ lưu niệm xinh xinh. Có một anh bạn đi trước ông phải chống nạng vì khi nhảy dù xuống đất, anh ta bị gãy chân. Những sĩ quan Mỹ vừa nhận người thương binh thì lập tức hai người da đen mặc áo bay liền quần xam xám bước tới dìu anh ra hướng máy bay, nơi đó, Giôn Ha-min-tơn ngóng nhìn đã thấy thấp thoáng bóng một cô gái mắt xanh, tóc vàng ân cần tiếp đón. Ông nở cười trước hình ảnh thân thương ấy và liền bước lên khi nghe gọi đến tên mình. Với nụ cười đó trên môi, ông quay sang bên cạnh, bắt gặp một người Việt Nam mặc thường phục, tay cầm bút và sổ, vai đeo máy ảnh cũng đang dừng tay ghi chép, nhìn ông mỉm cười đáp lại. Ông buột miệng thốt lên: "See you again!" Và người ấy cũng đáp: "See you again!" Ông ngạc nhiên, dừng bước trong khoảnh khắc. Nhưng tên người phía sau đã được xướng lên. Ông phải tiếp tục bước tới, song vẫn ngoái đầu nhìn lại người Việt Nam và giữ mãi nụ cười. Cái khoảnh khắc ấy còn đọng lại trong trí ông đến ngày hôm nay. Vậy là hơn một phần tư thế kỷ sau, ông đã giữ đúng lời hẹn gặp nhau với đất nước này, có điều ông không hi vọng gặp lại những con người mà ông chỉ đối mặt trong khoảnh khắc nhưng vẫn nhớ suốt đời, nhất là con người vô danh giữa Hàm Rồng năm xưa, con người quyết định số phận của ông.

*

* *

Suốt chuyến đi du lịch vịnh Hạ Long, ông Giôn Ha-min-tơn cứ bồn chồn không yên. Quả thật mấy nghìn hòn đảo này không hổ danh là một kỳ quan của thế giới, mặc dù ông đã không ít lần nhìn thấy chúng từ trên cao. Cũng có một phần ông vốn yêu sự hùng vĩ mà thiên nhiên tạo dựng nên. Cũng có một phần ông muốn đến tận nơi người phi công Mỹ đầu tiên bị bắn hạ tại Việt Nam ? ông An-va-rét, ông bạn có "thâm niên" cao nhất tại "khách sạn Hin-tơn" của các ông ở Hà Nội. Cũng có một phần ông muốn nhìn tận mắt cái cửa biển nổi tiếng dẫn vào đất liền của xứ sở này, cái cửa biển mà trong khi đi tìm nguyên nhân về sự thất bại của nước mình, ông được biết nó đã từng đón tiếp và tiễn đưa các đội quân xâm lược Nam Hán, rồi đế quốc Nguyên Mông hồi đầu, và đế quốc Pháp, rồi đến các ông, hồi cuối thiên niên kỷ này như thế nào. Nhưng cái phần sâu kín nhất là ông muốn dùng năm ngày chờ đợi vừa qua cho có ích. Ông chờ, và hy vọng, với năm ngày đó, người ta sẽ tìm ra cho ông con người mà ông đã buột mồm hẹn gặp lại hơn hăm lăm năm trước. Linh tính mách bảo ông rằng chính người đó sẽ giúp ông giải tỏa ẩn ức về cái khoảng khắc định mệnh mà ông canh cánh bên lòng suốt một phần tư thế kỷ qua. Vì vậy, trong mấy ngày thăm vịnh Hạ Long, ông vẫn thui thủi một mình, trầm ngâm, lặng lẽ. Ông chỉ tủm tỉm cười khi tự phong cho mình danh hiệu "người Mỹ trầm lặng".

Về đến khách sạn tại Hà Nội, câu đầu tiên ông hỏi khi nhận thìa khóa phòng:

- Có ai nhắn gì tôi không?

Cô tiếp tân trong bộ áo dài màu xanh hy vọng nhìn ông, mỉm cười nói:

- Có người hẹn gặp ông vào 8 giờ tối nay.

Ông sáng mắt lên:

- Một người Việt Nam?

- Vâng, một người Việt Nam.

- Một người già?

- Có thể là như vậy. Nhưng. ông sẽ sớm biết thôi.

Ông về phòng, tắm rửa vội vàng, dùng bữa tối đơn giản, và xuống phòng khách ngồi đợi.

Đúng 8 giờ. Một người đàn ông Việt Nam có tuổi bước vào, đi thẳng tới quầy tiếp tân và hỏi tên ông. Ông đứng bật dậy, thốt lên: "Tôi đây!" và chìa tay ra:

- Rất hân hạnh! Xin cho biết quí danh.

- Cứ gọi tôi là Nam. Tôi cũng rất hân hạnh được gặp ông.

Ông siết chặt bàn tay nhỏ nhắn của ông Nam, rồi dang rộng cả hai cánh tay, cười lớn, tiếng cười sảng khoái đầu tiên kể từ khi ông đặt chân trở lại đất nước này:

- Ông Nam! Ông thấy không, tôi đã giữ đúng lời hứa!

Ông Nam từ tốn nói:

- Nhưng ông trở lại khí hơi muộn. Vả lại các ông, những người lái máy bay, mà trở lại chậm hơn những người lính bộ binh!

- Ha, ha! Mời ông ngồi xuống đây. Ông dí dỏm lắm. Bộ binh, người ta có thể băng rừng. Còn phi công, phải chờ có sân bay chứ!

- ở Hàm Rồng đâu có sân bay mà năm ấy ông cũng nhanh chóng về tới được Hà Nội!

Ông Giôn tròn mắt:

- Ông cũng biết chuyện đó nữa à?

- Vâng. Mấy hôm nghe nói ông muốn tìm tôi, nhân lúc ông đi Hạ Long, tôi đã đi tìm ông trong. hồ sơ lưu trữ.

- à, tôi đoán không sai, có phải không? Ông là nhà báo?

- Vâng. Ông đã đoán đúng. Và ông đã tìm được tôi.

- Vậy là chúng ta đã hiểu về nhau. Lạy Chúa tôi. Cầu Chúa ban phúc cho ông.

- Những người lính bộ binh, họ đã trở lại khá nhiều, còn các ông, ít quá.

Ông Giôn nhoẻn cười:

- Chúng tôi ít, nhưng. Như vị đại sứ của chúng tôi bây giờ đó. Một thôi, nhưng mà rất quan trọng, phải không nào?

- Vậy ông sang để sắp làm một điều gì rất quan trọng nữa phải không?

Ông Giôn cười ha ha:

- Có thể là như vậy. Nhưng với một điều kiện.

- Tôi đang nghe ông.

- . Là ông phải giúp tôi.

- Tất nhiên là tôi sẵn sàng giúp ông. Nhưng tôi có thể giúp ông việc gì?

- Tôi muốn trở lại Hàm Rồng.

