Author: Katrin Himmler; Lý Thế Dân (dịch)
Date: 2020-10-17T17:00:00+00:00
Keywords: @.Đức; Non-Fic; History; Classics; War
Description: Tải Ứng dụng Trương Định App Download ebook tốt nhất Với hơn 10.000 quyển sách và truyện update mỗi ngày Link https://TrươngĐịnh.Vn
Publisher: VCTVEGROUP

THÔNG TIN EBOOK

Tên sách
Anh Em Nhà Himmler
(chân dung nhân vật quyền lực thứ hai của Đức Quốc xã)

Tác giả
Katrin Himmler

Dịch giả
Lý Thế Dân

Thể loại
Lịch Sử

Phát hành
Alphabooks

Nhà Xuất Bản
Nhà xuất bản Thế Giới 2015 (tái bản 2018)

Ebook
2021 ebook©vctvegroup kindlekobovn

—★—

Viết cho con trai tôi

“Nếu chúng ta ở vị trí của họ, có lẽ chúng ta cũng sẽ làm như vậy”

Tzvetan Todorov trong cuốn Về sự da dạng của con người

Lời giới thiệu

Đức Quốc xã chỉ tồn tại trong 12 năm nhưng những bi kịch mà thời kỳ này để lại hẳn còn kéo dài hàng thế kỷ, cũng như đã và sẽ còn tốn nhiều giấy mực để nghiên cứu, phân tích về nó. Cùng với Adolf Hitler - Chân dung một trùm phát xít và Stalingrad - Trận chiến định mệnh, Công ty Cổ phần Sách Omega Việt Nam trân trọng giới thiệu tới bạn đọc một tác phẩm nữa trong bộ sách về thời kỳ Đức Quốc xã, Anh em nhà Himmler - Chân dung nhân vật quyền lực thứ hai của Đức Quốc xã.

Tác phẩm này được ca ngợi là một cách nhìn mới về thời kỳ Đức Quốc xã. Ngay từ khi mới xuất bản tại Đức, nó đã gây được sự chú ý rộng rãi như một cuốn sách đặc biệt sắc bén và trí tuệ. Trong khi Adolf Hitler - Chân dung một trùm phát xít là một tác phẩm đồ sộ và chi tiết về cuộc đời và con người Adolf Hitler với những phân tích cặn kẽ con đường tiến thân cho đến khi lên đứng đầu Đức Quốc xã cùng những yếu tố ảnh hưởng đến tâm lý và dẫn đến những tội ác mà ông ta gây ra, và Stalingrad - Trận chiến định mệnh tái hiện khung cảnh thảm khốc của Thế chiến II với quá trình Đức Quốc xã lên đến đỉnh cao chiến thắng rồi tuột dốc không thể cứu vãn, thì Anh em nhà Himmler cho chúng ta thấy rằng Đức Quốc xã không chỉ là Hitler, là Holocaust…, và trong những tên sát nhân tàn ác nhất thế kỷ không chỉ là tư tưởng diệt chủng man rợ, đằng sau đó là lý tưởng chung của cả một dân tộc, là những con người cống hiến một cách mù quáng mà không mong được công nhận. Lịch sử bao giờ cũng tàn nhẫn khi chỉ ghi nhận những chiến công và những tội ác. Và những cuốn sách như Anh em nhà Himmler sẽ là hồi chuông gióng lên, lay động lương tâm và hiểu biết của con người.

Dù chỉ gói gọn trong hơn 400 trang sách, nhưng đây thực sự là một tác phẩm lớn và sâu sắc, nó cho thấy sức mạnh có thể biến con người thành ác quỷ của một đám đông-dân tộc; gánh nặng của hậu duệ những người Đức Quốc xã cũng như hậu duệ của những người Do Thái và “bức tường im lặng” vẫn tồn tại giữa họ cho đến tận ngày nay; cách họ tạo nên những bức màn huyền thoại để chối bỏ sự thật về cha ông mình rồi từ đó trở thành “đồng lõa” với thế hệ trước…, và có thể cuốn sách còn gợi lên trong độc giả nhiều vấn đề khác cần suy ngẫm.

Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!

CÔNG TY CỔ PHẦN SÁCH OMEGA VIỆT NAM

Lời nói đầu Những chuyện cũ

Khi tôi 15 tuổi, trong giờ học Lịch sử, một trong những bạn cùng lớp bất ngờ hỏi rằng tôi có liên quan gì với “nhà Himmler” không. Tôi lúng búng đáp “Có”. Một khoảng lặng chết người bao trùm lớp học. Mọi người thật căng thẳng và cảnh giác. Cô giáo sững sờ nhưng rồi tiếp tục dạy như thể không có chuyện gì xảy ra. Cô đã bỏ qua cơ hội cho phép chúng tôi tìm hiểu xem liệu có còn mối liên hệ nào đó, nếu có, nối giữa thế hệ trẻ chúng tôi với “những chuyện cũ” hay không.

Đó là câu hỏi mà bản thân tôi đã né tránh suốt một thời gian dài. Tôi có biết rằng Heinrich Himmler là ông họ của mình. Tôi có biết về “tên sát nhân tàn ác nhất thế kỷ”, kẻ đã ra lệnh thủ tiêu người Do Thái châu Âu và giết hại hàng triệu người khác. Cha mẹ tôi ngay từ rất sớm đã cho tôi đọc những cuốn sách về thời kỳ Quốc xã. Vừa run rẩy vừa khóc, tôi đọc về cuộc nổi dậy thất bại của những người dân Do Thái ở Warsaw (Warsaw ghetto*), về hồi ức của những người chạy nạn và nỗ lực sinh tồn của những đứa trẻ được che giấu. Tôi nhập vai vào những nạn nhân, cảm thấy xấu hổ với tên họ của mình và thường cảm thấy mình có tội theo một cách không thể cắt nghĩa được nhưng rất đau đớn. Sau này, khi theo học ngành chính trị học, lịch sử nước Đức là môn học chính của tôi.

•

Ghetto: Khu vực mà người Do Thái buộc phải sinh sống. Một ghetto hiện nay được dùng để chỉ một khu vực sinh sống của một nhóm dân tộc hay sắc tộc đặc thù nào đó.

— end note —

Nhưng đồng thời tôi luôn tránh nhìn lại lịch sử của chính gia đình mình. Động lực thúc đẩy tôi làm vậy chỉ xuất hiện sau này và phần nhiều là do tình cờ. Cha tôi bảo tôi tìm kiếm trong Kho Lưu trữ Liên bang ở Berlin hồ sơ về ông nội. Cho tới trước lúc ấy, ông nội tôi Ernst, người tôi không hề biết mặt, đối với tôi vẫn đơn giản chỉ là em út của Heinrich Himmler, là một chuyên gia về công nghệ, là kỹ sư giữ chức Kỹ sư Trưởng của Đài Phát thanh Đế chế tại Berlin - một con người khá phi chính trị theo lời kể của mọi người. Cho tới khi ấy, chẳng điều gì về ông có thể khiến tôi thấy tò mò, thắc mắc.

Ngay từ lần đầu tiên xem xét kỹ càng các tài liệu, tôi đã có một phát hiện đáng lo rằng, hầu hết những chuyện mà gia đình kể về ông đều không khớp với những gì tập hồ sơ mỏng này tiết lộ. Hóa ra ngay từ rất sớm, Ernst Himmler đã là một người Quốc xã kiên định, và để đáp lại sự hỗ trợ về sự nghiệp từ người anh ruột là Thống chế SS* Heinrich, ông Ernst đã thực hiện những nhiệm vụ đáng ngờ do anh mình giao phó. Tôi cũng dần dần phát hiện ra Gebhard, người lớn nhất trong ba anh em trai, là một người hãnh tiến đầy tham vọng và là Đảng viên Quốc xã kiên định ngay từ những ngày đầu lập Đảng. Năm 1923, ông tham gia vụ Hitler Putsch, hay còn gọi là Chính biến Nhà hàng bia*, cùng với em trai Heinrich; sau này ông thăng tiến nhanh tới chức Vụ trưởng Bộ Giáo dục Đế chế. Tôi buộc phải kết luận rằng cả hai anh em đều đã tình nguyện cống hiến chuyên môn của mình với cùng chung niềm tin vững chắc như Heinrich và những người bà con khác, cũng như nhiều đồng nghiệp và hàng xóm của họ.

•

Reichsfuhrer SS: Thống chế tổ chức SS hay Schutzstaffel tức đội cận vệ của Đảng Quốc xã. (ND) / Những chú thích của người dịch (ND) và tác giả (TG) sẽ được ghi chú rõ, những chú thích khác là của người biên tập (BTV).

— end note —

•

Sự kiện xảy ra ngày 8/11/1923 do Adolf Hitler điều động Đảng Quốc xã tiến hành, nhằm lật đổ chính quyền bang Bayern.

— end note —

Điều này cũng đúng với cha mẹ của ba anh em. Trước năm 1933, Gebhard Himmler Cha, hiệu trưởng một trường cấp hai, cùng với vợ là Anna đã rất nghi ngờ và thường chê trách người con thứ của mình, xem Heinrich là thiếu tham vọng. Tuy nhiên về sau, theo như các lá thư họ gửi cho Heinrich, họ đã trở thành những người Quốc xã nhiệt thành. Họ cũng thích thú với những ưu đãi và lợi lộc mà Heinrich có thể kiếm được cho họ nhờ địa vị của mình tại trung tâm quyền lực của Đệ tam Đế chế.

Mấy năm sau đó, tôi tập trung chủ yếu vào những chuyện khác hơn là về lịch sử gia đình mình. Lúc ấy tôi cũng bị cuốn hút bởi những đất nước như Ba Lan hay Israel, mà lịch sử vốn có mối liên hệ gần gũi và đầy bi thảm với lịch sử nước Đức và cả với lịch sử gia đình của chính tôi. Ba Lan không chỉ là đất nước mà ở đó Heinrich Himmler đã tổ chức chiến dịch không khoan nhượng của Quốc xã để hủy diệt người Do Thái và người Slav “hạ đẳng”*. Năm 1939 người anh cả Gebhard đã tham dự cuộc xâm lược Ba Lan trong vai trò đại đội trưởng, điều mà sau này khi chiến tranh kết thúc đã lâu vẫn được ông mô tả là một chuyến phiêu lưu “táo bạo” thực hiện “với tốc độ chóng mặt”. Anh vợ của Gebhard là Richard Wendler từng làm Thống đốc Cracow vào thời gian người Do Thái trong thành phố bị trục xuất. Và Warthegau, tên mà người Đức dùng để gọi phần đất Ba Lan bị sáp nháp vào lãnh thổ Đế chế tháng 10 năm 1939, cũng là nơi bà nội tôi cùng các con đã chuyển đến sống sau khi sơ tán khỏi Berlin thời chiến, tại một điền trang mà vị chủ cũ người Ba Lan trước đó đã bị đuổi đi. Tôi tiếp tục lần theo những dấu vết về gia đình mình. Nhưng dường như tội ác ghê gớm của Heinrich Himmler lại khiến con cái các anh em của ông ta thoải mái miễn tội cho cha của họ, mặc dù trong lòng vẫn mang nỗi sợ hãi mơ hồ nhưng dai dẳng rằng cha họ có lẽ có liên can nhiều hơn rất nhiều so với những gì họ vẫn nghĩ.

•

Untermensch: Khái niệm Quốc xã dùng để chỉ những dân tộc thấp kém, đặc biệt là các dân tộc ở phía đông, gồm có người Do Thái, người Digan, các dân tộc Slav như Ba Lan, Serb, Nga, Belorussia và một bộ phận người Ukraina.

— end note —

Tôi cũng chịu cùng nỗi sợ hãi đó. Nhưng, mặc dù nghe có vẻ khó tin, phải mất tròn 5 năm sau khi bắt đầu tiến hành nghiên cứu tôi mới dám đọc đến những tài liệu giấy tờ, chứng chỉ, thư từ và sổ ghi chép quan trọng được cất trong nhà của cha mẹ tôi. Tôi biết rằng, trong gia đình Himmler, mọi mẩu giấy viết tay, từ hóa đơn tiền điện cho tới bản nháp thư từ hay giấy tờ tùy thân và ảnh chụp đều được lưu giữ miễn có điều kiện cho phép, nhưng cho tới lúc đó tôi chưa khi nào chủ ý dò hỏi hay lục lọi đến chúng. Có một cặp tài liệu mà trong đó bà nội tôi, người tôi rất kính trọng, cất giữ khá nhiều thứ. Khi biết được rằng một thời gian dài sau năm 1945 bà vẫn là thành viên của một mạng lưới cựu Đảng viên Quốc xã lập ra nhằm giúp đỡ lẫn nhau, tôi đã vô cùng đau đớn.

Khi bạn tiến hành nghiên cứu lịch sử gia đình của chính mình, rất khó để vượt qua những khoảng trắng thông tin và các vùng cấm tò mò mà người thân đã vạch ra đối với một chủ đề nào đó. Đó luôn là một quá trình đau đớn, và bạn thường xuyên bị hành hạ bởi nỗi sợ về những gì bạn có thể sẽ đánh mất.

Tôi mất đến ba năm kể từ lần đầu tiên tìm thấy tài liệu về ông nội mình trong hồ sơ lưu trữ cho tới khi đi đến chấp nhận rằng tôi sẽ phải xem lại toàn bộ lịch sử gia đình mình đến từng tiểu tiết. Cùng thời điểm ấy, tôi sinh con trai đầu lòng, con tôi sẽ phải mang nỗi đau không chỉ kế thừa từ gia đình bên ngoại: Chồng tôi sinh ra trong một gia đình Do Thái từng bị ngược đãi bởi đám tay chân của ông họ tôi Heinrich và những thành viên gia đình anh ấy cho đến ngày nay vẫn còn mang nỗi đau vô hạn vì nhiều người thân đã bị giết hại. Tôi thấy rõ rằng mình phải cho con biết về một lịch sử gia đình không còn bị bóp méo bởi những huyền thoại vẫn được cả nhà kể lại.

Kết quả của ý định trên là sự ra đời của cuốn sách này với đóng góp của rất nhiều người. Tôi muốn cảm ơn tất cả những người này.

Chính cha tôi là người đã tạo động lực đầu tiên cho nghiên cứu của tôi. Giáo sư Wolff-Dieter Narr và nhóm nghiên cứu chuyên đề “Thế hệ cháu chắt của các Đảng viên Quốc gia Xã hội tích cực” tại Đại học Tự do Berlin đã biến nó thành một dự án nghiên cứu cụ thể. Tôi cũng muốn cảm ơn tất cả các thành viên gia đình tôi đã cung cấp tài liệu theo mong muốn của tôi và đã kiên nhẫn chịu đựng những buổi phỏng vấn liên tục của tôi.

Các nghiên cứu toàn diện của tôi được nhân viên của rất nhiều cơ quan hỗ trợ. Tôi đặc biệt cảm ơn Herr Pickro của Cục Lưu trữ Liên bang tại Koblenz, người đã giúp đỡ rất nhiều và luôn sẵn sàng dành thời gian cho tôi. Tôi cũng nhận sự giúp đỡ của nhiều người làm trong Cục Lưu trữ Liên bang tại Berlin-Lichterfelde, kho lưu trữ của Đại học Kỹ thuật Munich, Tổng cục lưu trữ Quốc gia ở Düsseldorf, kho lưu trữ địa phương của Berlin và tổ chức Kontakte (Các quan hệ) ở Berlin.

Tôi đặc biệt mang nợ Michael Wildt của Viện Nghiên cứu Xã hội tại Hamburg, ông là nhà sử học đầu tiên đã đọc bản thảo nháp. Công việc của tôi đã không thể tiếp tục được nếu thiếu sự khích lệ, chỉ dẫn và hỗ trợ của ông.

Heinz Höhne đã cung cấp tài liệu từ kho lưu trữ cá nhân của mình theo yêu cầu của tôi; Anne Prior đã rộng lượng cung cấp cho tôi thông tin về chi Dinslaken của dòng họ tôi. Andreas Sander và Peter Witte thuộc Stiftung Topographie des Terrors (Topography of Terror Foundation) đã giúp tôi có được những thông tin quan trọng.

Tôi muốn gửi lời cảm ơn đặc biệt của mình tới Ingke Brodersen, người không chỉ tìm ra một nhà xuất bản chịu nhận bản thảo của tôi mà còn biên tập nó thật sắc sảo và sát cánh cùng nó trong suốt quá trình thực hiện. Cô đã luôn sẵn sàng vì tôi; được làm việc cùng cô thật là một may mắn xét dưới mọi góc độ.