Đến lượt ông Nam nhoẻn cười:

- Mấy mươi năm qua, chúng tôi đã ra sức hàn gắn những gì mà các ông đã tàn phá. Và cũng đã xây dựng nhiều cái mới nữa, để. không trở lại "thời kỳ đồ đá"! Chẳng lẽ lần này sang, ông muốn làm một điều rất quan trọng là. xây lại cho chúng tôi cầu Hàm Rồng?

- Ha ha, ông dí dỏm quá! Chuyện đó là chuyện của các chính phủ. Còn tôi, tôi muốn nhờ ông giúp tôi tìm lại một người.

Ông Giôn lúng túng, dừng lại để tìm cách diễn đạt điều mình sắp nói. Thấy vậy, ông Nam tủm tỉm cười:

- . Đã bắn rớt máy bay của ông?

- A, nếu được thì rất tốt.

- Nhưng tôi e đó không phải chỉ là một người.

- Càng tốt thôi.

- Nhưng ông bảo cần tìm một người.

- Vâng, một người. Tôi biết giải thích thế nào để ông có thể hiểu tôi nhỉ.?

Ông Nam lại cười:

- Hay ông đã. phải lòng cô gái của chúng tôi! Người nữ dân quân đã áp giải ông về xã đội trước mũi súng của cô ta?

- Ha ha, thế thì tại sao không nhỉ? Ông biết đùa lắm. Tôi cũng thích như vậy. Nhưng tôi e người tôi định tìm không còn ở Hàm Rồng nữa. Dù sao thì tôi cũng phải tới đó. Để được một lần đứng ở giữa cầu. Ông giúp tôi chứ?

- Vâng. Ông yên tâm. Tôi sẽ cố hết sức mình. Nhưng xin ông cho tôi ít ngày chuẩn bị để chuyến đi của chúng ta đạt kết quả tốt.

- Vâng, vâng. Xin tùy ông. Tôi sẽ thu xếp chương trình tham quan Hà Nội trong ít ngày, sau đó sẽ hoàn toàn tuân theo sự hướng dẫn của ông.

*

* *

Mấy hôm sau, vào một buổi trưa nắng chói, hai ông dừng xe ở con dốc dẫn lên cầu Hàm Rồng. Ông Giôn không vội vã gì, thong dong đứng trước mũi xe ngắm nhìn phong cảnh, chiếc kính mát màu đen, gọng nhựa, cắn hờ bên mép. Sau ông, hai bên đường, lúa đang lên mướt xanh. Xa xa, một cái ao rộng, lá sen hình tán dù và hoa sen màu hồng phơn phớt tím nở đầy mặt nước. Ông Giôn chỉ tay về phía ao sen:

- Loài hoa rất đặc trưng của á đông.

- Vâng, đó là một giống hoa cao quí, nhị hoa ướp trà thơm lắm.

- Vâng. Tôi biết. Mấy hôm ở Hà Nội tôi toàn uống trà sen. Và khi về, tôi sẽ mua trà sen làm quà.

Ông Nam nhoẻn cười:

- Nhưng có điều này chắc ông chưa biết: Cái ao sen ấy, trước đây là một hố bom.

- Ô! Thật vậy sao?

- Vâng, chuyện này thì tôi không đùa.

Ông Giôn lại trầm ngâm, đứng nhìn phong cảnh. Lạ thật, cái đất nước này lạ thật! Chợt ông quay phắt lại:

- Ông Nam! Ông có nghĩ rằng cái ao sen kia do tôi tạo nên không?

- Có thể lắm chứ! Ai mà biết được.

- Ước gì tôi có một cái hoa sen từ hố bom kia. Khi tặng trà sen, tôi sẽ đưa cho các bạn tôi xem cái hoa ấy.

- Nếu vậy, tôi sẽ cố gắng xem sao.

- Ô, cảm ơn ông!

- Ông Giôn này, tôi có hai thông tin mới cho ông.

- Thế à! Chắc là những tin vui chứ?

- Không hẳn vậy. Một vui và một chưa được vui.

- Ông nói tin chưa vui trước đi.

- Tôi chưa tìm ra tên những người đã bắn rớt máy bay ông. Người ta bảo rằng lúc đó chỉ xác định được là máy bay ông rơi do dính đạn của súng bộ binh.

- Tôi cũng nghĩ như vậy. Vì khi ấy tôi có cảm giác mình vấp phải một cái gì rất nhẹ. Vả lại tôi bay thấp lắm mà, cao xạ không bắn được đâu. Tôi đoan chắc với ông như thế!

- Súng bộ binh trong tầm bắn hôm đó chỉ có trận địa 12 ly 7 của lực lượng vũ trang chốt ở núi Đầu Rồng bên kia sông và súng trường của dân quân hai bờ Nam Bắc sông Mã.

Ông Giôn trầm ngâm suy nghĩ:

- Cái trận địa 12 ly 7 đó tôi có biết và có tính tới. Nhưng chẳng lẽ nó nhanh đến như vậy? Hay là. (ông lẩm bẩm như nói riêng với mình) vì cái khoảnh khắc tôi sững người ra mà không bấm cò và không vọt lên ngay như đã dự tính?

Ông Nam chợt hỏi:

- Khoảnh khắc nào, ông Giôn?

- Hừm. Biết nói thế nào để ông tin đây. Mà này, còn cái khoản súng trường của dân quân thì. quả là chúng tôi không tính nổi. Các ông chắc cũng vậy. Không tìm ra, hay chưa tìm ra thì cũng phải thôi. Rất tiếc là tôi không có hân hạnh bắt tay người anh hùng đã hạ được tôi, một phi công không thuộc loại xoàng, không xoàng chút nào đâu ông Nam ạ.

- Vâng, điều này thì tôi hiểu.

- Còn cái tin vui?

- à vâng. Đây là tin vui: Tôi đã tìm ra tên và địa chỉ của cô gái Việt Nam mà ông. đã "phải lòng".

- Vậy sao! Hoan hô ông Nam! Đi, ta tới chỗ đó đi.

- Nhưng. đáng tiếc là cô ấy đã lấy chồng từ lâu.

- ồ! Đâu có sao! Ông tưởng tôi muốn tới đấu súng với chồng cô ta sao?

- Không phải vậy. Mà vì cô ấy đã theo chồng đi xa khỏi vùng này rồi.

- Ôi, thật đáng tiếc! Vậy ông có thể cho tôi xin tên và địa chỉ của cô ấy chứ? Tôi muốn gửi một chút quà.

- Vâng, chuyện này thì được thôi. Vì con gái cô ấy đang học đại học ở Hà Nội, tôi sẽ thu xếp để con gái cô ấy chuyển hộ món quà của ông, nếu ông muốn.

- ồ, thế thì tốt quá. Mà này, cô ấy, cái người mà tôi "phải lòng" ấy mà, đã thực sự làm tôi ngạc nhiên khi lần đầu tiếp xúc: cô ấy nói chuyện với tôi bằng tiếng Anh, ông ạ.

- Thật ư? Cô ấy đã nói gì với ông?

- Hands up và Go on! Ha. ha.