Chồng tôi đã giúp tôi qua vô số lần thảo luận; ngay từ đầu, anh và cha mẹ chồng tôi đều đã khuyến khích tôi viết cuốn sách này. Các bạn bè đã lắng nghe kiên nhẫn, cùng thảo luận về chủ đề, đọc những phần bản thảo và giúp tôi trong những chuyến đi lại tìm hiểu.

Cuối cùng, tôi muốn cảm ơn cha mẹ tôi, những người đã ủng hộ và giúp tôi đảm đương được công việc này suốt những năm qua. Không có họ cuốn sách này sẽ không bao giờ được viết ra.

1. Tôi không bao giờ được gọi một tiếng “Ông ơi”:
Cuộc điện thoại

Ernst Himmler đã mất từ lâu trước khi tôi chào đời. Với thế hệ tôi, điều này không có gì bất thường. Nhiều người chồng, cha và ông đã không bao giờ trở về sau chiến tranh. Điều bất thường về ông tôi không phải ở chỗ ông đã mất, mà ở chỗ ông là em trai của SS Reichsführer (Thống chế SS) Heinrich Himmler - người đã tổ chức việc giết hại hàng triệu người trong thời Đệ tam Đế chế.

Tôi biết rõ điều này, ngay khi còn nhỏ. Nhưng tôi không bao giờ tự hỏi về thái độ cá nhân và thái độ chính trị của người ông mà tôi chưa từng gặp mặt đối với người anh trai. Điều này không hề thay đổi cho tới khi tiếng chuông điện thoại vang lên vào một buổi sáng nọ, giữa mùa xuân năm 1997. Cha tôi gọi. Liệu tôi có thể thực hiện yêu cầu của cha đến Kho Lưu trữ Liên bang tìm xem họ có giữ bất cứ hồ sơ nào về ông nội không? Cha nói với tôi rằng những hồ sơ ấy đã được công khai cho mọi người, do người Mỹ đã chuyển chúng lại cho người Đức. Và tôi đến đó thì dễ hơn là ông.

Vâng, tôi thì dễ thực hiện yêu cầu này hơn, bởi cha mẹ tôi sống khá xa Berlin. Sau khi thống nhất đất nước, Kho Lưu trữ Liên bang Đức thu thập mọi hồ sơ được giữ tại Trung tâm Tài liệu Berlin cũ và công bố hầu hết các bộ tài liệu cá nhân mở rộng về những quan chức Đảng, lãnh đạo SS và những tội phạm Quốc xã. Nhưng tại sao cha tôi lại nghĩ trong những hồ sơ này có thể có lưu lại gì đó về cha mình, Ernst Himmler?

Tôi đề nghị được xem các hồ sơ. Vào thời điểm đó, yêu cầu này vẫn còn rất khó được chấp nhận và tôi phải chờ hàng tháng để được hẹn gặp. Sự chậm trễ này khiến tôi nhẹ nhõm, nó cho tôi thời gian để suy nghĩ về con người mà cho tới khi ấy không hề có vai trò gì trong cuộc đời mình. Chỉ một lần khi còn nhỏ, lúc tôi hỏi bà nội tôi - bà Paula, vợ của Ernst Himmler - về người thanh niên trông có vẻ hơi cứng nhắc mặc bộ com-lê đen trong tấm ảnh chụp lồng khung treo trên tường phòng khách nhà bà. Tôi nhớ mãi những giọt nước mắt đột nhiên trào ra từ khóe mắt của bà đã khiến tôi sợ hãi đến mức nào. Tôi không còn nhớ bà đã kể chuyện gì về ông. Bà không bao giờ chủ động nhắc đến ông và tôi cũng không hỏi thêm lần nào nữa. Cha tôi cũng vậy, hiếm khi nói về chuyện này. Những mẩu thông tin mơ hồ mà cha tiết lộ thường là “ông là một kỹ sư làm cho Deutscher Rundfunk ở Berlin và cha cho rằng ông cũng là Đảng viên Quốc xã”, nhưng luôn nói thêm câu: “Nhưng thời ấy người nào cũng vậy”. Cha tôi nói cha nghĩ rằng người anh trai Heinrich đã thuyết phục ông nội gia nhập Đảng, bởi “ông Ernst không mấy quan tâm tới chính trị”. Và có lẽ, cha tôi nói tiếp, ông nội “không muốn bị ảnh hưởng đến công danh”. Heinrich có lẽ đã cho ông một vị trí trong Đài Phát thanh Đế chế. “Heinrich luôn thấy phải có trách nhiệm với em trai mình. Nhưng hai người không gặp gỡ nhau thường xuyên”.

Cho đến lúc ấy, những lưu ý này về ông nội tôi nghe luôn có vẻ hợp lý. Tôi không bao giờ thắc mắc chuyện gì. Không có điều gì về ông khiến tôi thấy nghi ngờ, không có chuyện gì khiến tôi bối rối. Điều này chỉ thay đổi sau khi cha nhờ tôi lục tìm hồ sơ về ông tại Kho Lưu trữ Liên bang. Tôi bắt đầu tự hỏi mình đã biết gì về ông nội. Không nhiều - và toàn những chuyện khá vặt vãnh. Giống như những thông tin ta có thể tìm thấy trong một bản khai lý lịch theo mẫu: Sinh năm 1905 tại Munich, lớn lên trong một gia đình trung lưu đáng tôn trọng, kỹ sư phát thanh, từ năm 1933 làm việc trong Deutscher Rundfunk, cùng khoảng thời gian đó lấy Paula, sau đó sinh được ba con gái và một con trai - là cha tôi. Gia đình sống trong một biệt thự song lập có vườn tại Ruhleben ngoại ô Berlin. Trong những năm cuối chiến tranh, Ernst Himmler được thăng chức làm Kỹ sư Trưởng và Phó Giám đốc Kỹ thuật; không lâu trước khi kết thúc chiến tranh ông được gọi vào Volkssturm, tổ chức dân quân tự vệ Đức Quốc xã*, ông mất đầu tháng 5 năm 1945, trong một tình huống vẫn còn chưa rõ ràng.

•

Lực lượng dân quân quốc gia được thành lập trong những tháng cuối của Thế chiến II. Lực lượng này không phải do Lục quân Đức thành lập mà là do Đảng Quốc xã lập ra theo lệnh của Hitler vào ngày 18/10/1944.

— end note —

Tôi không biết gì về con người mà tôi gọi là ông nội: Ông đã lớn lên thế nào, ông cư xử với vợ con mình ra sao, ngoài công việc ra thì ông quan tâm tới chuyện gì, thái độ của ông với Đảng Quốc xã hay thái độ của ông với anh trai Heinrich ra sao. Cho tới lúc này Ernst Himmler dường như là một con người hết sức bình thường, không có gì nổi bật. Việc nhắc đi nhắc lại rằng hai anh em không liên lạc nhiều với nhau có vẻ hoàn toàn phù hợp với hình ảnh một kỹ sư không mấy quan tâm tới chính trị. Nhưng nếu vậy thì động cơ nào đã thúc đẩy Heinrich hỗ trợ cho sự nghiệp của Ernst? Thực tế có phải họ ít gặp nhau như mọi người đã nói hay không? Và nếu vậy thì tại sao? Do Ernst không quan tâm tới những gì anh mình đang làm, hay do Heinrich, người đứng đầu SS và sau này kiêm chức Bộ trưởng Nội vụ, đã hoàn toàn ngập đầu trong núi việc thanh lọc “lũ kẻ thù của nhân dân Đức” khỏi nước Đức và các quốc gia bị chiếm đóng kế cận? Liệu ông tôi Ernst và bà tôi Paula có biết về những gì Heinrich đang làm? Cha tôi luôn nói dường như ông nội có biết điều gì đó, nhưng bà tôi, một người “rất ngây thơ về chính trị”, thì tuyệt đối không biết gì.

Tôi bắt đầu xét lại cả về tính xác thực của những điều cha nói và những việc mà trước kia tôi chưa từng hoài nghi. Bất cứ ai thân cận với người đứng đầu SS tới mức như bà tôi hẳn đều phải cực kỳ cố gắng mới có thể không biết chút gì về việc bắt bớ những người bất đồng chính kiến, về chuyện người Đức gốc Do Thái bị tước hết quyền công dân và “biến mất” trong các trại tập trung.

Tôi thấy mình không tài nào hình dung nổi hình ảnh về ông Ernst một cách rõ nét hơn. Đột nhiên tôi cảm thấy xấu hổ vì thiếu hiểu biết, vì sự thờ ơ ngây thơ đối với lịch sử gia đình mình. Mặc dù biết ông nội tôi vốn gần gũi với Heinrich Himmler, nhưng tôi luôn vạch một ranh giới rõ ràng phân cách giữa một “Heinrich Ghê rợn” với một “Ernst Phi chính trị”. Hơn nữa, tôi ngạc nhiên nhận ra rằng dù tôi có hiểu biết sâu sắc về chủ nghĩa Quốc gia Xã hội từ khá lâu và có quan tâm đặc biệt tới ranh giới mong manh giữa các Đảng viên Quốc xã tích cực - những kẻ biết rõ chuyện gì đang diễn ra, với những người hưởng lợi từ nó và những người đơn giản là sống cùng với nó - nhưng tôi lại không áp dụng nó vào chính gia đình mình.

Tháng 6 năm 1997, tôi được Kho Lưu trữ Liên bang hẹn lên gặp. Tôi lái xe tới Lichterfelde, và thậm chí khi bước vào bãi đất rộng của khu lán trại cũ tôi đã có cảm giác như mình đang đi ngược thời gian. Điều đầu tiên ta thấy qua khe hàng rào là những tòa nhà cũ bằng gạch đỏ bóng có từ thời Wilhelm II, xây vào cuối thế kỷ 19 cho Học viện Quân sự Phổ và được sử dụng vào mục đích ấy cho tới Thế chiến I. Ở cổng vào có một số tòa nhà từ thời Quốc xã - những công trình đồ sộ kỳ quái, xám xịt với các hàng cột hiên và tượng của các lực sĩ Bắc Âu. Trong thời Đệ tam Đế chế, đây là nơi trú đóng trung đoàn cận vệ của Hitler, trung đoàn Leibstandarte-SS Adolf Hitler dưới quyền chỉ huy của Sepp Dietrich, quân nhân của nó có lời tuyên thệ cá nhân trung thành với Führer và xem đơn vị mình là “đơn vị ưu tú trong số những đơn vị ưu tú”. Sau năm 1945, khu này do quân Mỹ trú đóng, họ thay thế các tòa nhà đã bị phá hủy nhiều bằng những khu nhà chung cư và hành chính, gọi tên là Doanh trại Andrews. Ngày nay Kho Lưu trữ Liên bang đóng tại một trong những tòa nhà này.

Tại phòng đọc, tôi được đưa cho mấy tập hồ sơ mỏng về Ernst Himmler cùng một danh sách dài những tài liệu tham khảo để nghiên cứu thêm. Cầm các tập hồ sơ ấy mà lòng tôi lẫn lộn nhiều cảm xúc. Trước hết là cú sốc khi biết ở đây thực sự có những thông tin về ông nội, đồng thời xen lẫn cả sự tò mò; tôi cảm thấy nhẹ nhõm vì tập hồ sơ hơi mỏng, nhưng cũng sợ những gì ẩn chứa trong đó.

Trong cặp tư liệu cá nhân chỉ có vài tờ photocopy: Một tấm thẻ đảng có dán ảnh, một bản khai lý lịch và vài giấy tờ cá nhân. Tôi xem kỹ tấm thẻ đảng và nhìn thấy ngày ông gia nhập: 1/11/1931. Thật lạ. Tại sao lại là năm 1931, hơn một năm trước khi Quốc xã lên nắm quyền? Như vậy chẳng phải không khớp với khẳng định rằng Ernst đã bị Heinrich thuyết phục gia nhập Đảng sao? Tôi đọc tiếp và phát hiện trong tập hồ sơ có một tài liệu cho biết rằng ông đã chính thức trở thành thành viên SS ngày 1 tháng 6 năm 1933. Đó là ngày ông được nhận vị trí tại Đài Phát thanh Đế chế. SS sao? Chuyện này chưa bao giờ được nhắc tới! SS là tổ chức của Heinrich, và sự thật chấn động rằng thời điểm Ernst gia nhập nó trùng với lúc ông bắt đầu làm việc cho Đài Phát thanh khớp với giả thiết của cha tôi rằng Heinrich đã hỗ trợ Ernst thăng tiến trong sự nghiệp. Tôi ngồi nhìn mớ tài liệu vừa đột ngột khiến quá khứ trở nên xác thực hơn. Sau bao phỏng đoán và suy nghĩ rối bời của mấy tuần trước, sự thật này làm tôi thấy nhẹ người. Tôi tiếp tục nhìn xuống bức ảnh, một bức ảnh hộ chiếu bình thường trong đó Ernst trông thật trẻ trung và nghiêm túc. Ở thời điểm này, dường như ông trở nên xa lạ với tôi còn hơn cả trước kia. Tôi quan tâm đến điều gì ở con người này, người đã chết trước khi tôi ra đời tới 22 năm?

Trong số giấy tờ đó, tôi tìm thấy một tài liệu đề cập tới khoản vay Ernst nhận được vào mùa thu năm 1937 để tậu căn nhà tại quận Ruhleben ở Berlin mà ông mua chung với Tiến sĩ Behrends nào đó. Khoản vay lấy từ sĩ quan phụ tá của Thống chế SS - chính là ông anh Heinrich. Các giấy tờ gồm có một lá thư đánh máy đề tháng 5 năm 1944 của Ernst gửi Heinrich trong đó cho thấy rõ ràng có những lần ông đã góp sức phục vụ cho người anh quyền thế hơn của mình. Trong thư, ông trả lời đề nghị của anh trai về việc đánh giá chuyên môn của phó giám đốc điều hành một công ty ở Berlin tên là C. Lorenz.

Khi đó, tôi vẫn còn chưa hiểu rõ cả thời điểm lẫn tầm quan trọng của bức thư này. Nhưng nó khiến tôi băn khoăn. Có lẽ là do ngôn từ sử dụng trong bức thư. Dù viết với văn phong khô cứng của một báo cáo công vụ, nhưng những câu viết lòng thòng lại được thêm mắm dặm muối bằng các cụm từ đậm chất lý tưởng như “về mặt ý thức hệ” và “viễn cảnh của tiến trình Aryan hóa*”. Bức thư cho thấy thái độ tích cực quá mức của ông khi thực hiện một nhiệm vụ do Heinrich giao phó, và cũng cho thấy những quan tâm của chính ông mà tôi chưa hề biết đến. Ngoài phần đánh giá, bức thư đề cập tới một buổi trò chuyện kéo dài với Walter Schellenberg, người đứng đầu Cục Hải ngoại của Cơ quan An ninh (Sicherheitsdienst, viết tắt là SD). Tôi không hiểu tại sao ông mình, người được cho là chỉ quan tâm đến kỹ thuật chứ không phải chính trị, lại có thể tranh luận với người đứng đầu Cục Hải ngoại của SD, hay Schellenberg lại có thể dính dáng tới chuyện gì ở đây. Có lẽ Ernst chỉ muốn phô trương, muốn lợi dụng cơ hội để trò chuyện với một nhân vật Quốc xã cỡ bự như vậy. Toàn bộ câu chuyện là một bí ẩn đối với tôi.

•

Chủ nghĩa Quốc xã khẳng định rằng thế giới được chia thành một hệ thống nhiều thang bậc chủng tộc: người Aryan, trong đó người Đức là đại diện thuần chủng nhất, là chủng tộc thượng đẳng về văn hóa, trong khi người Do Thái là thấp kém nhất. Điều đó cũng có nghĩa là người Do Thái sẽ bị người Aryan loại bỏ khỏi thế giới.

— end note —

Tôi tiếp tục xem xét các hồ sơ. Tôi lướt qua nhiều loại danh hiệu: không chỉ có “Huy hiệu thể thao SA*”, “Huy hiệu danh dự Olympic” mà còn có cả “Huân chương chữ thập vì thành tích phục vụ quân sự nổi bật, hạng Hai và hạng Nhất”. Do là sĩ quan SS cao cấp, Ernst ban đầu được phân vào Ban Nhân sự SS, sau đó về ban tham mưu của cục trưởng Cục Thông tin Liên lạc. Việc bổ nhiệm dường như chỉ đơn thuần mang tính hình thức - tôi không tìm được bằng chứng nào cho thấy ông từng tham gia tích cực công tác dưới vai trò một sĩ quan SS. Lần thăng cấp cuối cùng của ông, lên chức Sturmbannführer (thiếu tá SS), là vào năm 1939, mười ngày sau khi xâm lược Ba Lan. Nhưng tại sao ông lại được tặng Huân chương chữ thập vì thành tích phục vụ quân sự nổi bật? Xét cho cùng, ông chưa bao giờ dính tới công tác ở chiến trường.