*

* *

Ông Giôn thong thả bước lên dốc cầu. Cảnh vật đối với ông hình như không lạ lắm. Đây là trái núi bờ Bắc, bên kia, trái núi bờ Nam. Xa hơn, về phía Tây-Bắc là dãy.

- Ông Nam ơi, Việt Nam gọi dãy núi kia là gì?

- Dãy Đông sơn. Trái núi trước mặt ta là núi Ngọc, còn bên kia sông, núi Rồng, hay còn gọi là núi Đầu Rồng, trên có một hang gọi là hang Mắt Rồng.

Ông Nam dịch nghĩa những tên núi ra tiếng Anh. Và thêm: Con Rồng Đông sơn uốn lượn đuổi Ngọc, đến đây bắt kịp, vừa há miệng ra định đớp ngọc thì bị con sông Mã lồng lên, phi tới dùng đuôi quất sả xuống, tạo khoảng sông giữa hai núi mà chúng tôi gọi là Hàm Rồng, nơi cái hàm con rồng bị quất cho rơi xuống.

- Tên núi, tên sông của các ông đẹp quá và. oai hùng quá. Phải chi tôi biết được điều này mấy mươi năm trước.

Hồi đó, ông Giôn chưa có sự hiểu biết về Việt Nam như bây giờ. Ông chỉ biết được vùng này trên bản đồ và trên tầm cao nhìn xuống. Ông lái chiếc máy bay có cái tên hì hợm là Thần Sấm. Suốt trong mấy năm liền, từ những ngày đầu mới ném bom miền Bắc Việt Nam đến khi chấm dứt ném bom sau cú choáng váng Tết Mậu Thân, các bạn của ông và ông đều rất cay cú chiếc cầu này: Nó bị thương nát cả thân mình nhưng vẫn không chịu sụp đổ. Trong khi đó, hàng mấy chục máy bay đã bị bắn hạ tại đây. Càng cay cú hơn khi các đài truyền hình, phát thanh và báo chí lúc đó cứ ra rả đưa tin về những trận ném bom xuống cầu, gây cho dân chúng phương Tây một sự chú ý đặc biệt, tạo nên một thách thức đối với Không lực Hoa Kỳ. Hôm thì la lên cầu đã bị hạ gục, hôm thì kêu ầm là nó vẫn còn đứng đó và xe vận tải với xe lửa chở súng đạn, hàng hóa cho miền Nam vẫn rầm rập qua cầu. Mà quả thật, mỗi lần ông bay ngang đây, ông cứ luôn thấy nó, khi rách nát, khi lại cong queo xiêu vẹo, nhưng điều quái quỉ là nó không chịu đổ! Lạ lùng thật! Cứ bằng vào những tấm ảnh chụp rất chi tiết của máy bay trinh sát, chỉ cần một quả tên lửa bắn vào chỗ cầu bị thương đang trở nên mong manh nhất là đủ để nó sụp nhào. Ông và các bạn ông, kể cả những người thông minh và giàu kinh nghiệm nhất, lập ra những phương án tác chiến, từng tốp bay lên và. đánh, đánh tới tấp. Mấy hôm sau, các tấm ảnh trinh sát cho thấy: cầu vẫn chưa đổ. Quỉ tha ma bắt nó đi! Soi kỹ, phóng to chỗ cầu bị thương hôm trước thì thấy: có những thanh sắt lớn đã được gắn lên, hàn lại, gia cố chỗ bị thương. Ma quỉ nào dám làm việc này giữa chốn đạn bom suốt ngày sôi sùng sục? Mà làm có kỹ thuật lắm chứ không làm ẩu, các kỹ sư công binh nói vậy! Nhiều bạn ông cay cú tới mức liều lĩnh, và hai anh nữa đã bị bắn rụng, trong khi cái cầu vẫn đứng đó, thách thức và trêu gan! Trong một thời gian dài, việc chiếc cầu chết tiệt biết tự băng bó vết thương là một điều khiến ông và các bạn ông phải điên đầu. Điên đầu nhưng không được liều lĩnh, pháo phòng không của quân đội Bắc Việt cứ thỉnh thoảng nhắc nhở bằng những loạt đạn khiến nhiều bạn ông ra đi mà chẳng có về. Những hôm ấy thật là buồn, cả đoàn bay cứ lặng đi. Và mấy hôm sau, lại quay sang đánh vào các trận địa pháo. Đánh nhau với pháo dù sao thì cũng anh hùng, bên súng bên bom, ai giỏi ai gan thì thắng. Còn đánh nhau với cái cầu, đập cho nó nát tan thì. với một anh phi công như ông, ông thấy nó hèn hèn thế nào ấy. Tuy nhiên, việc bạn mình bị bắn rụng nhắc ông không được phép khinh xuất.

Ông giải thích chiến thuật của mình cho ông Nam nghe một cách thật đơn giản, sao cho ông Nam dễ hiểu: tập kích theo hướng Bắc-Nam hay ngược lại thì khả năng bom rơi trúng cầu nhiều hơn. Nhưng theo hướng này, cầu bị hai quả núi che khuất, muốn nhìn rõ phải bay cao và trắc thủ cao xạ dưới đất cũng nhìn rõ ông. Còn muốn bay thấp, tạo thế bất ngờ thì.

- Ông Nam này, ông có thấy không: Từ đám mây trên cao, tôi lao xuống và uốn lượn giấu mình sau những ngọn núi của dãy Đông sơn xa xa kia, hướng về phía Hàm Rồng.

Ông Nam tủm tỉm:

- Như con Rồng đang đuổi ngọc.

- à à. Vâng. Nhưng tôi không phóng ra vồ ngọc ngay như con Rồng mà vút ra sông và nương theo mặt sông. Gần đến nơi, tôi vọt lên và liền bắt được chiếc cầu trong máy ngắm. Tóm lại là tôi đã tính toán rất kỹ và hành động rất đúng.

- . Nhưng vẫn bị bắn hạ?

- Biết nói thế nào với ông đây.

Lúc ấy, hai ông đã lên tới mố cầu. Con sông Mã hiện ra, quanh co lấp lóa. Ông Giôn dừng bước, mắt ngóng nhìn phía thượng lưu:

- Kia, có lẽ từ chỗ kia tôi đã vọt lên và bắt được chiếc cầu trong máy ngắm. Ngón tay tôi đặt trên nút bấm sắp ấn xuống cho hai quả tên lửa lao đi. Thì đúng lúc đó, tôi nhìn thấy trên mạ thượng của chiếc cầu một con người, một con người ông à! Người ấy mặc bộ quần áo xanh thợ, tôi nhớ rõ, không phải màu xanh rêu của người lính, mà màu xanh của người thợ. Một người thợ hàn! Vì một tay anh ta cầm cái mỏ hàn, còn tay kia thì đẩy mặt nạ hàn lên khỏi trán để ngước đôi mắt sáng nhìn thẳng vào tôi. Vâng, tôi đã nói với ông là lúc đó tôi bay thấp lắm, thấp đến mức hai ánh mắt chúng tôi có thể nhìn thẳng vào nhau! Thật kinh khủng quá, tôi chưa từng tưởng tượng ra cảnh này bao giờ. ánh mắt của người thợ cầm mỏ hàn, trong hoàn cảnh ngặt nghèo ấy, vẫn nhìn thẳng vào mắt tôi. Không một chút sợ sệt. Không một chút van xin. Chỉ nhìn thôi. Và cả hai cùng kinh ngạc như nhau. Ôi lạy Chúa! Vâng, đúng cái khoảnh khắc định mệnh đó, tôi đã không ấn cò. Và sau đó ít giây, máy bay của tôi rung nhẹ, rồi lửa bốc lên. Tôi chỉ còn kịp nhảy dù ra khỏi chiếc máy bay đang bốc cháy. Suốt mấy chục năm qua, hình ảnh người thợ ấy cứ ám ảnh tôi. Thú thật tôi đã không tính tới chuyện có một người thợ đang làm việc trên cầu trong cảnh đạn bom và tên lửa suốt ngày tới tấp bắn phá. Vì trong khi nghiền ngẫm tìm cách đánh, tôi nghĩ lần này mình sẽ quất sập cầu và sẽ trở thành anh hùng trong mắt các bạn tôi. Vậy mà trong khoảnh khắc ấy, thay vì ấn cò tôi lại cứ trố mắt ra. Như một thằng ngố. Lắm lúc tôi tự dày vò mình: nếu lúc đó tôi đánh sập được cầu và trở về căn cứ an toàn thì tôi có phải là người anh hùng thật sự không? Mà trong hoàn cảnh ấy, ai mới thật là anh hùng chứ? Tôi, người bắn hạ được tôi, hay anh thợ hàn kia? Tôi là người tốt hay tôi là thằng ngốc?. Nhiều lúc đang đêm, những câu hỏi như vậy chợt đến và làm tôi thức mãi không sao ngủ được suốt hơn hai chục năm nay. Cuối cùng, có một điều tôi mong ông hiểu cho: tôi bị bắt làm tù binh của các ông không phải vì tôi là một người lính tồi.

Ông Giôn chợt ngưng bặt, quay lại nhìn thẳng vào mắt ông Nam. Ông Nam chẳng nói một lời, lặng lẽ đưa bàn tay nhỏ và ấm ra nắm chặt tay ông. Trong đáy mắt ông Nam, ông thấy ánh lên một tia đồng cảm.

Giữa nắng trưa trên cầu Hàm Rồng lộng gió, hai người đàn ông đứng nắm tay nhau. Ông Giôn ngước mắt nhìn lên cao:

- Kia, người ấy đã nhìn tôi từ nơi đó, với chiếc mỏ hàn trong tay. Và tôi đã sững sờ, quên bắn. Ông có tin tôi không?

- Vâng, tôi tin. Tôi tin vào những khoảnh khắc bừng sáng trong tâm thức con người.

*

* *

Hơn nửa tháng sau, ông Giôn thu xếp hành lý, ra sân bay trở về nước. Ông thấy trong người nhẹ nhõm như đã cất bớt được một phần gánh nặng. Vui nhất là ông đã gặp được người năm xưa, "cố nhân" của ông. Người thợ hàn trên cầu hồi đó nay đã luống tuổi, nhưng vẫn còn khỏe mạnh và minh mẫn. Điều đáng quí là ông ta vẫn theo nghề cũ, đang làm chủ một doanh nghiệp tư nhân hàn khung cửa, sườn nhà. ở thành phố Hồ Chí Minh. Ông và ông Nam đến thăm ông ta vào một lúc bất ngờ, không báo trước. Trong khung cảnh ánh lửa hàn nhoi nhói, tiếng máy sè sè, hai người đã gặp nhau, lần này thì cả hai cùng "đứng trên mặt đất", ông Giôn vừa cười vừa nói như vậy trong niềm vui và nỗi xúc động mà ông không giấu giếm. Sau đó, ông chủ xưởng hàn đã lôi khách vào một quán cà phê bên cạnh để "dễ bề tâm sự", với sự trợ giúp của ông Nam. Ông Giôn hỏi:

- Lúc đó ông nghĩ gì?

- Tôi chẳng nghĩ gì cả. Nghe tiếng máy bay rít, tôi đẩy mặt nạ hàn lên và liền nhìn thấy ông. Tôi hết sức ngạc nhiên và thấy ông nhìn tôi cũng hết sức ngạc nhiên. Rồi sau đó, tôi thấy máy bay ông cháy, ông nhảy dù ra. Tôi lẩm bẩm: "Sống rồi!" Và tôi kéo mặt nạ hàn xuống, tiếp tục công việc.

- Thú thật là tôi chưa hiểu nổi.

- Vâng, tôi cũng vậy. Sau này, trong nhiều năm, tôi vẫn tự hỏi là tại sao lúc đó mình lại làm được như vậy. Ông tin tôi chứ?

Ông Giôn nhìn sang ông Nam:

- Vâng tôi tin. ở người này là khoảnh khắc, còn ở người khác là cả một đoạn đời. Tùy theo tâm hồn họ được nuôi dưỡng bằng thứ sữa nào để có lúc bừng lên, tỏa sáng.

Chiếc tắc-xi đã nhẹ nhàng đỗ lại trước ga đi của sân bay quốc tế Nội Bài. Ông Nam giúp ông Giôn mang hành lý vào phòng làm thủ tục xuất cảnh. Mọi việc đã xong nhưng hai ông còn bịn rịn, chưa muốn chia tay. Tiếng cô hướng dẫn viên ân cần mà thúc giục. Đúng lúc đó, một cô gái trẻ, xinh đẹp, từ ngoài chạy ào vào, mắt nhớn nhác, tìm kiếm. Cô xô tới chỗ ông Nam và ông Giôn, vừa thở vừa nói:

- May quá! Các bác vẫn còn đây. Cháu đến khách sạn trễ. Người ta bảo các bác đi rồi. Thế là cháu nhảy lên xe ôm, phi vút tới đây.

Ông Nam vui vẻ giới thiệu với ông Giôn cô con gái của cái người mà ông đã "phải lòng". Ông Giôn chỉ còn biết tròn mắt và luôn miệng kêu lên:

- Thật hạnh phúc cho tôi, thật hạnh phúc.

Cô gái giấu cái gì phía sau lưng, cúi chào ông Giôn và nói với ông bằng tiếng Anh:

- Mẹ cháu đã nhận được quà của ông và gửi lời cảm ơn ông.

- Lời như thế nào? Không phải là Hands up chứ?

- Dạ không ạ. Đó là khi ông mang súng đến. Còn bây giờ, mẹ cháu nói See you again.

- Ha ha, cô dí dỏm lắm. Nhất định tôi sẽ trở lại. Và không mang súng!

- Còn đây là quà của cháu tặng ông.

Cô đưa ra một gói giấy kính bọc mấy bông sen.

- Ôi đẹp quá! Thơm quá! Rất cảm ơn cô! Mà này, những đóa hoa này hái ở hố bom gần cầu Hàm Rồng chứ?

- Dạ không. Trên đất nước chúng tôi, chỗ nào cũng có hoa sen, ông ạ.

Tiếng cô hướng dẫn viên ân cần giục giã. Đã đến lúc phải chia tay. Ông Giôn ôm chặt ông Nam, áp má ba lần. Còn với cô gái, ông nói:

- Ta sẽ trở lại, con gái ạ. Cầu Chúa cho bố mẹ con luôn hạnh phúc!

Trần Thanh Giao

Tuyển tập truyện ngắn Trần Thanh Giao

Trong vườn trúc

Tháng 7-1993

Cuộc gặp bà người Mỹ tại Quán Trúc đối với tôi thật bất ngờ. Bữa đó, tôi đang lúi húi nấu cơm chiều thì có tiếng chuông điện thoại vang lên. Đầu giây kia, một giọng nói miền Bắc quen quen:

- Anh Minh phải không ạ? Em Quang đây!

Tôi reo lên:

- Vào bao giờ đấy?

- Vừa vào tới nơi! La-ry, nhà văn Mỹ cựu chiến binh mà anh đã gặp ở Sài Gòn lần trước có gửi cho anh một lá thư. Quan trọng lắm! Anh đến ngay Quán Trúc gặp em. Em đợi đây nhé!

- Gì mà gấp dữ vậy? Bảy giờ tối được không?

- Không được! Anh phải đến ngay! Em sẽ giải thích.

Thế là cúp máy.

Tôi bỏ cả cơm nước, lấy xe lao đi.

Quang đợi tôi ngoài cửa quán. Đây là một quán giải khát thanh lịch, với khoảng sân rộng trồng mấy bụi trúc ngà, mỗi lóng trúc vàng óng, chạy dọc hai sợi xanh, ban đêm, những bóng đèn quả ớt, đủ màu nhấp nháy trong vòm lá. Mỗi lần Quang đưa khách vào thành phố, chúng tôi hay gặp nhau ở đây. Quang vừa bắt tay thật chặt, vừa lôi tôi đến cái bàn tròn đặt dưới một bụi trúc, cạnh bể cá bảy màu xinh xắn. Tôi hơi ngỡ ngàng, gật đầu chào một bà khách người Âu mắt xanh, gương mặt già nua mệt mỏi và mái tóc uốn đã bạc phơ. Cùng ngồi một bàn, còn có người đàn bà Việt Nam đứng tuổi, ăn mặc xềnh xoàng, đôi mắt đen lúc nào như cũng nhìn ra xa xăm. Quang giới thiệu tôi và khách:

- .Đây là bà Uyn-xơn, người mà La-ry viết thư gửi gắm cho chúng ta. còn đây là chị Lê Minh Hiển, nhà ngoại cảm, chắc anh đã nghe nói đến.

Tôi lờ mờ đoán ra vấn đề khi nghe tên nhà ngoại cảm này. Nhưng tôi cũng rất áy náy vì nghĩ mình sắp dính líu vào một chuyện rất tế nhị và nghiêm túc nhưng cũng hết sức mông lung.

Bà khách bắt tay thật nhiệt tình, hỏi tôi uống gì rồi mở xắc lấy ra một bức thư. Đôi mắt mệt mỏi của bà ánh lên trong khoảnh khắc tia sáng của niềm hy vọng và sự khẩn cầu. Gió chiều thổi lào xào trong vòm trúc.

Tôi bối rối mở thư ra đọc. La-ry viết đại ý: Bà Uyn-xơn là mẹ của E-ric Uyn-xơn, bạn chiến đấu cùng đại đội với La-ry trong Sư đoàn Tia chớp nhiệt đới. Hôm đó, một ngày hè năm 1967, đơn vị anh mở trận càn vào Củ Chi. Giao tranh ác liệt. Anh bị thương ở chân. Còn E-ric Uyn-xơn cũng bị thương, nhưng ở bụng. La-ry bò đi tìm cứu thương, sau đó ngất đi. La-ry được đơn vị cứu sống. Còn E-ric thì. mất tích. Sau hơn 20 năm tìm kiếm tông tích con mình, bà Uyn-xơn lần tới đầu mối cuối cùng là La-ry, người nhìn thấy con bà bị thương giữa trận chiến. Biết được anh mấy năm nay có quan hệ khá gắn bó với Việt Nam, bà nhờ anh giúp đỡ. Đã nhiều năm, La-ry bỏ công tìm kiếm E-ric, mấy lần sang Việt Nam, anh cũng có ý tìm, nhưng chưa ra manh mối. Bây giờ, bà Uyn-xơn đến, sự day dứt đã đến mức không còn chịu đựng nổi. Vì vậy, "trăm sự nhờ cậy vào các bạn Việt Nam!" Và dòng tái bút: Mọi chi phí, bà Uyn-xơn sẽ lo liệu chu đáo!.

Đọc xong thư, tôi cứ thẫn thờ, không biết nói năng ra sao, chỉ nhìn những lá trúc vàng khô cùng với thời gian rơi thành một tấm thảm dưới chân.

Bà Uyn-xơn gượng cười, lấy ra một tấm ảnh đưa tôi xem:

- Đây là E-ric.

Chàng trai trong ảnh mặc quân phục Mỹ, mũ ca-lô đội lệch, miệng nở nụ cười buồn. Bà Uyn-xơn tiếp:

- Nếu E-ric còn, bây giờ nó trạc tuổi ông Quang. Có phải không ông Quang nhỉ?

Quang gật đầu, giải thích cho tôi:

- Mọi dữ kiện vỏn vẹn có vậy. Anh em ngoài đó đi hỏi khắp nơi nhưng rốt cuộc thấy chỉ có cách là nhờ cậy chị Hiển đây. Em được giao việc này. Và em đưa bà Uyn-xơn về Thái Bình tìm chị Hiển. Chị nghe xong bảo: "ít ỏi quá! Khó đấy". Bà Uyn-xơn đã thất vọng. Mà chuyện này tế nhị quá. Vì bà Uyn-xơn có thể không tin "con người ăn cơm dương gian lại có thể nói trúng chuyện âm phủ". Hơn nữa, bà có thể nghi ngờ về một chuyện. lừa đảo gì chăng? Em lúng túng quá, cố giải thích cho bà. Bà nghe xong, trầm ngâm một lúc rồi bảo: "Tôi tin rằng ở Phương Đông có thể có chuyện thần bí. Dù sao, tôi cũng đã đến đây. Hơn 20 năm nay, tôi đã làm hết mọi cách. Bất cứ cách gì, dù khó tin đến đâu, tôi cũng chấp nhận. Điều tôi cần là tìm ra hài cốt con tôi. Còn làm cách nào để tìm ra, dù là cách phi lý nhất, tôi cũng cho là không quan trọng.". Chị Hiển nghe em dịch lại, ngẫm nghĩ một lúc rồi bảo: "Để em xem ý Thánh xem có được không.". Chị mượn tấm hình E-ric, đặt lên bàn thờ Thánh tổ của chị, rồi thành kính đốt hương lầm thầm khấn vái. Bà Uyn-xơn theo dõi mọi động tác của chị Hiển, nét mặt rất chăm chú và căng thẳng. Sau đó, chị Hiển cầm hai đồng tiền trong cái đĩa cổ trên bàn thờ, gieo quẻ. Chị gieo tới ba lần. Xong xuôi, chị quay lại nói với bà Uyn-xơn: "Tình mẫu tử của bà đã động đến đất trời! Thánh đã cho tôi giúp. Vậy thì thế này: ông nhà văn Mỹ nào đó đã vẽ cho bà cái sơ đồ chỗ ông ấy và con trai bà bị thương. Ta vào Nam, tìm đến nơi ấy, may ra tôi có thể lần dò được tin con trai của bà.". Đó là lý do bà Uyn-xơn và chị Hiển có mặt hôm nay ở đây.