Từ một báo cáo thống kê của Đảng Quốc xã mùa hè năm 1939, tôi biết được rằng Ernst, mặc dù là đảng viên, khó có thể nằm trong vô số tổ chức chi nhánh của Đảng Quốc xã (NSDAP, Đảng Công nhân Đức Quốc gia Xã hội chủ nghĩa) ngoại trừ Mặt trận Lao động Đức mà hầu như tất cả những “người sản xuất ra sản phẩm”, từ các công nhân cổ xanh và cổ trắng cho tới những người quản lý họ, đều là thành viên, và Tổ chức Phúc lợi Nhân dân Quốc gia Xã hội.

•

Viết tắt của Sturmabteilung, đội xung kích của Đảng Quốc xã, vì mặc đồng phục màu nâu nên còn được gọi là Quân áo nâu, khác với lực lượng SS là Quân áo đen. (ND)

— end note —

Tôi thấy nhẹ lòng khi mọi thứ dường như đều dẫn tới thực tế rằng Ernst không phải là một đảng viên Quốc xã được đặc biệt giao nhiều trọng trách. Không có hoạt động cấp cao nào trong đảng hay trong bất cứ hội đoàn chuyên môn nào của đảng, chắc chắn không có bất cứ ghi nhận nào về đặc cách trên thẻ đảng của ông, và Sturmbannführer không hằn là một cấp bậc thể hiện nhiều tham vọng trong cái tổ chức đáng sợ đó. Hiển nhiên, mối quan tâm chính của ông là kỹ thuật phát thanh, và có lẽ là sự nghiệp của riêng ông, nhưng ông vẫn giữ thái độ cách biệt chính trị. Tuy nhiên, tôi vẫn chưa thấy hoàn toàn thuyết phục. Chính ngày gia nhập sớm ghi trong đảng tịch của ông khiến tôi thấy bối rối; cuộc trò chuyện của ông với Schellenberg; cùng sự thực rằng trong chiến tranh ông được đánh giá là “hết sức cần thiết”, cũng có nghĩa là ông không bị động viên vào quân đội. Ông được gọi nhập ngũ năm 1942 vào tiểu đoàn dự bị của Leibstandarte-SS Adolf Hitler, nhưng có vẻ như ông chưa bao giờ bước chân vào doanh trại Lichterfelde vì ông chỉ được yêu cầu phục vụ quân ngũ không lâu trước khi chiến tranh kết thúc, bởi với vai trò “quản lý cấp cao và Kỹ sư Trưởng của Ban Kỹ thuật Trung tâm thuộc Đài Phát thanh Đế chế”, ông là người “hết sức cần thiết và không thể thay thế”. Nhưng tôi vẫn chưa rõ ông can dự đến nhiệm vụ gì “thiết yếu cho an ninh quốc phòng”.

Cả cha tôi lẫn người chị duy nhất còn sống của ông đều ngạc nhiên vì ngày gia nhập đảng rất sớm của ông nội. Khi tôi hỏi cha, bà nội có kể gì về ông không, cha tôi nói rằng bà chỉ im lặng và khóc khi hỏi đến ông. Sau đó bà không nói chuyện với cha suốt nhiều ngày liền.

Tại sao bà tôi lại cảm thấy khó khăn như vậy khi nói về quá khứ? Có lẽ có điều gì đó bị che giấu, như cha tôi đã nghi ngờ khi còn nhỏ. Nhưng cũng có lẽ sự im lặng của bà đơn giản chỉ là một phản ứng phòng vệ trước sự thiếu thông hiểu của thế hệ trẻ. So với cuộc sống khó khăn của một góa phụ phải tự mình nuôi dạy bốn con nhỏ mà bà phải trải qua sau năm 1945, thời kỳ Quốc xã đối với cá nhân bà hẳn là thời gian hạnh phúc nhất cuộc đời.

Cha và bác gái tôi rất biết ơn tôi đã thực hiện các nghiên cứu. Tuy nhiên, sau lần thứ hai tôi gửi những tài liệu tìm thấy ở kho lưu trữ, bác tôi nói rằng điều quan trọng nhất đối với bác từng là “được thấy mọi thứ một cách đen trắng rõ ràng”, nhưng giờ thì chúng ta nên “ngừng tại đây”. Tôi rất giận vì cả hai đều không hỏi thêm câu nào về những điều đáng ngờ, khó hiểu trong các tài liệu tôi tìm được. Thậm chí có thể họ đã chỉ tưởng tượng được một hình ảnh lờ mờ về cha mình từ hồi ấu thơ, và thật mâu thuẫn, họ vốn đã có thể ép mẹ của họ nói ra sự thật. Hay cả hai vốn biết nhiều hơn tôi vẫn nghĩ?

Ban đầu, tôi nghiên cứu các tài liệu lưu trữ chỉ theo yêu cầu của cha tôi và với sự tán thành của bác gái. Nhưng những gì tôi tìm thấy lại chạm đến một sợi dây thầm kín trong tôi và tôi thất vọng vì thiếu sự phản hồi từ hai người ruột thịt. Tôi muốn trò chuyện với họ về những điều chưa rõ ràng và theo đuổi các phỏng đoán. Tôi vẫn chưa rõ rằng sự tò mò của tôi chỉ đơn giản là do cảm giác muốn làm rõ mọi chuyện, do bị khuấy động bởi sự thật trần trụi chứa đựng nhiều ý nghĩa hơn những gì chúng tiết lộ, hay phải chăng tôi đột nhiên thấy quan tâm đến con người là ông nội tôi.

Sau những phát hiện đầu tiên, tôi cảm thấy mất định hướng. Trong trí tưởng tượng, tôi hình dung ra mọi kiểu kịch bản về những gì ông tôi có thể đã hành động và suy nghĩ trong khoảng từ năm 1933 đến năm 1945. Tôi dằn vặt mình vì đã thiếu quan tâm đến lịch sử gia đình trong suốt những năm qua. Tôi giận cha tôi vì đã né tránh đối diện trực tiếp với các tài liệu, để mặc chuyện ấy cho tôi làm - mặc dù hẳn ông cũng không rõ gì hơn tôi về việc tôi sẽ đau khổ ra sao bởi những gì mà nghiên cứu của tôi đem lại. Dĩ nhiên tôi hoàn toàn đánh giá sai tính độc lập và khả năng giữ cho mình không bị tổn thương do ảnh hưởng từ quá khứ của ông nội. Tôi vật lộn với những vấn đề về sức khỏe kéo dài. Tôi nghẹt thở trước nỗi sợ hãi về tương lai. Tôi lâm vào thế bí.

Sau đó, vào mùa thu năm 1997, tôi có cơ hội trò chuyện thật lâu với cha về những điều tôi tìm thấy trong kho lưu trữ. Mặc dù ông nói rõ rằng ông xem quá khứ là chuyện đã “qua và chấm dứt rồi”, ông vẫn sẵn sàng nói chuyện và kiên nhẫn trả lời mọi câu hỏi của tôi về gia đình mình. Chúng tôi trải qua một ngày thật dài, đi bộ xuyên qua thị trấn nhỏ bé với những ngôi nhà nẹp khung gỗ, leo lên thăm các vườn nho giữa cái nắng dịu của tháng Mười. Khi đứng ở vườn nho nhìn xuống đồng bằng phía dưới, lần đầu tiên tôi hỏi cha xem ông nhớ gì về cha mình và ngạc nhiên trước phản ứng dữ dội của cha: Con cho là ta sẽ nghĩ gì về một người cha mà chuyện duy nhất ta nhớ đến chỉ là ông đã trừng phạt và đánh đập ta?”

Cha nói, bà nội Paula khá tôn trọng tự do trong việc nuôi dạy con cái, nhưng bà vẫn dựng lên hình ảnh ông nội như một hình mẫu sáng chói trước mặt con - nhất là với cha tôi, người con trai, cho tới khi cha tôi “không thể nghe nổi những thứ ấy thêm chút nào nữa”, đặc biệt khi ông ngày càng nghi ngờ về hình ảnh không tỳ vết của cha mình mà mẹ vẫn mô tả. Từ hai người chị gái mà ông biết rằng Ernst cũng có thể là một người cha đầy yêu thương, bởi vậy ông thấy vô cùng đau khổ khi ký ức ít ỏi của riêng ông lại hoàn toàn trái ngược. Những câu hỏi của tôi dường như đã khuấy động lại mọi chuyện - sự thực không như lời quả quyết của ông rằng “tất cả chuyện đó” với ông không còn quan trọng nữa. Trong cuộc trò chuyện, tôi liên tục vấp phải những rào cản mà tôi không thể ý thức rõ hay hiểu nổi.

Gần như tình cờ, cha tôi nhắc đến một chiếc rương chứa các bức ảnh gia đình mà tôi nên xem qua. Ông nói tiếp, trong đó cũng có một cặp tài liệu của bà nội tôi, dù ông không biết liệu trong đó có gì hấp dẫn hay không. Tính tò mò nổi lên, tôi mở cái cặp giấy màu xanh và nhanh chóng nhận ra trong đó là cả một kho thông tin phong phú bổ sung cho những sự việc trần trụi trong tài liệu ở kho lưu trữ. Trong số các giấy tờ liên quan tới nhà cửa của bà tôi mấy năm cuối đời, tôi tìm thấy một bản khai lý lịch của ông tôi từ năm 1931, lần đầu tiên cung cấp thông tin về thời kỳ trước khi ông bắt đầu làm việc cho Đài Phát thanh Đế chế. Tôi tìm thấy những bức thư riêng của Ernst cùng những chứng nhận khác nhau về việc ông làm việc trong Đài Phát thanh Đế chế do các cựu đồng nghiệp của ông gửi cho bà tôi vào thập niên 1970. Có lẽ bà cần chúng để kẹp vào hồ sơ xin trợ cấp hưu trí.

Tháng 9 năm 1948, một kỹ sư trưởng đã xác nhận, “theo đề nghị của bà Paula Himmler”, rằng Ernst được gọi vào Volkssturm tháng 4 năm 1945 và “đã được phân công cùng một số nhân viên khác của ban quản lý đài phát thanh đi phòng thủ đài phát tại Charlottenburg (một quận của Berlin)… Lần cuối cùng tôi trông thấy Himmler là chiều tối ngày 30 tháng 4 hay 1 tháng 5 trên sân trong tòa nhà. Do không bao lâu sau đó tôi bị lính Nga bắt làm tù binh nên không thể biết thêm chuyện gì đã xảy ra với anh ấy sau này”.

Tôi cố gắng tưởng tượng chuyện sẽ xảy ra đối với những nhân viên kỹ thuật, biên tập viên và các nhân viên khác khi “phòng thủ” tòa nhà họ làm việc trước cuộc tiến công của Hồng quân, tất cả bọn họ đều là dân sự không hề có kinh nghiệm chiến đấu hay được huấn luyện đầy đủ, những người đàn ông như ông tôi, vào thời khắc cuối cùng khi việc bại trận đã rõ rành rành, bị lùa vào cuộc tàn sát Volkssturm.

Chưa đầy một năm sau, tháng 8 năm 1949, Ernst Himmler được chính thức xác nhận là đã chết; tờ giấy chứng thực chuyện đó cũng kẹp trong cặp giấy này. Nhiều năm sau, đâu đó khoảng thập niên 1970, bà Paula hẳn đã gửi yêu cầu điều tra thêm tới văn phòng tìm người mất tích của Hội Chữ Thập Đỏ ở Munich. Mãi cho tới tháng 10 năm 1983, hai năm trước khi bà mất, mới có thư phản hồi rằng “khả năng rất cao là Ernst Himmler đã ngã xuống trong cuộc chiến quanh khu vực Berlin tháng 4 năm 1945”.

Dù vậy, cái chết của ông tôi vẫn là một bí ẩn. Vài năm sau khi chiến tranh kết thúc, theo lời kể của cha tôi, một người đàn ông đến gặp cả nhà và khẳng định rằng ông ta từng ở bên cạnh Ernst “tới tận lúc cuối cùng” và có mặt khi ông nội cắn vỡ viên nhộng thuốc độc*. Đó là một kết cục tôi thấy rất khó chấp nhận. Tôi tự hỏi lúc ấy bà tôi thấy thế nào khi được cho hay rằng chồng mình đã tự sát, bỏ bà lại một mình nuôi nấng bốn con nhỏ.

•

Khi chiến tranh gần kết thúc, các đảng viên Quốc xã cấp cao được phát viên con nhộng chứa cyanide, nhét sẵn giữa kẽ răng hàm phòng trường hợp cần tự sát thì cắn. (ND)

— end note —

Chiếc rương đựng ảnh của bà tôi quả là một mớ lộn xộn vô vọng. Tôi đã thuộc hầu hết những bức ảnh này, trước hết là các chân dung gia đình cụ cố Himmler của tôi cùng các con trai Gebhard, Heinrich và Ernst. Bà cố tôi, người gốc Munich, từng là một thiếu nữ trẻ đẹp và về sau là một cụ bà đẹp lão như bước ra từ tranh vẽ với nụ cười hiền từ, mái tóc bạc trắng luôn hơi rối và trên đầu mũi là đôi mục kỉnh tròn. Ông cố tôi, hiệu trưởng một trường cấp hai và mang tước hiệu Geheimrat (Ủy viên Hội đồng Cơ mật), trông rất kỷ luật và đường bệ bất kể tuổi tác. Mọi người kể cả hai cụ đều có cảm tình với Chủ nghĩa Quốc xã. Từ các bức ảnh có thể nhận thấy họ là những bậc cha mẹ nghiêm khắc nhưng cũng rất yêu thương con cái. Thậm chí cậu bé bảy tuổi Gebhard, người anh cả, cũng có một ánh mắt đầy tự tin và quả quyết. Ernst, cậu em út, rõ ràng là đứa con cưng trong nhà. Duy những bức ảnh chụp Heinrich là gợi cho tôi một cảm giác ghê tởm mỗi lần nhìn thấy, không chỉ vì tôi đã biết rằng cậu bé trông có vẻ vô hại lớn lên trong gia đình đáng kính này về sau sẽ trở thành kẻ thế nào, mà đơn giản còn vì ông ấy có ở đấy, giữa tất cả những người khác trong chiếc rương này; họ là gia đình của tôi, mà ông ấy là một phần không thể chối bỏ được trong đó.

Tuy nhiên, sau những lần nghiên cứu đầu tiên thì tôi bắt đầu xem xét các bức ảnh ấy với một con mắt khác. Những bức ảnh cưới lãng mạn của ông bà tôi mà tôi thường vô cùng ngưỡng mộ, nay đã mất hết vẻ trong sáng. Chỉ tới lúc này tôi mới nhận thấy chiếc huy hiệu đảng trên ve áo của Ernst. Heinrich, người anh kế của ông, đứng tạo dáng trước văn phòng đăng ký kết hôn cùng đôi vợ chồng hạnh phúc. Ông ta mặc bộ quân phục SS có đeo băng tay chữ thập ngoặc, tay phải đặt lên hông, ngực ưỡn ra và trên miệng nở nụ cười. Ngoài ra, tôi nhìn thấy nhiều bức ảnh khác rõ ràng đã bị lấy hoặc cắt ra từ các cuốn album. Một trong những bức đó chụp ông tôi; hình người đứng cạnh ông đã bị cắt mất, có lẽ do tay bà Paula.

Cha tôi rõ ràng đã thực sự bất ngờ trước những gì tôi tìm được trong nhà của ông. Cha đã giữ chúng sau khi bà mất nhưng cha nói cha chưa bao giờ mở chúng ra. Khi tôi lộ vẻ ngạc nhiên và không tin, ông nói một cách hơi cộc cằn rằng tôi biết rõ về tính “không thích dính dáng tới mọi loại giấy tờ công việc” của ông. Nhiều lần tôi định hỏi cha rằng nếu vậy thì tại sao cha lại bảo tôi đến lục tìm ở Kho Lưu trữ Liên bang. Ông chờ đợi nghiên cứu của tôi, việc được thực hiện theo yêu cầu của ông, phát hiện ra điều gì? Tôi không bao giờ thốt ra được câu hỏi đó, có lẽ bởi khi ấy tôi cảm thấy trong đó có hai mặt không thể tách rời: nỗi khao khát muốn tìm ra sự thật và nỗi sợ hãi những gì có thể được tìm thấy.