Tôi ngẫm nghĩ một hồi rồi hỏi Quang:

- Vậy thì tôi giúp được gì trong việc này?

Quang cười, lúng túng:

- Em nghĩ. Chuyện này tế nhị quá. Cần phải có người quen biết với chính quyền địa phương. Bởi vì. một bà già Mỹ, một bà "thầy" Việt Nam. đi lang thang giữa đồng. Sẽ dễ có chuyện rắc rối. Rồi giả dụ như "thầy" tìm ra, tìm trúng. thì chuyện bốc mộ và hài cốt mang về Mỹ cũng thật chẳng đơn giản chút nào. Lại còn bọn người tham lam, cơ hội nữa.. Chúng đánh hơi thấy thì thật nguy hiểm. Ai bảo vệ tình mẫu tử thiêng liêng? Ai bảo vệ lòng nhân cao cả chống sự tham lam độc ác. Rồi còn tình bạn vừa nhen nhóm nhưng đã tin cậy giữa chúng mình với La-ry. Phải có các anh ở đây. Nếu không e hỏng việc mất.

Tôi nhìn Quang, mỉm cười gật đầu và quay sang bà Uyn-xơn:

- Xin bà yên tâm, chúng tôi sẽ cố gắng hết sức mình.

*

* *

ít hôm sau, vào một buổi sáng sớm, đoàn chúng tôi rời thành phố, hướng về phía Củ Chi sau khi đã chuẩn bị khá chu đáo cho chuyến đi. Mấy bữa nay, trời mưa suốt, tuy chỉ mới vào đầu mùa mưa. Những đám mây nặng nề che khuất mặt trời hè nhiệt đới. Không khí ẩm ướt lùa ngược vào xe. Bà Uyn-xơn lặng lẽ quay kính cửa xe lên. Cô Hiển thì tựa đầu vào thành ghế, mắt lim dim. Mỗi lần xe xóc, cô lại mở mắt nhìn tôi, như muốn hỏi đoạn đường còn bao xa nữa. Tôi bắt chuyện:

- Cô Hiển làm việc này đã lâu chưa?

- Cũng mới mấy năm thôi anh ạ. Từ sau cái vụ em chết hụt do điện giật. Chả là năm đó xã em kéo điện về. Từ bé đến lớn, em đã biết dùng điện đâu. Lớ ngớ thế nào rồi bị.

Cô nở một nụ cười, và tôi thấy hai mắt cô bỗng trở nên dài dại. Quang ở ghế trên quay xuống nói:

- Chị Hiển, hồi chiến tranh, đi thanh niên xung phong làm đường gần Ngã ba Đồng Lộc. Bây giờ, thỉnh thoảng chị vẫn gặp và nói chuyện với mười cô gái ấy. Chị bảo: Họ đã hiển thánh cả rồi và thường giúp chị cứu mọi người trong những cơn tuyệt vọng!

Rồi anh kể lại cho bà Uyn-xơn nghe câu chuyện mười cô gái trắng trong hy sinh vì bom Mỹ trong khi sửa đường chi viện cho miền Nam ở Ngã ba Đồng Lộc. Cuối cùng anh không quên nói rằng chính những cô gái ấy đang giúp Hiển trong việc tìm kiếm E-ric hôm nay! Tôi thấy bà Uyn-xơn nước mắt chảy dài qua câu chuyện.

Đến huyện lợ Củ Chi, chúng tôi ghé vào ủy ban để đón một anh cán bộ đã từng là du kích địa phương, rành rẽ địa hình tại đây mà tôi đã liên hệ được qua dây nói mấy ngày nay, sau khi hỏi dò bạn bè kháng chiến cũ.

Xe chúng tôi rời quốc lộ, tiến vào một con đường đất đỏ. Hai bên đường, đồng ruộng chạy dài. Mới đầu mùa mưa nhưng năn lát và cỏ dại đã bật dậy xanh um sau gần nửa năm ròng nắng hạn. Sáu Tâm ? tên anh cán bộ huyện ? ngồi phía trước, cầm sơ đồ do La-ry vẽ đặt trên đùi. Anh bảo xe chạy chầm chậm và bắt đầu quan sát hai bên đường. Xe chạy qua một cái cống thì Tâm đột ngột kêu dừng lại. Chúng tôi xuống xe. Tâm đứng quan sát cánh đồng, tiến tới trước chừng vài trăm mét, nghiêng nghiêng ngó ngó, phóng mắt ước lượng mọi cự ly xung quanh. Bà Uyn-xơn không bỏ sót một cử chỉ nào của anh. Và, trong ánh mắt bà, tôi đọc thấy những ý nghĩ về hình ảnh đứa con thân yêu, hơn 20 năm về trước, cũng trong một buổi sáng trời âm âm như vầy, đang dàn đội hình, lăm lăm tay súng tiến về cái xóm nhỏ nằm nép dưới những rặng trúc xa xa kia. Bỗng Tâm quay lại đi về phía chúng tôi một đoạn, rồi gọi, giọng quả quyết:

- Anh Minh, anh Quang! Chỗ này đây!

Chúng tôi chạy đến. Tâm nói, giọng xúc động:

- Đúng chỗ này! Mấy anh tham gia trận chống càn hồi đó nói chỗ này đã xảy ra giao chiến ác liệt! Sơ đồ La-ry vẽ cũng gần đúng. Còn cái cống, mấy năm nay đã làm mới lại, vì dòng kênh đã được nắn lùi xuống để lấy nước kênh Đông. Cái cống cũ nằm đúng nơi đây.

Tâm dậm dậm chân trên bờ đất. Quang và tôi đều đưa mắt nhìn Hiển. Hiển không nói năng gì, lặng lẽ rút nắm hương trong cái làn bằng mây cô xách theo tay và châm lửa. Nắng đã ửng. Trời đất oi nồng. Không gian không có một ngọn gió. Cây cỏ đều im phăng phắc. Bầu trời báo hiệu một cơn mưa lớn buổi chiều.

Hiển giơ cao nắm nhang. Mùi hương ngan ngát tỏa rộng trong không gian. Đôi mắt Hiển đứng sững, mở to, đồng tử dãn rộng ra, gương mặt trông dài dại. Tôi liếc nhìn bà Uyn-xơn. Gương mặt bà cũng thật lạ. Bà chợt rùng mình, ghé vào tai tôi nói thầm:

- Gương mặt cô ấy giống hệt gương mặt một cô gái đồng trinh.