2. Một gia đình trung lưu hoàn hảo:
Gebhard, Anna và các con trai

Nhiều năm trước, cha đã đề nghị tôi đọc một cuốn sách mà tôi chỉ chịu liếc mắt qua: cuốn tự truyện Der Vater eines Mörders (tạm dịch: Cha của một kẻ sát nhân) của Alfred Andersch. Andersch học cấp hai tại trường trung học Wittelsbacher Gymnasium* ở Munich, ngôi trường mà Gebhard Himmler, cha của ba người con trai, làm hiệu trưởng. Cuốn sách này viết về ông. Câu chuyện diễn ra vài năm trước khi Đệ tam Đế chế ra đời, vào một ngày tháng 5 năm 1928 khi “Già Himmler” thực hiện một cuộc kiểm tra bất ngờ ở lớp của Franz Kien (Andersch) để kiểm tra kiến thức của học sinh về tiếng Hy Lạp, nhưng trên hết là để chấn chỉnh kỷ luật trong lớp. “Tôi hy vọng một ngày nào đó mọi học sinh trong lớp sẽ được phục vụ trong quân ngũ”, ông nói với lớp. Ông răn dạy một cậu bé cứng đầu cứng cổ: “Tôi hy vọng Đế chế sẽ sớm hùng mạnh trở lại”, bởi trong quân đội “họ chắc chắn sẽ dạy các em giá trị của kỷ luật”.

•

Trường dành cho các học sinh có thành tích học tập tốt, hiện nay nói chung bao gồm các lớp từ lớp 5 đến lớp 12 hoặc từ lớp 7 đến lớp 12. Mỗi trường Gymnasium có thể có trọng tâm đặc thù khác nhau như khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, ngôn ngữ hay âm nhạc, thể thao.

— end note —

Trong lúc nghe thuyết giảng, Franz nhớ lại rằng vào cái ngày cậu bước vào trường cấp hai này, cha cậu đã cảnh báo cậu về con người này, người mà mọi thứ trên mình đều thật “nhợt nhạt, phẳng lặng, nhẵn nhụi, không tỳ vết hệt như chiếc áo sơ mi trắng ông ta mặc trên người”. “Già Himmler”, cha cậu nói, “Công giáo tới tận xương tủy”, và là một người ham địa vị, khao khát được gia nhập “tầng lớp thượng lưu của Munich”. Ông kết luận, cần hết sức cẩn trọng trước Già Himmler.

Đó là một buổi học đáng nhớ, ông hiệu trưởng đã nhẫn tâm khiến Franz Kien trở thành kẻ ngốc trước cả lớp; lý do duy nhất chỉ vì vốn ngữ pháp Hy Lạp của Kien còn yếu. Ông hiệu trưởng mắng nhiếc Kien là lười biếng, tiểu tư sản vô dụng. Giờ học kết thúc cũng là lúc chấm dứt chuyện học hành của Franz Kien tức Alfred Andersch. Andersch bị đuổi khỏi trường.

Lần đầu tiên đọc cuốn sách này năm 1980, cha tôi rất bối rối trước nhân vật là ông nội của cha, người mà trong câu chuyện của Andersch là một kẻ chuyên quyền hãnh diện vì lối giáo dục cổ điển của mình, luôn tự cho bản thân là đúng đắn và rất độc đoán, quân phiệt, dân tộc chủ nghĩa. Cha lập tức điện thoại cho chị họ mình ở Munich, tức con gái của bác cả Gebhard anh trai của Ernst, và bà đã tìm cách làm cha tôi yên tâm. Bà nói hình ảnh mà Andersch mô tả “không giống chút nào với thực tế” mà chỉ là vu khống ông nội. Bà gửi cho cha tôi một bài báo trên tờ Süddeutsche Zeitung của một luật sư, Tiến sĩ Otto Gritschneder, người từng là học trò trong cùng ngôi trường kể trên và đã đưa ra một số chi tiết để khôi phục uy tín của Geheimrat* Himmler. Nhiều năm sau tôi cũng được nhận bài báo này từ bác tôi, con gái của Gebhard Con. Bác viết rằng ông nội của bác đúng là có nghiêm khắc nhưng cũng rất tốt bụng. Bản thân bác chỉ biết về “mặt vui tươi nhất của ông”; mỗi khi cụ và bác đi dạo, cụ thường cho bác “một cái kẹo”.

Khi được xuất bản năm 1980, không lâu sau khi Andersch qua đời, cuốn sách đã gây nhiều tranh luận. Trước hết là đối với các cựu học sinh của trường Wittelsbacher Gymnasium, một số là bạn cùng lớp với Alfred Andersch, đã mô tả trong thư gửi cho biên tập viên tờ Süddeutsche Zeitung về việc vị hiệu trưởng cũ của họ thực sự là người ra sao. Theo một số người, ông là “một người đầy nhiệt huyết, có học thức cao và rất hiểu biết, khiến mọi người phải kính trọng”, và được “cả học trò lẫn giáo viên vừa nể sợ vừa kính trọng và khâm phục”. Đối với một số người khác ông nổi tiếng vì “khao khát tột độ muốn được bước vào giới thượng lưu, là loại người đội trên đạp dưới”. Ngài Tiến sĩ Gritschneder đã không mệt mỏi tung tiếp một loạt bài nữa vào năm 2001: Mọi thứ trong cuốn sách là “một mớ dối trá”, không gì khác ngoài “một kiểu hủy hoại danh tiếng”, “vu khống người đã khuất”.

•

Danh hiệu chỉ các quan chức tham mưu cấp cao nhất trong Đế chế, hoàng gia hoặc các vương triều chính của Đế chế La Mã Thần thánh (Thánh chế La Mã). Danh hiệu này vẫn được dùng trong suốt các triều đại quân chủ kế tiếp trong các khu vực nói tiếng Đức ở châu Âu cho đến cuối Thế chiến I. Có thể tạm dịch là ủy viên hội đồng cơ mật.

— end note —

Hai mươi năm sau khi xuất bản, tôi đã đọc lại cuốn sách này lần nữa và cũng rối bời hệt như cha tôi khi đọc nó. Điều khiến tôi bối rối không phải là việc cuốn sách khắc họa tính cách về ông hiệu trưởng một cách khá thiếu thiện cảm mà là câu hỏi được tác giả gợi ra ở phần Lời bạt. Tác giả đã chỉ ra rằng Heinrich Himmler, “kẻ sát nhân khủng khiếp nhất lịch sử nhân loại”, không phải “xuất thân từ tầng lớp vô sản thô lỗ” mà “trong một gia đình trung lưu lâu đời, được giáo dục tốt về lòng nhân đạo”. Và trong tuyệt vọng, ông ta hỏi: “Chẳng lẽ lòng nhân đạo không giúp ích gì để bảo vệ loài người sao?” Một số sử gia về Heinrich Himmler cho rằng tính nghiêm khắc và mô phạm của người cha phần nào chịu trách nhiệm cho những chuyện khủng khiếp mà ông ta gây ra sau này. Theo họ, tính nghiêm khắc, kỷ luật, tư cách đáng trọng -những đức tính quan trọng thứ yếu của người Đức - đã được nâng tầm quan trọng quá mức trong việc nuôi dạy ba người con trai của nhà Himmler.

Trong các bức ảnh cũ, ông cố trông cứng ngắc như tượng, trang nghiêm và bệ vệ, vợ ông đứng bên trông thật nhỏ bé và thanh nhã. Đối với các cháu, bà là “Bà yêu quý”. Có rất nhiều tấm ảnh chụp hai ông bà ở giữa những đồ nội thất nặng nề cao cấp của căn phòng khách kiểu cuối thế kỷ 19, xung quanh là vô số bức ảnh chụp tổ tiên nội ngoại. Cả hai trông có vẻ là một cặp vợ chồng chuẩn mực: một bên là sự nghiêm khắc cần thiết của người cha, bên kia là sự dịu dàng của người mẹ để cân bằng lại. Dĩ nhiên cũng có những bức ảnh chụp gia đình trong tư thế cứng ngắc với phông cảnh ở tiệm ảnh, cũng như có các bức ảnh khác cho thấy một kỳ nghỉ hè vui vẻ, trong đó cha mẹ và con cái trồng thật gần gũi. Nếu xét đến bối cảnh lịch sử và xã hội của thời ấy, tôi cảm thấy gia đình Himmler là một gia đình trung lưu hoàn hảo về mọi mặt.

Nhưng Gebhard Himmler là ai? Ông đã quen với vợ mình, bà Anna, như thế nào? Xuất thân của hai ông bà ra sao?

Ông cố tôi, Joseph Gebhard Himmler, sinh năm 1865 tại Lindau bên Hồ Constance và được nuôi dưỡng trong điều kiện sống khá giản dị. Cha của ông, Johann Himmler, là một thợ dệt lành nghề nhưng mau chóng tìm được vận may khi đăng lính trong Trung đoàn Hoàng gia Bavaria. Tuy nhiên, tại đấy ông không đặc biệt nổi trội vì thành tích công tác, mà đúng hơn là vì hay cãi nhau và “có hành vi vô đạo đức với một phụ nữ hư hỏng”, điều có lẽ hàm ý rằng ông đã đi lại với gái điếm và không tìm cách che giấu chuyện này. Không có dấu vết gì về hành tung của ông trong 5 năm liền, cho tới khi ông xuất hiện trở lại ở Munich năm 1844 trong Đại đội Cảnh sát Hoàng gia. Vào lúc ấy ông đang sống cùng, mặc dù không cưới hỏi, với một cô gái thôn quê tên là Katharina Schmid. Năm 1847, họ sinh được một con trai tên Konrad, người sau này giành được quyền mang họ Himmler. Khi Konrad 15 tuổi, cha ông ruồng bỏ gia đình và giành được một vị trí quan chức hải quan ở Lindau bên Hồ Constance. Vài tháng sau ông cưới Agathe Kien, con gái một quan chức ở Bregenz và trẻ hơn ông đến 24 tuổi.

Nhiều năm sau, mối quan hệ huyết thống với Konrad Himmler mới được tiết lộ. Chuyện được phát hiện khi Heinrich Himmler biến việc nghiên cứu phả hệ gia tộc thành nhiệm vụ bắt buộc đối với lực lượng SS. Heinrich hẳn hài lòng với phát hiện bất ngờ này và hỗ trợ thăng tiến cho Hans, cháu nội của Konrad Himmler, trong SS. Trong cuốn The Theory and Practice of Hell: The German Concentration Camps and the System behind Them (tạm dịch: Lý thuyết và hiện thực của địa ngục: Các trại tập trung Đức và hệ thống đằng sau chúng), tác giả Eugen Kogon, người từng là tù nhân trại Buchenwald từ năm 1939 tới năm 1945, khẳng định rằng Heinrich Himmler “có một người cháu họ, người này trong khi say rượu đã vô tình tiết lộ bí mật, bị giáng cấp và kết án tử hình, bản án được giảm xuống thành bị đưa ra mặt trận làm lính dù. Tay Himmler trẻ sau đó lại bị tống giam vì những lời bình phẩm xúc phạm nào đó và cuối cùng bị ‘thủ tiêu’ tại trại tập trung Dachau vì là người đồng tính”.

Việc rất lâu sau gia đinh Himmler mới biết được mối quan hệ không mong đợi này không hoàn toàn đồng nghĩa với việc Johann Himmler không cho bà vợ biết về đứa con ngoài giá thú của mình. Có lẽ ông nghĩ rằng Gebhard, người con trai khác của mình, còn quá nhỏ để biết về sự tồn tại của người anh cùng cha khác mẹ kia. Gebhard chỉ vừa tròn tám tuổi khi cha cậu mất ở tuổi 63 và người mẹ có lẽ phải lo tới nhiều chuyện khác hơn là về quá khứ của người chồng quá cố. Tiền tuất quan chức hải quan của ông dường như không nhiều nhặn gì, và chật vật lắm người góa phụ mới lo đủ chi tiêu cho mình và con trai. Gia cảnh túng thiếu là điều mà ông cố tôi sẽ luôn nhớ mãi.

Do là học trò giỏi nhưng nhà nghèo vì sớm mồ côi cha, Gebhard được hỗ trợ tài chính khi học tiểu học, và nhận một học bổng cho phép ông vào học trường Gymnasium kinh điển ở Neuburg an der Donau với tư cách học sinh nội trú của Trường dòng Hoàng gia tại đấy. Gebhard học xuất sắc đến mức ông được đề cử nhận học bổng của Viện Maximilianeum* ở Munich, một tổ chức giáo dục danh giá chu cấp toàn bộ chi phí cho học viên. Đổi lại, họ phải vượt qua các kỳ thi khắt khe tổ chức định kỳ để chứng tỏ họ có tiến bộ trong học tập. Tháng 10 năm 1884, cậu Gebhard 19 tuổi trúng tuyển Đại học Hoàng gia Bavarian Maximilian ở Munich.

•

Tổ chức phát triển giáo dục của Hoàng gia Bavarian do vua Maximilian II thành lập, trụ sở là tòa nhà có phong cách kiến trúc Tân Phục hưng bên bờ sông Isar ở Munich. (ND)

— end note —

Ông đăng ký học triết học. Thời ấy, cùng với thần học, đây là ngành học ưa thích của các sinh viên nghèo bởi có thể nhận được nhiều học bổng hơn cả. Gebhard tập trung chủ yếu vào các môn cổ điển - tiếng Hy Lạp và tiếng Latinh; ông cũng tham gia một số môn học bổ trợ không thông dụng như “Nhân chủng học kết hợp dân tộc học của các bộ lạc nguyên thủy”, ông còn học tốc ký và sử dụng kỹ năng này trong suốt cuộc đời mình để ghi chép, ông cũng dạy lại cho các con trai mình kỹ năng này; cả ba đều nắm vững và sử dụng nó khi trưởng thành.

Trong học kỳ đầu tiên tại đây, Gebhard gia nhập hội sinh viên Apollo, một tổ chức mà sau này Heinrich con trai ông cũng là thành viên. Không như hội sinh viên Burschenschaften* tự do của thế kỷ XIX, các hội sinh viên Đức thời kỳ đế chế kiên quyết theo xu hướng bảo thủ và dân tộc chủ nghĩa. Những hội sinh viên phân biệt đối tượng nhất là các hội quyết đấu, mệnh danh là Korps, chủ yếu tập trung các thanh niên nhà giàu để tự tiêu khiển. Tại đây, các mối quan hệ được gây dựng rất cần thiết cho sự nghiệp sau này của học viên và hình thành những tình bạn suốt đời, nhưng trên hết, tất cả các hội ấy nhận định nghĩa vụ của mình là hoàn thành quá trình nghiên cứu khoa học và chuyên môn tại đại học bằng việc rèn giũa tính cách. Điều này bao gồm cả việc phục tùng cơ cấu quản trị của hội (“Anh phải tình nguyện phục vụ để có thể chỉ huy trong tương lai”), và có nghĩa vụ phải trụ được trong những cuộc uống rượu theo nghi thức, và những buổi quyết đấu bằng kiếm theo nghi thức mà trong đó các sinh viên Korps không chỉ phải thể hiện được lòng dũng cảm và tính kỷ luật, họ còn phải sẵn sàng hy sinh, phải bảo vệ được “danh dự” của bản thân khi bị xúc phạm. Do bị cận thị nặng, ông cố tôi hẳn đã cảm thấy thật khó khăn với yêu cầu thứ hai. Năm 1885, do khuyết tật trên nên ông bị xác định là vĩnh viễn không phù hợp để phục vụ trong quân đội. Không biết cảm giác của ông sau này ra sao khi nhiều thanh niên có cùng tư tưởng bảo thủ dân tộc chủ nghĩa như vậy vội vã đăng ngũ vào thời điểm Thế chiến I mở màn?

•

Hiệp hội tự do của sinh viên Đức được thành lập trong quá trình chuẩn bị cho cuộc cách mạng năm 1848 ở Đức.

— end note —

Gebhard dường như rất được quý mến trong các hội nhóm ấy. Trong cáo phó đăng tháng 12 năm 1936 có viết ông là “trụ cột chống đỡ cho ngôi nhà tráng lệ một thời từng là Hội Apollo”. Đối với ông, tư cách hội viên trên hết là một cơ hội để tiến thân trong xã hội, và chuyện này với ông rất quan trọng. Ngay khi còn là sinh viên, ông đã đi làm gia sư, đôi khi cho nhiều nhà cùng một lúc. Một trong những người thuê ông là Geheimrat (ủy viên hội đồng cơ mật) von Bacyen; một người khác là Freiherr (nam tước) von Bassus-Sanderdorf. Một sinh viên khác được ông dạy kèm tiếng Latinh và Hy Lạp năm 1887 là Emst Fischer, con trai một giáo sư tại Đại học Bách khoa, người sau này là bạn cùng hội trong Hội Apollo và là cha đỡ đầu của ông nội tôi.