Tôi xác nhận:

- Tôi cũng thấy thế. Đó là gương mặt của một cô gái Đồng Lộc.

. Bà gật đầu thật nhanh.

Bỗng Hiển nói giọng như vang từ xa đến:

- Tôi đã nhìn thấy anh ấy. Anh ấy ôm một khẩu súng, nằm đây.

Cô thong thả tiến mấy bước đến gần miệng chiếc cống. Và cô nói:

- Anh ấy đứng lên. Và anh ấy bị thương ở bụng, ngã xuống.

Bà Uyn-xơn kêu lên:

- Con ơi! Đúng nó rồi! Tôi cũng vừa nhìn thấy nó!

Bà vật vã, quằn quại như chực đổ xuống. Tôi và Quang phải vội vã đến đỡ bà. Bà rên rỉ:

- Tôi vừa nhìn thấy nó! Các anh có tin tôi không?

Cả hai chúng tôi đáp cùng lúc, như một tiếng vang:

- Chúng tôi tin. Hoàn toàn tin!

Hiển hầu như không để ý gì đến chúng tôi. Cô mải mê theo đuổi cái bóng mà mình nhìn thấy:

- Tôi nhìn thấy rõ gương mặt anh ấy rồi. Đúng như bức ảnh. Nhưng gầy hơn và râu ra tua tủa. Anh bị thương và anh bò đi.

Giữa trời nắng hanh không một sợi gió, bỗng khói hương trên tay Hiển lay động và nghiêng về một hướng trước mặt, phía cánh đồng. Rồi chẳng để ý gì đến ai, cô bước thẳng xuống ruộng, nước lấp xấp, năn lát và cỏ dại vừa lên xanh. Cứ thế, cô theo sự dẫn dắt của ngọn khói mà đi. Bà Uyn-xơn bước liền theo, chẳng kể giày dép. Chúng tôi cũng vội bước lên, nâng đỡ cho bà.

Khói hương bỗng đứng thẳng. Hiển lại dừng, lẩm bẩm: "Anh ấy mệt quá.". Một lúc, khói hương lại tỏa về phía trước. Hiển lại đi. Bà Uyn-xơn và chúng tôi, bước thấp bước cao, theo sau, chậm chạp như lần theo vết trườn đi của người lính Mỹ bị thương đang bò phía trước. Nhưng tôi chợt nhận ra một điều thật lạ: Hướng vươn tới tìm cái sống của người lính Mỹ bị thương năm đó, lại là hướng đi về cái xóm nhỏ nằm nép mình sau những vườn trúc, cái xóm mà anh đã định xách súng lên, bắn vào. Nhìn bao quát chung quanh, tôi chợt hiểu: Đó là hướng gần nhất có con Người!

Cuộc đi bộ băng đồng thật là vất vả và kéo dài tưởng như vô tận. Song Hiển và bà Uyn-xơn, hai người phụ nữ của đoàn, trong đó có một người chưa hề biết lội qua ruộng nước, lại tỏ ra dẻo dai hơn cánh đàn ông chúng tôi. Tôi nhận ra đúng là có một sức mạnh siêu nhiên đang giúp họ vượt qua cơn tuyệt vọng. Có lúc khói hương bay thẳng đứng rất lâu, khiến tôi tưởng dưới đất này chính là nơi E-ric đã nằm lại. Nhưng không, khói hương lại tiếp tục tỏa về phía trước. Hiển, rồi bà Uyn-xơn lại tiếp tục bước đi, bất chấp cái nóng vàng ong, oi bức khó chịu trên đầu và hơi nước hầm hập cùng gai góc đồng bùn đang cố níu lấy chân họ lại. Tôi mệt mỏi, ngước mắt nhìn lên. Trước mặt tôi hiện ra một vườn trúc xa xa và một mái nhà tranh thấp thoáng.

*

* *

Luồn qua mấy rặng trúc lá mỏng và dài, mảnh mai nhưng sắc bén, những cành trúc la đà, mềm mại ken dày, móc rách cả vai áo bà Uyn-xơn, khói hương đưa chúng tôi trổ ra bên hông một ngôi nhà tranh nhỏ nhắn. Từ cái nắng trưa gay gắt, oi nồng, chúng tôi bước vào vùng bóng râm mát rượi của hàng trúc xanh um. Và tôi chợt ngạc nhiên, vui mừng, vì trước mắt tôi là một bà cụ già đang ung dung ngồi đan những chiếc rổ, nan vót từ thân trúc. Bà cụ dừng tay, nhìn chúng tôi, cũng không kém phần ngạc nhiên. Tôi bước tới, mở lời chào rất tự nhiên theo kiểu Nam Bộ:

- Má đươn rổ à?

- ừ! Con đi đâu đây?

Má ngước nhìn tôi. Đôi mắt già hiền hậu lướt qua tôi và mọi người trong đoàn, rồi ngừng lại nơi bà Uyn-xơn. Tôi thấy những nếp nhăn trên gương mặt má hiện rõ lên. Những nếp nhăn đó, tôi cũng thấy trên gương mặt bà Uyn-xơn, nếp nhăn như bị sự khắc khoải mong chờ vò đi vò lại qua năm tháng.

Chợt má đứng dậy, cho tay vào túi cái áo sờn gấu, vá vai, lấy chiếc khăn nhỏ ra lau mắt. Miệng má móm mém hỏi:

- Bà đây là ai?

Sáu Tâm nhanh nhảu, trả lời vắn tắt. Nghe xong, má chợt sững lại, rồi lập cập nói:

- Mời, mời. vô nhà chơi.

Nhà cửa tềnh toàng. Cái bàn, cái ghế ọp ẹp, long chân. Cái chén uống nước sứt mẻ. Một bàn thờ đặt trên nóc tủ cũ kỹ, mộc mạc với một bát nhang và ba bức ảnh, nước thuốc đã ngả màu. Ba tấm bằng "Tổ quốc ghi công".

Bà Uyn-xơn rụt rè đưa ra tấm ảnh của E-ric và nói với giọng hồi hộp trong khi Quang dịch lại cho má:

- Thưa bà, đây là con trai tôi. Bà có bao giờ nhìn thấy nó không?

Má run run đưa tay đón nhận bức ảnh, ngắm nghía giờ lâu. Tôi thấy cả người má căng thẳng, run lên. Gương mặt má bỗng nhiên biến đổi. Từ đôi mắt già, hai giọt nước lăn xuống cặp má nhăn nheo. Bà Uyn-xơn cuống quýt hẳn lên. Bà lập cập nhắc lại câu hỏi, giọng nghẹn ngào vì nỗi tuyệt vọng dồn nén hơn hai chục năm giờ sắp vỡ trào ra:

- Lạy chúa!. Bà có bao giờ nhìn thấy nó không?.

Má lặng lẽ gật đầu! Bà Uyn-xơn run lên cầm cập.