Mặc dù tham gia nhiều hoạt động, Gebhard vẫn tốt nghiệp hạng xuất sắc chuyên ngành Hy-La kinh điển vào tháng 8 năm 1888, cùng lúc với việc nhận chứng chỉ giáo viên đầu tiên. Mùa thu năm ấy, ông đến St Petersburg, tại đây từ tháng 11 năm 1888 tới Phục sinh năm 1890 ông làm gia sư cho Albrecht và Ferdinand, hai con trai của vị lãnh sự danh dự Freiherr von Lamezan. Điều này không hoàn toàn bất ngờ, khi xét đến việc trước đấy ông từng làm gia sư cho các gia đình thượng lưu. Nhưng tôi vẫn ngạc nhiên khi thấy ông đi cách nhà quá xa, mặc dù thời ấy có nhiều người Đức đến sống ở St Petersburg: Nhiều nhà khoa học, bác sĩ, dược sĩ, thương gia và thợ giỏi đã từng được tuyển dụng làm chuyên gia nước ngoài ngay từ thời Sa hoàng thành lập thành phố này. St Petersburg được dự định trở thành một “cửa sổ nhìn ra châu Âu” cho Đế quốc Nga, qua đó Peter Đại đế hy vọng sẽ bắt kịp với đà phát triển của phương Tây. Cộng đồng người Đức ở đây có trường học, báo chí, nhà hát và câu lạc bộ riêng; thế kỷ 19 phát triển văn hóa và kinh tế là thời kỳ huy hoàng của cộng đồng Đức ở đây. Điều này đặc biệt hấp dẫn với những người nhập cư tiềm năng từ Đế quốc Đức. Nhiều thập kỷ sau, thậm chí Heinrich Himmler vẫn còn tung hứng với ý tưởng di dân tới nước Nga.

Sau khi Đức đánh bại Pháp trong chiến tranh Pháp - Đức* 1870-1871, quan hệ giữa Đức và Nga nhanh chóng nguội lạnh, mặc cho mọi nỗ lực của Bismarck,* người cố gắng hàn gắn tình bạn với nước Nga vì những lý do chiến lược. Trong suốt nửa sau của thế kỷ, Đức trở thành nước có sức mạnh kinh tế đang lên và tầng lớp trung lưu Đức lớn tiếng đòi hỏi vị trí tương xứng trong trật tự chính trị. Xu hướng dân tộc chủ nghĩa ngày càng phát triển cũng đã hướng đến các mục tiêu thuộc địa, và đang đùa bỡn với ý tưởng về một Lebensraum* mới ở phía đông. Năm 1888, Wilhelm II lên ngôi hoàng đế. Ông không mặn mà với “chính sách ngoại giao với nhận thức đúng đắn của Thủ tướng Bismarck, thay vào đó ông xem việc bành trướng đế quốc là tuyệt đối cần thiết cho dân tộc Đức nếu nó muốn giữ được chỗ đứng trên sân khấu quyền lực thế giới.

•

Còn gọi là Chiến tranh Pháp - Phổ.

— end note —

•

Otto von Bismarck (1815-1898): Thủ tướng đầu tiên của nước Đức thống nhất sau Chiến tranh Pháp - Phổ, kiểm soát hầu hết các vấn để chính sự của đất nước cho đến khi bị Hoàng đế Wilhelm II sa thải vào năm 1890.

— end note —

•

Lebensraum: Không gian sinh tồn của một dân tộc theo học thuyết của Đức Quốc xã. (ND)

— end note —

Giữa bầu không khí căng thẳng đó, ông cố tôi đến nhận làm gia sư tại nhà của ngài lãnh sự Đức ở St Petersburg. Điểm quan trọng mà ông cân nhắc có lẽ ở chỗ ông thấy vị trí này là cơ hội lớn để thăng tiến trong xã hội. Một vị trí gần cận ngài lãnh sự không chỉ đem lại lý lịch làm việc tốt - một ông chủ như Freiherr von Lamezan cũng có thể đem đến cho người thanh niên hãnh tiến có xuất thân khiêm tốn một cơ hội tuyệt vời được gặp gỡ những người quan trọng thuộc tầng lớp trên trung lưu và giới quý tộc. Lamezan là bạn của Luitpold, Công tước Nhiếp chính xứ Bavarian, thông qua ông, ông cố tôi đã liên hệ được với gia đình Hoàng gia Bavarian, nhà Wittelsbach* - một mối quan hệ sẽ giữ nguyên tầm quan trọng đối với ông cho đến cuối đời. Gebhard Himmler hẳn đã gây ấn tượng với gia đình Lamezan; tận cuối năm 1936 một người bạn của gia đình này vẫn đã nhắc lại trên tờ báo tỉnh Bavaria việc ông cố được hai con trai của Lamezan kính trọng thế nào trong vai trò một người thầy. Ngoài ra, nhiệm vụ của ông ở St Petersburg là “làm một gia sư Đức để gieo trồng và khắc sâu tính cách cũng như văn hóa Đức vào những người ông dạy dỗ”.

Ngay khi quay về Munich dịp Phục Sinh năm 1890, Gebhard được bổ nhiệm làm trợ giảng tại trường Ludwigsgymnasium. Nhưng ông muốn chức vị cao hơn. Ba năm sau - chắc chắn nhờ có lý lịch công tác tốt, nhưng có lẽ cũng thông qua các quan hệ của Lamezan với gia đình hoàng gia - ông nhận thêm việc làm gia sư cho Công tước Heinrich von Wittelsbach, một vị trí ông đảm nhận trong bốn năm. Cha cậu học trò của Gebhard là Công tước Arnulf, con trai thứ ba của Công tước Nhiếp chính Luitpold. Việc ông được bổ nhiệm làm giáo viên thường trực tại trường Wilhelmsgymnasium sau khi kết thúc thời hạn làm gia sư có lẽ phần lớn nhờ ảnh hưởng của người bảo trợ trong hoàng gia.

•

Dòng họ Wittelsbach: dòng họ Hoàng gia Bavaria từ thế kỷ 12, có nhiều người làm công tước, tuyển hầu và vua xứ Bavaria. (ND)

— end note —

Lúc này Gebhard đã 32 tuổi, điều kiện kinh tế và địa vị của cá nhân ông đã được bảo đảm, vậy nên ông bắt tay vào bước kế tiếp: Cùng năm ấy, ông cưới Anna Maria Heyder, trẻ hơn ông một tuổi và xuất thân trong một gia đình thương gia giàu có. Vợ đầu của cha bà là một góa phụ lớn hơn chồng 18 tuổi, khi qua đời bà ta đã để lại cho chồng một gia tài kếch xù. Cũng như Gebhard, Anna mồ côi cha từ khi bà mới tám tuổi.

Vào lúc làm đám cưới, bà cố Anna của tôi đã 32 tuổi, sắp sửa trở thành “bà cô già” theo quan niệm thời ấy và đã qua cái tuổi lý tưởng để lập gia đình từ lâu. Do được bổ nhiệm làm giáo viên tại Wilhelmsgymnasium, Gebhard đã khá vững về tài chính, có những mối quan hệ tốt và đầy triển vọng thăng tiến cả trong sự nghiệp lẫn địa vị xã hội. Về phần mình, Anna Heyder mang theo món hồi môn 300.000 mark vàng.

Họ làm đám cưới ngày 22 tháng 7 năm 1897 tại nhà thờ Cơ đốc giáo St Anna ở trung tâm Munich. Tiệc cưới buổi sáng được tổ chức tại Phòng Bạc của tiệm Café Luitpold trang nhã trên phố Briennerstrasse - con phố mà sau này Heinrich Himmler đã sống trong thời sinh viên và về sau nữa được sửa thành nhà tù SS, nơi những người bất đồng chính kiến với chế độ Quốc xã bị hỏi cung. Các thành viên của gia đình Hoàng gia Bavaria được mời đến dự tiệc cưới, và thực đơn - in bằng tiếng Pháp, theo truyền thống của giới quý tộc Đức thời ấy - giống với các bữa ăn mà Gebhard đã quen thuộc trong những năm ông làm gia sư cho tiểu công tước, với vô số món ăn và các loại rượu vang.

Ban đầu đôi vợ chồng trẻ sống trong căn hộ của Anna tại quận trung tâm của Munich, số 14 phố Sternstrasse, nhưng sau đó mau chóng chuyển đến một căn hộ lớn hơn trong cùng khu vực, số 6 Hildegardstrasse. Ngày 29 tháng 7 năm 1898, con trai Gebhard Ludwig của họ chào đời (tên đệm này nhằm tỏ ý kính trọng công tước Bavaria). Con thứ của họ, Heinrich Luitpold, ra đời hai năm sau, ngày 7 tháng 10 năm 1900. Tên của Heinrich được đặt theo tên hai vị công tước, Công tước Heinrich là cha đỡ đầu của ông.

Ngày 17 tháng 6 năm 1901 Gebhard Himmler được mời dự “Tiệc tối Absolutorial”: Tiểu công tước đã đậu kỳ thi tốt nghiệp bậc học Absolutorium vào thời ấy. Đây rõ ràng là một dịp đáng nhớ đối với ông cố tôi - một dạ tiệc với tám món được đưa lên lần lượt và mời rượu; món tráng miệng là charlotte à la Prince Henri; ông đã giữ lại tờ thiệp mời đến cuối đời, cùng với một đoạn cắt trên báo đưa tin về sự kiện này. Mối quan hệ giữa Gebhard Himmler với Công tước Heinrich hết sức thân tình. Người thầy trong nhiều bức thư của mình gọi người học trò cũ là “Công tước Heinrich thương mến”, trong khi ngài công tước, người thường trả lời theo kiểu tốc ký và quan tâm sâu sắc đến mọi vấn đề dính dáng tới gia đình Himmler, ký tên là “Heinrich quý mến chân thành của ngài”.

Thỉnh thoảng các thành viên Hoàng gia Bavaria đến thăm gia đình Himmler khi họ đi nghỉ hè ở vùng núi, và hằng năm họ đều đến chơi nhân dịp Giáng sinh. “Một phần truyền thống trong lễ Giáng sinh của chúng tôi,” Gebhard Con sau này đã viết trong Những hồi ức của mình, là chuyến thăm của bà vợ Công tước Arnulf và con trai của họ, Công tước Heinrich von Bayern. Vào thời ấy họ phải “cư xử hết sức cung kính”, mặc dù chưa bao giờ hai thành viên hoàng gia này “mang được một món quà nhỏ nào” tặng họ.

Những chuyến viếng thăm của các thành viên hoàng gia khiến Gebhard Cha tiêu tốn một khoản tiền lớn, nhưng lại hết sức quan trọng với ông, như có thể thấy qua một mảnh giấy viết tháng 4 năm 1914, trên đó ông ghi lại chi tiết một bữa tiệc đón tiếp: một bữa trưa Chủ nhật truyền thống với đủ lệ bộ, bao gồm rượu vang, cà phê, rượu mùi và xì gà. Sáng hôm sau ông hãnh diện cắt hai bài tường thuật trên hai tờ báo địa phương có viết rằng, vào Chủ nhật ngày 26 tháng 4, công tước và mẹ ngài đã đi dạo băng ôtô từ Altötting đến Landsberg”, tại đó họ vào thăm “ngài gia sư cũ của công tước, hiệu phó trường Gymnasium”, và dùng bữa trưa tại nhà ông. Ngài công tước qua đời khi con trẻ, nhưng mẹ ông vẫn tiếp tục đến thăm nhà Himmler. Con gái cả của ông Gebhard vừa cười lớn vừa kể cho tôi lần bác được gặp nữ công tước: “Bác quá thất vọng cháu ạ. Một bà già lẩy bẩy, mặc toàn màu đen, mặt mũi nhăn nhúm - trông thế mà cũng là bà hoàng!”

Mùa hè năm 1902, gia đình chuyển tới Passau, nơi Gebhard được thăng chức “giáo sư” (một danh hiệu dành cho giáo viên trình độ cao hơn của trường phổ thông) tại trường Gymnasium ở đây. Họ sống hạnh phúc và có nhiều bạn bè, người thân sống trong thị trấn. Tuy nhiên sáu tháng sau, cậu bé Heinrich bị bệnh rất nặng - ngay từ hồi còn ở Munich câu đã rất yếu ớt. Hai vị bác sĩ chữa trị cho cậu, gồm một bác sĩ ở Passau và vị bác sĩ gia đình từ Munich đóng vai trò tư vấn, lại không thể xác định đây là bệnh lao hay viêm phổi tái phát; dù vậy cả hai đều khẩn thiết khuyên cậu phải thay đổi hẳn môi trường sống. Kết quả là mùa xuân năm 1904, gia đình quay về Munich, sống tại một căn hộ ở số 68 Amalienstrasse. Heinrich đã hồi phục, mặc dù cho đến cuối đời sức khỏe của ông rất kém và dễ nhiễm bệnh, điều đó là nỗi lo lắng thường trực của mẹ ông vì khi còn bé, bà đã mất cha vì bệnh thương hàn và mất anh trai vì bệnh bạch hầu.

Gebhard Con bắt đầu đi học sau khi họ quay về Munich tháng 9 năm 1904. Ban đầu cậu thường bị bệnh và phải nghỉ học nhiều ngày đến nỗi cha mẹ cậu dành trọn kỳ nghỉ hè sau năm học đầu tiên để chăm sóc sức khỏe cho cậu và tự dạy cậu học; vào lúc bắt đầu năm học thứ hai, cậu đã theo kịp được với lớp.

Anna Himmler mang thai một lần nữa, và ngày 23 tháng 12 năm 1905 con trai út của họ, Ernst Himmler, tức ông nội tôi, chào đời tại Munich. Chào đời muộn, nhỏ hơn hai anh người năm tuổi người bảy tuổi, Ernst là cục cưng được nuông chiều trong nhà và là “tia nắng bé nhỏ” của cha mẹ, cả hai đều đã trên 40 khi ông ra đời.

Căn hộ tại Amalienstrasse rất rộng. Đám trẻ có riêng một phòng trẻ sáng sủa, đẹp đẽ với bộ đồ chơi xây dựng Anker bằng gỗ, một bộ đường ray xe lửa đều tăm tắp với một đầu máy hơi nước. Trong phòng khách ở phía sau, nhìn thẳng ra sân trong, cậu anh cả Gebhard ngồi hàng giờ để chơi những căn nhà mô hình tinh xảo và các món đồ chơi khác. Cạnh đó là căn buồng nhỏ của vú em Thilde, trong buồng có chiếc bồn tắm bằng sắt tráng men tuyệt đẹp, vào thời ấy là của hiếm trong những gia đình ở Munich. Trong khi sở thích của Gebhard là đầu máy hơi nước và kỹ thuật xây dựng giống như tuyến đường sắt treo mà cậu tự làm lấy, thì “Heini”, như gia đình và các bạn thân hay gọi, lại sớm ưa thích các chú lính chì. Trò cậu khoái nhất mỗi tối Chủ nhật là ghép các lâu đài gỗ trên chiếc bàn xếp trong phòng sinh hoạt chung để chuẩn bị chơi đánh trận giả với Gebhard. Cả hai có những khẩu thần công đồ chơi có thể bắn bằng đạn nút và mẩu cao su hay đậu hột.

Phần trước căn hộ là nơi nghiên cứu của người cha với những món đồ bằng gỗ sồi nặng nề theo phong cách Tân-Gothic và một thư viện liên tục được bổ sung thêm sách. Vào những dịp Giáng sinh, khu này được chuyển thành “phòng Chúa Hài đồng” đầy huyền bí cho lũ trẻ con, tại đấy các món quà được xếp sẵn trên chiếc đi-văng. Chờ cho tới khi tất cả đã có mặt đẩy đủ, đám trẻ thỏa sức chơi đùa trong căn phòng, chúng có thể làm chuyện mà thường ngày vẫn bị cấm là nhòm qua ô cửa nhỏ trên cánh cửa bị khóa chặt.

Trong một góc phòng khách trang trí bằng nhung đỏ và gấm kim tuyến, là nơi để tiếp khách đến thăm, có một cái giá vẽ kiểu baroque mạ vàng đặt chân dung tiểu Công tước Heinrich. Tại phòng này cũng trưng bày ảnh chụp và thành tích của dòng họ mà theo thời gian có thêm các quà tặng và đồ lưu niệm của họ hàng và bạn thân. Gebhard Himmler Cha sưu tập tem, tiền xu và giấy tờ liên quan tới lịch sử nước Đức; mọi thứ đều được tỉ mỉ lập danh mục trên thẻ tra cứu.

Cả gia đình thường quây quần bên nhau mỗi buổi tối, bà mẹ bận rộn thêu thùa, người cha đọc một cuốn sách trong thư viện lớn của ông. Những cuốn này chủ yếu là các tác phẩm về lịch sử Đức; ít nhất, các con của họ đều nắm rõ tên tuổi và ngày tháng mọi trận đánh lịch sử quan trọng ngay từ khi lên 10.

3. “Nuôi dưỡng các con trở thành người thấm đẫm tinh thần Đức”:
Thời niên thiếu ở Đế quốc Đức

Mỗi sáng hai người anh lớn đều cắp sách đến trường công giáo, đi bộ cùng với người cha dạy học ở trường Gymnasium ngay cạnh. Gebhard Himmler Cha coi đây là cơ hội để trò chuyện với các con trai. Việc giáo dục con cái rất quan trọng với ông, và cả Gebhard lẫn Heinrich đều là những học trò giỏi. Chỉ với thể thao là Heinrich gặp phải rắc rối, vì thế cậu luôn hăng hái tập luyện. Năm này qua năm khác, người cha tỉ mỉ ghi lại điểm số của các con và ghi nhận xét tóm tắt về những giáo viên, bạn học của các con mình và cha của chúng. Xét theo nghề nghiệp của những người cha mà ông đưa ra quyết định về việc người bạn nào là thích hợp hay có lợi cho con để chơi cùng.

Sau giờ học, hai anh em chơi với nhau và nghĩ ra đủ trò nghịch ngợm, vì chuyện đó mà cả hai được cha mẹ “thoải mái thưởng”, như lời kể mỉa mai của Gebhard về những hình phạt phải nhận, bao gồm cả những trận đòn roi thường xuyên. Theo Gebhard nhớ lại thi Ernst, cục cưng trong nhà, khi đó vẫn còn nhỏ và luôn được người mẹ, chị vú em và vị quản gia cẩn thận theo dõi, nên chưa thể tham gia chơi cùng hai anh.

Gebhard và Heinrich được phép tự đi đến cửa hàng gần nhà, nơi bán những món đồ chơi thủ công và các bộ phận của mô hình xe lửa, hai anh em thường xuyên ghé xem và thỉnh thoảng lại mua một vài món. Trên đường tới đó, ở góc đường Amalienstrasse và Theresienstrasse, theo như Gebhard nhớ lại trong cuốn Những hồi ức, “đôi khi chúng tôi dán mắt nhìn qua cửa kính quán Café Stefanie, nơi các họa sĩ ở quận Schwabing thường gọi là “Café Megalomania”, và xem đám chơi cờ mặt mũi nghiêm trang đi các nước cờ, trước mặt họ thường đặt cốc nước trắng và miệng ngậm chiếc tăm”. Mấy năm sau cả hai anh em đều thành thạo môn cờ vua và Gebhard, giống như các họa sĩ mà ông vẫn khâm phục khi còn nhỏ, cũng cho thấy mình có tài trong lĩnh vực âm nhạc và nghệ thuật. Thế nhưng đám lang thang Schwabing và hai cậu bé có gia cảnh sung túc đứng mê mẩn nhòm họ qua ô cửa sổ sống trong hai thế giới hoàn toàn riêng biệt. Tiệm cà phê này sẽ là nơi gặp gỡ của giới trí thức thành phố mà Gebhard vài năm sau, trong những tuần lễ vô chính phủ của cái gọi là cuộc Cách mạng tháng Mười một, sẽ xem đó là “lũ văn nghệ sĩ xoàng” phạm tội đang hoành hành tại Munich, để rồi thành phố này có may mắn được “giải phóng” nhờ Heinrich và các thành viên khác của Freikorps (những đơn vị cánh hữu bán vũ trang).

Mùa hè nào cả gia đình cũng đi nghỉ ở vùng núi phía nam Munich. Năm 1910, họ đến nghỉ ở làng Lenggries trên rìa dãy Alps. Họ đi chơi rất nhiều nơi: đến xem những nghệ sĩ đi trên dây tại quảng trường làng, hay đến thăm nhà máy làm bột giấy. Hai anh lớn thường đi bộ cùng cha đến chơi một địa điểm ở gần, trong khi người mẹ và Ernst đến sau bằng tàu hỏa. Do là em út, Ernst không thể theo kịp hai anh còn người mẹ thì không đủ sức đi bộ.

Đó hẳn là một mùa hè rực rỡ; vào lúc họ kết thúc kỳ nghỉ ngày 2 tháng 9, Heinrich ghi lại trong nhật ký của mình rằng cả nhà đã đi bơi đến 40 lần. Chính trong những tuần lễ ấy cậu bé chín tuổi này học được cách viết nhật ký. Đây rõ ràng không phải ý tưởng của riêng Heinrich - có lẽ cha cậu là người đã yêu cầu việc đó, ông đã viết dòng đầu tiên để làm mẫu cho con trai cách viết nhật ký. Suốt nhiều năm sau đó Heinrich ghi lại mọi điều xảy ra với gia đình: thời tiết, các bữa ăn, những chuyến đi chơi, các bài tập piano, những chuyến đi bơi. Các đoạn ghi chép của cậu bé thường khô khan, thực tế, không có chút rung cảm tưởng tượng nào của trẻ thơ. Người cha đều đặn kiểm tra cuốn nhật ký và thường viết thêm vào hay chỉnh sửa vài chỗ, chủ yếu liên quan tới cách thức kể lại sự việc, thường là sửa lại danh xưng chính xác của mỗi nhân vật. Cha cậu cũng phê bình chữ viết của con trai quá xấu, dù điều này không tác động nhiều tới Heinrich, bởi cậu vẫn tiếp tục viết cẩu thả. Điều này cho thấy rằng, ít nhất là lúc ban đầu, việc viết nhật ký là một nhiệm vụ chán ngắt hơn là một chuyện đương nhiên như sau này.

Từ tuần thứ ba của kỳ nghỉ hè, Heinrich phải hoàn tất một định mức bài tập hằng ngày, do kỳ thi tuyển của trường Gymnasium đã gần kề. Đấy là một điểm mốc quan trọng trong cuộc đời Heinrich và cậu phải chuẩn bị kỹ càng, đặc biệt bởi cha cậu sẽ không có ở đó để khai giảng năm học mới. Vào cuối kỳ nghỉ, Gebhard Himmler Cha sẽ du lịch tới Hy Lạp, “chuyến du lịch bằng đường biển dài nhất mà ông từng thực hiện”, người cháu gái lớn nhất của ông nhớ lại. Và ông đã chuẩn bị rất kỹ càng - phòng trường hợp ông không sống sót trở về.

Ông đã sắp xếp mọi thứ từ nhiều tháng trước khi khởi hành; ba tuần trước khi đi, ông viết những bức thư dài vĩnh biệt mọi thành viên trong gia đình, nhồi nhét mọi loại chỉ dẫn cho cuộc sống tương lai của họ. Trong bức thư viết cho vợ, ông hướng dẫn các cách đảm bảo tài chính trong trường hợp ông chết, lần lượt nêu tên từng người bạn mà vợ ông có thể tới xin lời khuyên về những vấn đề khác nhau, tương ứng với mỗi chuyện nhà nhỏ nhặt nào đó cần phải giải quyết, liệt kê những khoản mà theo đó lương của người giúp việc có thể tăng lên, nêu chi tiết về việc phải làm gì với từng cuốn sách, thư từ cũng như sổ tay của ông, và đưa ra yêu cầu về người có thể được chấp nhận làm người bảo trợ cho lũ trẻ.

Bức thư của ông cho Gebhard, khi ấy mới 12 tuổi, thể hiện rõ mối quan hệ đầy thương yêu giữa hai cha con và sự tôn trọng của người cha đối với con trai: “Con đem lại cho cha niềm vui khôn xiết, Gebhard yêu dấu ạ, cha vô cùng cám ơn con vì điều này”. Tuy nhiên, bức thư lập tức tiếp nối bằng những lời cổ vũ và chỉ dẫn cho người con trai cả. Nếu cha cậu không quay về, Gebhard phải liệu trước “mọi ý muốn của mẹ, làm mẹ vui lòng bằng sự siêng năng, hết lòng vì bổn phận, đạo đức trong sáng)* của con, và, do con là con cả, phải mau chóng trở thành người biết hỗ trợ cho mẹ, đặc biệt trong việc nuôi dạy hai em trai con”. Nhưng trên hết: “Phải trở thành người chăm chỉ lao động, sùng tín và thấm đẫm tinh thần Đức”. Câu đó của ông muốn nói đến điều gì?

•

Được gạch chân trong nguyên bản. (TG)

— end note —

Chẳng may, bức thư vĩnh biệt gửi Heinrich không được giữ lại; tuy nhiên bức thư gửi Ernst mới bốn tuổi rưỡi có nội dung như sau:

Ernstimändi bé bỏng yêu dấu của cha,

Chỉ cần nghĩ tới việc cha có thể không bao giờ được ôm con nữa, không bao giờ được nhìn thấy cặp mắt đáng yêu nhỏ xíu đen láy của con, cũng đủ làm tim cha thắt lại, và cha đã lặng lẽ khóc; mắt cha đỏ ướt lệ. Nụ cười rạng rỡ của con khiến con luôn là tia nắng nhỏ của Mẹ và Cha.

Nhưng mặc dù có đoạn mở đầu đầy trìu mến, ngay cả cậu con út cũng không tránh được những chỉ dạy của cha:

Con phải ngoan và biết vâng lời, luôn yêu thương Mẹ và các anh, làm theo mọi điều thầy cô yêu cầu, sao cho mọi người đều mến con và phải luôn đem điểm tốt về nhà giống như anh con Beda*. Và tới khi con lớn, con có thể làm một bác sĩ tốt, đóng tàu, chế tạo động cơ, nhà cửa, hay những thứ tuyệt vời khảc. Chỉ đừng trở thành một thầy giáo giống như cha; sẽ chẳng ai vừa ý nếu con làm thầy giáo. Nhưng thậm chí tới khi con đã là một người đàn ông to lớn khỏe mạnh, con vẫn phải yêu Mẹ bé nhỏ của con và cùng hai anh chăm sóc, đem niềm vui cho mẹ cho tới tận lúc mẹ nhắm mắt xuôi tay.

Siêng năng, hết lòng vì trách nhiệm, có đạo đức trong sáng và biết vâng lời: Đó là những lý tưởng quan trọng nhất của Giáo sư Himmler. Dường như ông coi vợ mình là quá yếu ớt và không thể tự lực (“Mẹ bé nhỏ của con”) đến nỗi ông bắt các con phải có trách nhiệm giúp đỡ mẹ dù vẫn còn là những đứa trẻ. Trách nhiệm đối với mẹ mà ông áp đặt lên các con lại là điều mà ông không thực hiện được bao nhiêu với mẹ mình. Trong bức thư vĩnh biệt gửi vợ, ông cho rằng mặc dù họ đã làm rất nhiều điều cho mẹ ông trong vài năm gần đây nhưng căng thẳng giữa họ cho tới lúc ấy đã trở nên quá mức đến nỗi Anna, ông nhấn mạnh, “trong bất cứ trường hợp nào cũng không thể” để mẹ chồng vào ở chung nhà và nếu cần thiết thì phải tìm một nhà dưỡng lão - “loại tốt nhất” - cho bà.

•

Tức Gebhard Con. (TG)

— end note —

Thậm chí ông còn nghĩ trước về chuyện học đại học của các con: Ngay từ đầu chúng phải “theo đuổi việc học dựa trên một kế hoạch được trù tính kỹ lưỡng và nhắm tới học vị tiến sĩ”. Bản thân ông không học tới tiến sĩ, và ba con ông sau này cũng vậy. Tuy nhiên, các con được phép chọn nghề nghiệp cho mình: “Chúng không nhất thiết phải trở thành công chức nhà nước”. Nhưng ta có thể thấy rõ xung đột dữ dội giữa sự nuông chiều và tính nghiêm khắc, giữa mặt tự do và mặt gia trưởng trong lòng Gebhard Cha khi nhìn vào thực tế rằng ông chỉ cho phép các con chọn nghề cho mình trong những giới hạn cụ thể: “Sẽ tốt hơn nếu chúng không trở thành các học giả kinh viện hay sĩ quan quân đội, và anh cầu xin em đừng cho chúng học thần học”, ông nhắn nhủ vợ mình. Đối với các vấn đề tôn giáo, ông cố tôi dường như không phải lúc nào cũng muốn dính dáng tới. Anna Himmler là một con chiên Kitô ngoan đạo và việc truyền dạy tín ngưỡng cho con cái là trách nhiệm của bà, nhưng rõ ràng chồng bà đôi khi có xen vào nếu ông cảm thấy bà đã đi quá xa. Trong bức thư này cũng vậy, Gebhard nhắc nhở vợ mình rằng “đừng cho phép niềm tin Ki tô can thiệp quá mức”.

Vào thời điểm thích hợp, khi con cái đã lớn và trưởng thành hơn, chúng phải được vị bác sĩ của gia đình “nhẹ nhàng nói cho biết những thực tế của cuộc sống”; và cuối cùng, ông yêu cầu vợ “tìm cách dẫn dắt việc chọn lựa bạn đời cho lũ trẻ, nhưng đừng quyết định thay chúng. Khiến chúng ý thức được những tiêu chuẩn lý tưởng, nhưng khi chúng đưa ra quyết định phải ngăn chúng lao đầu theo vật chất vào đáy sâu của cuộc sống khắc nghiệt, điều này có thể bóp chết tất cả ngay từ đầu và chính là điều mà anh đã từng phải tự lôi mình ra”. Gebhard Himmler hết sức quan tâm đến việc không làm hư con cái, ngoài ra ông còn quan tâm hơn đến việc giúp chúng không phải trải qua những thiếu thốn vật chất mà bản thân ông từng trải qua. Ông hết sức chú trọng đến việc giáo dục tổng thể: “Bất cứ hy sinh nào cũng là xứng đáng để có một nền tảng giáo dục tốt và toàn diện cho các con”. Đối với ông, ngoài những gì đám trẻ được học tại trường Gymnasium kinh điển như “các ngôn ngữ hiện đại (hướng dẫn thực hành), âm nhạc, hội họa, tốc ký”, chúng còn phải có được một nhóm bạn bè “nhỏ nhưng có chọn lọc”.

Việc nuôi dạy các con trai trở thành “những người thấm đẫm tinh thần Đức” ắt hẳn rất quan trọng đối với ông: “Như những gì chúng ta đã làm được cho tới lúc này, hãy tiếp tục nuôi dạy các con yêu dấu của anh theo đúng cách mà chúng ta suy nghĩ, nghiêm khắc nhưng đầy thương yêu, mộ đạo nhưng đừng quá khích, để chúng trở thành những người thực sự thấm đẫm tinh thần Đức”. Những gì ông dạy cho các con được nối tiếp bằng lý tưởng chính trị mà cả ba người con trai sau này đều theo đuổi; trong đó Heinrich đã thực hiện nó theo cách quá khích nhất. Dù rất nghiêm khắc, nhưng mối quan hệ trong gia đình Himmler thật nồng ấm và đầy trìu mến. Tuy nhiên, đám trẻ càng lớn thì những kỳ vọng và yêu cầu về kỷ luật mà cha mẹ áp đặt lên cảm xúc của chúng càng nhiều. Và ba anh em trai rõ ràng đã hết sức cố gắng để làm họ vui lòng. Cả ba đều là những học sinh xuất sắc trong suốt thời đi học, thể hiện rõ kỷ luật mẫu mực mà cha của họ, vừa là một thầy giáo và sau này là hiệu trưởng, luôn đòi hỏi “với sự nghiêm khắc đầy yêu thương” đối với các học trò của mình.

Ngày 31 tháng 8 năm 1910, Gebhard Himmler thanh thản khởi hành sau khi đã sắp xếp trước cho mọi tình huống có thể xảy ra.

Đến tháng 9, Heinrich vào học trường Wilhelmsgymnasium ở Munich, nơi anh cậu đang học. Có những lúc cả hai đều học với một đồng nghiệp của cha mình tên là Hudezeck. Tình thân giữa họ với ông này kéo dài suốt nhiều năm sau đó thông qua việc hỗ trợ lẫn nhau: Heinrich giúp đỡ Hudezeck trong sự nghiệp của ông về sau và Hudezeck đã giúp đỡ Gebhard Con trong thời kỳ tẩy trừ Quốc xã sau chiến tranh.