Má lặng lẽ mở chiếc tủ cũ kỹ, mộc mạc, lôi ra một cái bọc nhựa. Từ bọc nhựa đó, má lại lôi ra một bọc nhựa thứ hai, và từ bọc nhựa thứ hai, lôi ra một cái gói. Mở cái gói với hai, ba lớp giấy, má lấy ra một tấm lắc và một bức ảnh. Rồi má lại lặng lẽ, hai tay đỡ nhẹ, đến tận nơi trao tất cả vào tay bà Uyn-xơn. Tôi nhìn vào bức ảnh và trong khoảnh khắc, tôi thấy rõ ràng, không thể nào nhầm lẫn, hình E-ric tươi cười chụp chung với vợ đang bế đứa con trai! Còn tấm lắc thì khắc mấy chữ ERIC WILSON. Bà Uyn-xơn hét lên một tiếng, úp những di vật ấy vào tim, rồi ngất xỉu.

Một lúc sau, khi chúng tôi giúp lay gọi bà Uyn-xơn, má vẫn lặng lẽ ngồi, nước mắt cứ chảy. Việc đầu tiên bà Uyn-xơn làm khi tỉnh lại là đến ôm chặt má, nước mắt đầm đìa:

- Cầu Chúa phù hộ bà! Xin bà cho biết thêm về con tôi. Mộ nó hiện ở đâu? Bà có biết xin chỉ giùm. Cảm ơn bà, ngàn lần cảm ơn bà.

Má gật đầu. Nhưng má chưa trả lời vội. Má lặng lẽ đứng lên, đến chỗ bàn thờ. Tôi thấy trong ít phút qua mà má như đã trải thêm hàng mấy năm trời, lưng còng thêm xuống. Má rút mấy nén nhang, châm lửa thắp lên. Má đưa lên trán, khấn vái lầm thầm.

Rồi má gọi Quang đến, bảo dịch lời của má cho bà Uyn-xơn:

- Đây là hình của chồng tôi. Ông ấy là du kích chống thực dân Pháp, bị Pháp giết, hài cốt hiện đang chôn ở nghĩa trang liệt sĩ của huyện. Còn đây là thằng con lớn. Nó hy sinh trong kháng chiến chống xâm lược Mỹ ở Tây Ninh. Mộ phần nó cũng hiện đang được anh em xây cất chu đáo ở trên ấy.

Bà Uyn-xơn nghe Quang dịch, vội đến bên bàn thờ, nắm chặt lấy tay má mà nước mắt chảy dài.

Má lặng lẽ cầm xuống cái hình thứ ba, nhìn vào mắt bà Uyn-xơn:

- Đây là đứa con trai út của tôi. Nó bị mất tích trong chiến tranh. Bà có bao giờ nhìn thấy nó không? Xin chỉ giùm. Ngàn lần cám ơn bà.

Bà Uyn-xơn ôm chặt tấm hình người con trai vào tim, nỗi niềm tuyệt vọng của người mẹ bỗng vỡ trào ra thành tiếng nấc. Và lần thứ hai, bà ngất xỉu.

*

* *

Sau đó, má đưa chúng tôi ra vườn trúc. Trong buổi trưa oi nồng, lá trúc mảnh mai mà sắc bén đan dầy, trùm lên khu vườn mát rượi. Một ngọn gió thổi nhẹ. Những cành trúc nhấp nhô. Lá trúc xào xạc, thì thầm. Má dắt bà Uyn-xơn đến dưới một khóm trúc già, chỉ vào một mô đất gò lên mà lá trúc rơi đầy phủ dầy qua năm tháng. Một hòn đá nhỏ, thay cho mộ bia. Má nói:

- Nó nằm đây. Chính tay tôi đã chôn nó. Chỉ có mỗi một mình tôi. Lúc đó, tôi nghĩ mình là mẹ nên chắc có một ngày, người mẹ sẽ đến tìm con.

Bà Uyn-xơn cắn môi, ôm chặt bà má Củ Chi. Rồi bà Uyn-xơn đổ xuống, phủ phục trên tấm thảm trúc che dầy gò mộ, cả người run lên vì nỗi đớn đau tột cùng của người mẹ.

Lâu lắm, bà Uyn-xơn mới đứng lên lau nước mắt và lúng túng rút trong ví ra một bọc tiền lớn, nhờ Quang nói giúp với má:

- Hết sức cảm ơn! Và xin bà cho tôi mang hài cốt con tôi ra khỏi vườn trúc này.

Má lắc đầu:

- Nắm xương của đứa con út tôi, tôi chưa tìm được. Chẳng lẽ tôi lại bán cho bà hài cốt của con bà sao?

Bà Uyn-xơn vội xua tay:

- Không, không. Mong bà đừng hiểu lầm. Tôi mong muốn giúp bà tìm ra người con út.

Má lặng lẽ lắc đầu:

- Tôi chưa tìm ra. Nhưng con tôi đang nằm ở đâu đó trên đất nước tôi. Rồi cũng có người đắp điếm mộ phần cho nó, hương khói hàng năm cho nó. Làm việc nhân đức thì sẽ để đức cho con. Ông bà chúng tôi hay nói vậy.

Bà Uyn-xơn bối rối, quay sang cô Hiển:

- Mong bà cầm tạm. Đây là lòng biết ơn của tôi. Và nhờ bà tìm giúp người con của bà cụ đây.

Khi Quang dịch lại thì Hiển mỉm cười, lắc đầu:

- Thưa bà, tôi sẽ tìm nếu Thánh bảo rằng sẽ tìm được. Tôi làm vì mẹ tôi đây, tôi không thể lấy tiền!

Quang chỉ vào bà mẹ Củ Chi và nói với bà Uyn-xơn:

- Người duy nhất đáng được cảm ơn là mẹ chúng tôi đây, thưa bà. Còn người con của mẹ, anh ấy sẽ nhập vào hồn thiêng của đất nước chúng tôi mà nâng đỡ con người trước những cơn tuyệt vọng.

Bà Uyn-xơn cắn chặt môi, mãi mà không nói nên lời. Lúc sau, lấy hết cố gắng, bà nói giọng nghẹn ngào đầy nước mắt:

- Qua chuyến đi tuyệt vời này, tôi hiểu thêm được đất nước và con người Việt Nam. Bây giờ tôi đã hiểu vì sao các ông thắng trận. Chỉ tiếc là con tôi đã mất. Nếu không, tôi chắc chắn nó sẽ là một người bạn tốt của Việt Nam.

Trời đã ngả chiều. Gió nổi lên, hứa hẹn một trận mưa xua tan cái oi bức nặng nề. Vườn trúc cong những ngọn mềm mại, dịu dàng như múa. Lá trúc thầm thì, xào xạc. Vài cái lá vàng khô xoay tròn theo gió, rơi xuống phủ trên tấm thảm trúc dầy.

Nguồn: http://vnthuquan.net

Phát hành: Nguyễn Kim Vỹ.

Nguồn: www.binhthuan.gov.vn

Được bạn: Thái Nhi đưa lên

vào ngày: 25 tháng 10 năm 2004