Ernst bắt đầu đi học vào tháng 9 năm 1911. Cậu mới năm tuổi, nhưng rất vui tươi và tự tin. Câu học thuộc bài thật dễ dàng và giống như hai anh, luôn là một trong những học sinh đứng đầu lớp. Khó khăn duy nhất cậu gặp phải là trong thể thao, giống như anh trai Heinrich, bởi cậu bị cận thị nặng, do đó phối hợp vận động không được tốt lắm.

Hai năm sau, cha cậu được bổ nhiệm làm hiệu phó trường Gymnasium ở Landshut, Đông Bắc Munich. Sau một thời gian dài tìm kiếm, gia đình tìm thấy một căn nhà cũ có khu vườn thật lãng mạn mà nhiều năm sau Gebhard Con vẫn còn nhắc tới đầy hào hứng: “Lần đầu tiên nhà chúng tôi có một khu vườn, đối với đám con trai chúng tôi quả là vô cùng sung sướng”. Tại đây hai anh lớn cũng đi học ở ngôi trường mà người cha đang dạy, ông dạy môn tiếng Đức và môn Lịch sử trong lớp Gebhard. “Tôi nhanh chóng quen với chuyện này - không hề gì, chủ yếu là tôi phải cố gắng hơn một chút so với khi có giáo viên khác đứng lớp”. Con trai ông hiệu phó không được hưởng một ưu ái đặc biệt nào.

Nhìn chung, những năm tháng đó đối với ba anh em là thời kỳ rất hạnh phúc. Cha mẹ đã cố gắng hết sức để các con có được tuổi thơ êm ấm mà cũng rất sôi động. Họ cũng chú ý để đảm bảo cho con mình có những chuẩn bị cần thiết nhằm đạt tới địa vị xã hội và nghề nghiệp trong tương lai, và điều này đòi hỏi không chỉ quá trình giáo dục toàn diện về mặt nhân cách, chủ yếu thuộc trách nhiệm của người cha, mà còn cần có những đức tính phụ được đánh giá quá cao vào thời ấy. Và như trong hầu hết những gia đình trung lưu được kính trọng, nhất là khi các con trai ngày càng lớn, dường như người cha gánh lấy vai trò nghiêm khắc của người rèn giũa kỷ luật, trong khi vai trò của bà mẹ là hỗ trợ cho người cha nhưng dịu dàng tình cảm hơn. Suốt nhiều năm sau, khi các con đã ra ở riêng, bà vẫn tiếp tục làm vậy bằng việc gửi thư khuyên nhủ và những bưu kiện thức ăn, những món ăn mà Heinrich đặc biệt thích. Bà cũng cố gắng truyền cho các con sở thích mà bản thân bà đã có từ thời thiếu nữ, là sấy khô cỏ cây hoa lá và xếp chúng thành bộ sưu tập. Ít nhất có Heinrich nhiệt tình hưởng ứng chuyện này: Ngay từ thời niên thiếu Heinrich đã có được một bộ sưu tập khá phong phú.

Tháng 7 năm 1914, cả gia đình đi nghỉ hè tại Tittmoning, gần biên giới Áo, ở nhà bạn thân là gia đình Lindner. Như thường lệ, chương trình nghỉ hè của họ bao gồm đi dạo, vào thăm các nhà thờ và chèo thuyền du ngoạn. Heinrich ghi nhật ký về kỳ nghỉ này và ba anh em chơi đùa cùng hai cô con gái chủ nhà: Cuốn album ảnh của Heinrich có cảnh năm cô cậu bên ngoài ngôi nhà nghỉ, đám con trai mặc quần soóc có dây đai. Mấy ngày sau lễ sinh nhật thứ 16 của Gebhard, cảnh điền viên mùa hè bị chấm dứt một cách thô bạo: Ngày 1 tháng 8, Đức tuyên chiến với Serbia đồng minh của Nga, sau đó là với Pháp, khiến gia đình Himmler phải bỏ dở kỳ nghỉ của mình. Trên sân ga, trong khi đứng chờ tàu hỏa về Landshut, đám con trai giải trí bằng cách chơi trò diễu binh, đi đều bước tới lui và tập động tác quân sự.

Không ai bất ngờ khi chiến tranh nổ ra; nó đã được nhen nhóm từ rất lâu. Dưới triều Wilhelm II, Đế quốc Đức đã tích cực chạy đua vũ trang và các cường quốc châu Âu khác cũng theo bén gót. Mọi người dường như đều thấy rằng chiến tranh là không thể tránh khỏi - nhiều người thậm chí còn trông chờ nó xảy ra. Do vậy, vào năm 1914 việc tiến hành chiến tranh được nhiều người đồng tình, trên hết là tầng lớp trung lưu và giới trí thức, những người xem đây là cơ hội cho nước Đức để cuối cùng có được vị thế xứng đáng trong số các cường quốc trên thế giới. Chỉ có một vài người, ví dụ như August Bebel lãnh tụ Đảng Dân chủ Xã hội Đức, là nhận thấy rằng cuộc chiến sắp tới tiên báo cho “buổi hoàng hôn của các vị thần của thế giới tư bản”.

Nhưng sự nhiệt tình ban đầu dần bị thay thế bởi một quyết định khá lãnh đạm rằng cần phải sống sót vượt qua chiến tranh. Sau khi say sưa với những chiến thắng nhanh chóng ban đầu, mặt trận mau chóng sa lầy thành chiến hào chịu nhiều hao tổn và thiệt hại nặng nề. Đối mặt với những thiệt hại cũng như những thiếu thốn ngày càng gia tăng, hậu phương cũng trở thành chiến trường. Đế quốc Đức cố gắng chống lại sự bất mãn ngày càng tăng bằng các báo cáo chiến sự được thổi phồng, đồng thời cũng áp đặt sức ép thường trực lên những người ở hậu phương - ví dụ như thông qua những chương trình hành động vì sự đoàn kết quốc gia. Các cuộc quyên góp được tổ chức thường xuyên, bà ngoại tôi, bà sinh năm 1901, vẫn còn nhớ rõ cả lớp của bà đều tình nguyện đan bít tất cho chiến sĩ và làm băng cứu thương, đến mức ngón tay họ đều phồng rộp lên. Do là con cả nên mới 15 tuổi bà đã phải chia sẻ gánh nặng với gia đình bằng cách dạy kèm tại nhà để ít nhất kiếm thêm chút bánh mì cho bữa ăn.

Ban đầu Gebhard và Heinrich, mặc dù lớn hơn bà ngoại tôi, vẫn có thể duy trì cuộc sống như bình thường. “Hầu như cuối mỗi chiều chúng tôi đều gặp đám bạn cùng lớp để đi dạo quanh khu phố cũ. Khu vườn nhà tôi thật là nơi lý tưởng cho đám con trai chúng tôi”. Tại đó hai người anh lớn “chiến đấu bằng mớ táo ủng”, và việc này thường sẽ dẫn đến chuyện bị quở trách vì làm bẩn quần áo. Cả hai vẫn thích chơi với đám lính chì và những khẩu súng nạp đạn tự chế. Gebhard kể, “Khi ấy, đây vẫn là một trò chơi vô hại mà khi chơi chúng tôi chẳng nghĩ gì đến tính nghiêm trọng chết người của chiến tranh thực sự”. Sau này Gebhard nhớ lại rằng tại Landshut có rất ít điều nhắc họ nhớ đến chiến tranh, ngoại trừ có lần quân lính hành quân qua thị trấn cùng một khẩu lựu pháo Skoda 305mm mang từ Áo tới, khẩu pháo này khiến đám trẻ con hết sức tò mò. Heinrich ghi trong nhật ký của mình rằng cha mẹ cậu thường đem nhu yếu phẩm tới nhà ga cho các binh sĩ bị thương. Trái ngược với những người khác, họ không chút phân biệt giữa lính Đức và lính Pháp bị thương; đối với họ, giúp đỡ người khác là một hành động nhân đạo rất tự nhiên. Mặt khác, chiến tranh ít gây ảnh hưởng đối với họ, “ngoại trừ việc lâu lâu lại có người bị động viên”.

Hai anh em phải học nhiều tại trường, đặc biệt với những môn mà cha họ đứng lớp. Sau giờ học buổi chiều, họ phải ở lại trường đến tận năm giờ để làm bài tập về nhà, vì thế trong tuần họ còn rất ít thời gian chơi với các bạn hay giải trí vui đùa. Mặc dù vậy, trong cuốn Những hồi ức của mình Gebhard có kể về những buổi chiều muộn vui vẻ đi trượt tuyết trên các cánh đồng nước ngập đóng băng vào mùa đông, hay vào một mùa hè nọ, khi được tặng xe đạp, họ đạp xe quanh vùng ven Landshut. Cũng như trong mọi loại hoạt động thể thao khác, Gebhard làm điều này dễ dàng hơn Heinrich, Heinrich thường mất kiểm soát và phải nhảy vội xuống ngay giây cuối cùng trước khi chiếc xe đâm vào xe đạp của anh trai hay của bạn bè đi cùng.

Gebhard thích đi xem hòa nhạc, hoặc vào các buổi tối cậu thường thích chơi nhạc trên chiếc đàn phong cầm mới trong nhà thờ dòng Dominican ở địa phương; Heinrich và bạn cậu là Falk Zipperer thường tới đó ngồi nghe. Gebhard cũng thích vẽ màu nước và được một thầy dạy hội họa khá giỏi ở trường động viên rất nhiều. Các bức phác thảo đầu tiên khá ấn tượng của Gebhard vẽ những khu phố cổ của Landshut được thực hiện ngay từ năm 1915. Trái lại, Heinrich thường đi nhà thờ vào buổi sáng, say mê sưu tập tem và tiền xu, và gần như ngày nào cũng chơi với cậu bạn Falk. Hai cậu bé cùng mơ được đi chiến đấu, đó sẽ là cuộc phiêu lưu lớn nhất diễn ra trong quãng đời yên bình của họ tính cho đến lúc đó: “Trên hết, Falk và tôi muốn được tham dự vào cuộc đánh nhau này”. Heinrich khó chịu vì thấy người dân Landshut thiếu hăng hái đối với chiến tranh. Bản thân cậu theo dõi tin tức chiến sự rất chăm chú, chép lại hàng trang báo cáo từ các tờ báo và trong nhật ký của mình tỏ rõ sự vui mừng trước những thắng lợi ban đầu. “Hiện nay quân ta đang tiến công rất cừ. Tôi rất vui sướng trước chuyện này, lúc này bọn Pháp và đặc biệt là bọn Anh hẳn rất tức tối”. Tháng 9 năm 1914 câu ghi lại con số tù binh chiến tranh Nga đang ngày càng tăng: “Số lượng quân Nga bị bắt ở Đông Phổ không phải 70.000 mà là 90.000 (chúng hẳn phải sinh sản nhanh như dòi).”

Hình ảnh một Đông Âu bẩn thỉu và sơ khai nổi lên từ cuối thế kỷ 19 như một hậu quả của việc đám người di cư Do Thái nghèo đói chạy từ phía đông sang để tránh những cuộc khủng bố pogrom* của Sa hoàng. Khoảng giữa năm 1881 và năm 1914, có hơn hai triệu người Do Thái Đông Âu phải bỏ nhà để sang phương Tây, hầu hết đều hy vọng được qua Mỹ. Nhiều người không đi quá được nước Đức. Bị ảnh hưởng bởi chủ nghĩa bài Do Thái thịnh hành thời ấy, người ta xem bọn họ là lạc hậu, nghèo đói, bẩn thỉu và kỳ dị. Chiến tranh đã xác nhận lại hình ảnh về Đông Âu “bẩn thỉu, cần được thanh tẩy, đầy đe dọa, một vùng cần và nên được chinh phục”, như Sarah Jansen viết trong cuốn nghiên cứu lịch sử Schädlinge. Geschichte eines wissenschaftlichen und politischen Konstrukts 1840-1920 của mình. Chủ yếu là các bác sĩ và chuyên gia sức khỏe cộng đồng đã tuyên truyền hình ảnh đó ở hậu phương, khuyến khích ý tưởng “thanh lọc chủng tộc” tại những vùng chiếm đóng. Từ năm 1915 trở đi có một chiến dịch gửi thỉnh nguyện thư lên chính phủ của Năm Hội đoàn Kinh tế nêu lên ý tưởng rằng, các vùng đất sáp nhập phải được giao lại mà không có cư dân địa phương, chuyện này trở thành vấn đề được công chúng tranh luận sôi nổi; câu hỏi phải làm gì với những người “nằm ngoài nhu cầu” đã bị bỏ ngỏ.

•

Trong thế kỷ 19 dưới thời Nga Hoàng và sau Cách mạng tháng Mười, ở Nga đã xảy ra một loạt các cuộc bạo loạn chống lại người Do Thái, được gọi là pogrom. Từ pogrom có nguồn gốc từ tiếng Nga có nghĩa “tàn phá”, “ phá hủy”, “nổi loạn”.

— end note —

Có lẽ cậu bé 14 tuổi Heinrich đã tóm nhặt được điều gì đó trong cuộc tranh luận về “bản chất sơ khai” được gán cho các dân tộc Đông Âu từ ghế nhà trường, trên mặt báo hay thậm chí từ trong gia đình. Vào thời điểm viết ra những điều trên trong nhật ký, cậu không thể ngờ rằng nhiều năm sau, trong cuộc đại chiến kế tiếp do nước Đức khởi xướng, chính cậu là kẻ, với vai trò Thống chế SS và Cao ủy Đế chế tại các vùng lãnh thổ chiếm đóng phía đông, sẽ cố gắng biến giấc mơ thuộc địa hóa phương Đông về tay nước Đức trở thành sự việc tàn ác nhất trong lịch sử. Tuy nhiên, chỉ vài năm sau khi viết những dòng nhật ký trên, khi còn là sinh viên, cậu đã phát triển khái niệm về “nhiệm vụ đối với phương Đông man rợ” - ban đầu đó chỉ là một ý tưởng lãng mạn đưa nông dân đến định cư ở Đông Âu, vùng “đất hoang chưa được canh tác” và do đó rõ ràng là đang chờ đợi các nhà chinh phục văn minh.

4. “Hết hố đạn này đến hố đạn khác”:
Sự sụp đổ của Cựu Thế giới

Trong khi bà ngoại tôi dành những kỳ nghỉ hè trong suốt Thế chiến I đi mót những bắp ngô còn sót lại trên cánh đồng để nghiền bột nấu súp và thường “đói hoa mắt đến không tài nào ngủ được”, đặc biệt là trong “Mùa đông củ cải” năm 1916-1917, thì gia đình Himmler vẫn tiếp tục đi xa nghỉ hè. Ngày 5 tháng 8 năm 1915, như mọi người Đức ái quốc chân chính, họ ăn mừng việc chiếm được Warsaw bằng cách xem bắn pháo hoa ở Burghausen, cách Tittmoning không xa, nơi họ đã đi nghỉ mùa hè năm ngoái.

Nhưng sau những thắng lợi ban đầu, đà tiến của quân Đức mau chóng bị chặn lại. Hàng ngàn binh sĩ tử trận trong chiến tranh hầm hào đầy chết chóc ở vùng Flander và Ardennes. Nước Đức cần gấp lực lượng dự bị gồm các thanh niên sẵn sàng hy sinh thân mình “vì Tổ quốc”. Đám học trò tham gia vào ngày càng nhiều, chúng không chỉ được đưa đi giúp thu hoạch mùa màng để quyên góp cho binh sĩ ngoài mặt trận, mà còn được huấn luyện những kỹ năng cơ bản để chuẩn bị cho chiến đấu thực sự. Từ thập niên 1890, người ta đã lập ra Jugendwehren (các lữ đoàn thiếu sinh quân), tổ chức theo các quy tắc quân sự nghiêm ngặt dưới quyền các sĩ quan với cơ cấu như các chi nhánh của những hội đoàn ái quốc và dân tộc. Mục tiêu của các tổ chức này là in sâu trong các thế hệ hậu bối “việc tuân lời cha mẹ, thầy giáo và người hướng dẫn”, để biến họ thành “những công dân trung thành với Đức Vua, hoan hỉ và tự hào về Tổ quốc mình” và, cần nhưng chưa phải là đủ, để khuyến khích họ hun đúc một “tinh thần chiến đấu”. Những khái niệm như vậy được chấp nhận rộng rãi trong giới trung lưu bảo thủ Đức.

Từ đầu năm 1915, Gebhard và Heinrich cũng trở thành đội viên của Jugendwehr vùng Landshut. Tại đây, cùng với các đội viên lớn khác, họ được huấn luyện sử dụng súng và kỹ năng cận chiến; tham gia vào những khóa tập ngắn hạn dưới sự hướng dẫn của các sĩ quan; và diễu binh tại trường Gymnasium nhân các dịp lễ quốc gia. Tuy nhiên, theo như Heinrich ghi trong nhật ký, hai anh em mau chóng nhận thấy toàn bộ trò này quá “nhí nhố”, không đủ chất lính.

Đối với ông nội tôi, Ernst, những năm tháng đó ra sao? Các giấy tờ gia đình còn lưu lại cho chúng ta biết rất ít. Ngay từ rất sớm, cũng như các anh mình, Ernst thích những món đồ chơi mang tính kỹ thuật như đường sắt và đầu máy hơi nước. Chiến tranh nổ ra khi ông mới tám tuổi rưỡi, và kết thúc khi ông gần 13 tuổi. Sau kỳ nghỉ hè năm 1915, ông nối bước Gebhard và Heinrich vào học trường Gymnasium, ông cũng là học trò gương mẫu, có thái độ và thành tích không thể chê vào đâu được. Vào thời điểm này, theo như Heinrich ghi trong nhật ký, Ernst cũng bắt đầu học chơi piano; tuy nhiên ông không có khiếu nhạc như anh trai Heinrich. Đôi khi các anh cho ông đi cùng - như lần họ được mời tới chơi nhà bạn là gia đình Zipperer. Falk Zipperer, bạn thân nhất của Heinrich, có cô em gái mà Ernst rất thích chơi cùng, nhờ thế mà các ông anh được yên thân. Ernst vẫn chưa thể tham gia với các anh trong những trò thú vị hơn, và thậm chí đến cuối chiến tranh ông vẫn còn quá nhỏ để được gia nhập Jugendwehr. Nhưng có lẽ ông cũng tha thiết mơ ước được thực hiện những hành động anh hùng giống như các anh.

Sebastian Haffner, nhỏ hơn ông nội tôi hai tuổi, xuất thân trong một gia đình trung lưu đáng kính và bảo thủ tương tự, kể lại chuyện những cậu thiếu niên bị bỏ lại ở “mặt trận hậu phương” đã xem chiến tranh như một trò chơi “trong đó, theo các quy định bí ẩn cụ thể, con số tù binh bắt được, số dặm lãnh thổ chiếm được, những pháo đài bị công phá và tàu chiến bị đánh đắm, cũng đóng vai trò hệt như các bàn thắng trong bóng đá và điểm ghi được trong trò đấm bốc”. Cuộc chiến này, Haffner viết tiếp, đem lại cho cả một thế hệ học sinh Đức “sự thỏa mãn đầy phấn khích và sự xúc động sâu sắc hơn nhiều so với bất cứ nền hòa bình nào”. Haffner khẳng định rằng trải nghiệm này về sau đã trở thành một trong những cội rễ của Chủ nghĩa Quốc xã - thực chất, đó là “tầm nhìn chính của Chủ nghĩa Quốc xã”, có nguồn gốc “từ những trải nghiệm trong chiến tranh - không phải của binh sĩ Đức ngoài chiến trường mà là của đám học trò Đức tại hậu phương”. Chính từ thế hệ này mà Chủ nghĩa Quốc xã tuyển chọn được những đảng viên hăng hái nhất và giàu tham vọng nhất.

Ngày 29 tháng 7 năm 1915, vào sinh nhật thứ 17 của mình, Gebhard gia nhập Landsturm tức lực lượng quân đôi dự bị. Ông đã chán những trò tập trận anh hùng rơm và không thể chờ cho đến khi được tham gia chiến đấu thực sự. Heinrich, khi đó 15 tuổi, đã thở dài đầy ghen tỵ: “Ôi, giá như tôi bằng tuổi anh ấy, tôi hẳn đã ra trận từ lâu rồi”.

Nhà văn Carl Zuckmayer*, người đã tình nguyện ra trận ngay từ khi chiến tranh mở màn, cũng chia sẻ nỗi khao khát chiến đấu đã khiến thanh niên thời ấy hăng hái lên đường ra trận. Trên sườn toa tàu chở binh lính ra chiến trường có câu khẩu hiệu viết bằng phấn “Thong dong dạo chơi tới Paris!” Với đám thanh niên đó, không chỉ là lòng yêu nước bồng bột, Zuckmayer nói, mà cả cảm giác đột ngột trưởng thành, được cân nhắc mọi việc thật nghiêm túc. Đồng thời, ông thừa nhận, có một kiểu “khao khát được chết, ao ước thần bí được đổ máu hy sinh”, và điều này không chỉ có đối với người Đức. Họ nhiệt thành ca hát về khao khát hy sinh của mình ngay trên chiến trường, cho tới lúc không còn muốn ca hát nữa. Bởi trong chiến tranh, Zuckmayer nói tiếp, họ đã học được “những điều khắc nghiệt nhất, nỗi buồn chán mênh mang, bản chất tầm thường không chút anh hùng của chiến tranh, đi kèm nỗi sợ hãi, kinh hoàng, chết chóc”.

•

Carl Zuckmayer (1896-1977): Nhà văn, nhà viết kịch người Đức.

— end note —

Đã thành quy luật, những người ở hậu phương được biết rất ít về sự vỡ mộng đó. Thông báo chính thức không bao giờ nhắc tới việc bại trận. Và những ai nghỉ phép hay được xuất ngũ từ mặt trận hầu hết đều cảm thấy khó có thể mô tả nỗi kinh hoàng của thực tế chiến tranh cho những người ở nhà. Trong tiểu thuyết All Quiet on the Western Front* (Phía tây không có gì lạ) - đây có lẽ là cuốn sách nổi tiếng nhất mô tả về Thế chiến I, Erich Maria Remarque đã cho nhân vật chính của mình thốt lên: “Sẽ thật nguy hiểm cho tôi nếu tìm cách diễn tả tất cả thành lời, tôi sợ rằng chúng sẽ vuột khỏi tầm tay và tôi không thể kiểm soát nổi chúng nữa. Chúng ta sẽ ra sao nếu mọi người biết rõ về những gì thực sự diễn ra ngoài mặt trận?”

•

Một cuốn tiểu thuyết viết về đề tài chống chiến tranh của Erich Maria Remarque, một cựu binh Đức từng tham gia Thế chiến I. Cuốn sách đã được dịch sang tiếng Việt với tựa đề Phía tây không có gì lạ.

— end note —

Năm 1916, lứa của Gebhard đến tuổi bắt buộc tòng quân. Ban đầu người ta tuyên bố tất cả đều được động viên, nhưng sau đó lệnh động viên được hoãn với những người như Gebhard - những người được nhận giấy Abitur sớm (Giấy chứng nhận tốt nghiệp phổ thông để được vào đại học). Sau khi đọc lời tuyên thệ được chuyển tới tháng 3 năm 1917, ông phải lựa chọn giữa việc đi thẳng ra mặt trận hay hoàn tất khóa huấn luyện sĩ quan trước. Suốt nhiều tháng Gebhard trao đổi chuyện này với em trai và bạn bè, và chắc chắn cả với cha mẹ mình. Cuối cùng ông quyết định: Ông muốn được đào tạo như một sĩ quan tại ngũ. Đầu tháng 5 ông đăng ngũ với hàm thiếu úy, cấp bậc thông thường cho học viên sĩ quan, vào tiểu đoàn dự bị của Trung đoàn bộ binh Bavaria số 16 ở Passau. Khu doanh trại phân cho đơn vị ông đã kín chỗ, do đó đám lính trẻ được phép đi tìm chỗ trọ trong thị trấn. Gebhard ở chung nhà với một cựu đồng nghiệp của cha mình, tại đó ông được thu xếp chỗ ở rất thoải mái. Mọi việc chỉ trở nên khó khăn khi ông được gửi đi học một khóa học viên sĩ quan tại Grafenwöhr miền Bắc Bavaria vào mùa hè năm đó, tiếp theo là khóa học sử dụng đại liên ở Trại Lechfeld gần Landsberg, khoảng 30 kilômét về phía nam của Augsburg.

Chẳng bao lâu sau, Falk Zipperer tình nguyện nhập ngũ và Heinrich ngày càng bồn chồn sốt ruột hơn. Những đoạn ghi chép trong nhật ký của Heinrich cho thấy ông hết sức nôn nóng được “chứng tỏ bản thân” trên chiến trường. Ông mong sớm học xong để được huấn luyện thành sĩ quan giống như Gebhard. Cha ông liên hệ với mọi mối quen biết của mình - gồm cả những người thuộc hoàng tộc - nhằm thực hiện ước nguyện của Heinrich, dù không tha thiết lắm với dự định của con trai. Chiến tranh và cơn sốt ái quốc tập thể dường như đã cuốn phăng đi những lo âu trước đây của ông khi để các con theo đường binh nghiệp, nhưng có lẽ ông muốn Heinrich trước hết phải tốt nghiệp cho xong.

Thoạt đầu, mọi nỗ lực của người cha đều vô vọng, nhưng cuối cùng, ngày 23 tháng 12 năm 1917, vào đúng sinh nhật thứ 12 của Ernst, Heinrich nhận được giấy gọi nhập ngũ, và ngày 1 tháng 1 - lòng bừng bừng nhiệt huyết, như ông viết trong thư cho bạn bè và người thân - Heinrich tới Regensburg học khóa huấn luyện sĩ quan. Tuy nhiên, không như Gebhard, Heinrich không thích thú với việc huấn luyện khắc nghiệt và vất vả vật lộn với nỗi nhớ nhà. Ông viết thư về nhà gần như mỗi ngày và dù được đáp lại thường xuyên, ông vẫn liên tục than vãn về chuyện cha mẹ ít thư từ: “Cuối cùng thì con cũng nhận được thư của cha mẹ. Con thật đau khổ biết bao trong lúc chờ đợi nó đến.” Những bức thư cho thấy ông bị giằng xé ra sao giữa việc ca thán như vậy với niềm kiêu hãnh mà ông cảm thấy khi cuối cùng cũng được trở thành một chiến sĩ. Một bức thư viết vào tháng 1 được ông ký tên: “Miles Heinrich”, tiếng Latinh có nghĩa là Heinrich-chiến binh, kèm theo mô tả chi tiết về các nghi thức quân sự. Ông đều đặn xin gia đình gửi lương thực do thức ăn ở đấy không đầy đủ, và xin gửi những vật dụng khác cũng như thực hiện các mong muốn của mình, mặc dù ngay sau tháng đầu tiên ông đã được cấp giấy cho phép về thăm nhà gần như mỗi dịp cuối tuần. Mẹ ông cố gắng làm giảm đi sự khắc nghiệt của cuộc sống trong quân ngũ bằng việc đều đặn gửi tới những hộp bánh apfelstrudel* “tuyệt hảo thực thụ”. Đánh giá của ông về thức ăn ở căng-tin rằng “khá ngon, nhưng nấu khét và nguội ngắt” và về món thịt lợn rán được phát ở quầy bia vườn hoa rằng “tuyệt, dù không mềm bằng hôm qua” vẫn mang tính thưởng thức và phê bình hệt như trong thời bình.

Tuy nhiên, chẳng mấy chốc Heinrich đã quen với cuộc sống mới của mình. Ông trở nên tự tin hơn và ít viết thư hơn. Giờ đây ông mô tả công việc hằng ngày của mình thật chi tiết để cho cha mẹ rõ rằng ông “thực sự không có nổi một phút rảnh rỗi” để viết thư, sau đó lập tức quả quyết với họ “mặc dù vậy, con thích nơi đây bởi đây là một tổ chức quân sự quan trọng”.

Ngày 9 tháng 4 năm 1918, sau một khóa huấn luyện được rút gọn chỉ kéo dài trong một năm, Gebhard được phân tới mặt trận phía tây. Trên đường từ Passau tới Lorraine, trung đoàn của ông dừng chân ở Regensburg, tại đây Heinrich tất tả đi tìm nơi trọ và thực phẩm dự trữ cho đơn vị của Gebhard. Heinrich rất có tài tổ chức, ông cũng thích tặng quà cho những người gần gũi với mình, giúp đỡ hay hỗ trợ cho họ.

•

Một loại bánh táo nướng rất đặc trưng của vùng Bayern.

— end note —

Ban đầu trung đoàn của Gebhard đóng quân ở Lorraine, nhưng sau đó họ trải qua một thời gian dài trên chiến tuyến, tại Château-Thierry, Đông Bắc Paris. Sau này ông ghi lại trong cuốn Những hồi ức của mình:

Có những lúc rất nhiều chuyện dồn dập xảy ra, trọng pháo liên tục nã xuống càng lúc càng dữ dội cho tới khi cuộc phản công của quân Mỹ/Pháp buộc chúng tôi phải rút lui. Chúng tôi ở ngay trước một đột phá khẩu rộng của quân Đức trên phòng tuyến địch, nhưng không tài nào khai thác được do thiếu quân dư bị và khí tài. Chuyển những tin nhắn tới lui giữa tiểu đoàn và trung đoàn, mỗi ngày tôi đều đi qua một cột mốc có ghi “còn 65 kilômét nữa tới Paris”!

Gebhard hẳn cũng thích chuyến “thong dong dạo chơi tới Paris”; thậm chí nhiều năm sau ta vẫn còn có thể cảm thấy sức hấp dẫn kỳ diệu của thành phố này qua hồi ký của ông. Trong những năm hòa bình, ông chưa lần nào có dịp đến thăm Paris.

Gebhard ghi lại rằng bọn họ thoát khỏi cuộc giao tranh này “với cả tiểu đoàn chỉ còn sót lại 30 người”. Ngoài một vết bỏng trên tay do một mảnh đạn sượt qua, ông không hề hấn gì. Con số có thể sai lệch đôi chút, nhưng một tiểu đoàn nhìn chung gồm từ ba đến năm đại đội với tổng cộng 400 tới 800 người cả thảy. Như thế có nghĩa là đơn vị của Gebhard chỉ còn lại dưới 10 phần trăm quân số.

Trong cuốn Phía Tây không có gì lạ, một đại đội đã chịu những thiệt hại giống với tiểu đoàn của Gebhard. Nhưng Remarque, không như Gebhard, đã bóc trần việc tất cả gần như bị xóa sổ hoàn toàn ra sao, mô tả cuộc tàn sát kinh khủng, chuyện cắt xẻo xác chết, những đau khổ của cái chết dai dẳng nhiều ngày trời. Theo lời Remarque, về mặt tinh thần, trong khi đám lính lớn tuổi được chuẩn bị tốt hơn để sống sót qua chiến tranh bởi đối với họ chiến tranh chỉ là sự gián đoạn cuộc sống đời thường, thì lớp trẻ hai mươi tuổi khi bị chiến tranh “quét qua”, “theo những cách lạ thường và buồn thảm [họ] đã trở nên chai sạn đi”. Thậm chí chỉ sau vài tháng ngoài mặt trận tuổi trẻ của họ dường như đã hoàn toàn lùi vào dĩ vãng: “Chúng tôi giờ đã già”.

Sau cuộc rút lui bắt buộc, đơn vị của Gebhard được cho đi nghỉ hồi sức tại Flanders gần thị trấn Ypres thuộc Bỉ, vốn đã bị phá hủy hoàn toàn sau mấy tháng chiến tranh hầm hào khiến cảnh quan khu vực xung quanh trở nên lồi lõm như trên mặt trăng. Ngày 4 tháng 9 năm 1918, không lâu trước khi chiến tranh kết thúc, tại đây ông đã viết một lá thư gửi em trai, lúc này vẫn đang nôn nóng vì bị kẹt lại trong trại huấn luyện. Gebhard vừa được thăng chức cai ngũ cấp thấp và được tặng Huân chương Chữ thập Sắt hạng Hai. Ông nói ông vẫn khỏe, ngoại trừ vấn đề với lũ rận trong hầm do lây của bọn Anh. Cảnh quan nói chung “rất Flanders, trong tầm mắt không thấy một cái cây hay bụi rậm nào còn lành lặn, chỉ toàn những hố đạn nối tiếp nhau”.

Ông lo lắng liệu em trai mình có vượt qua được khóa học bắn súng liên thanh sắp tới không bởi trong đó học viên sĩ quan bị đối xử đặc biệt khắc nghiệt. Mặc dù vậy, điều ông còn lo hơn là Heinrich có thể bị đưa tới một trung đoàn “vẫn còn bị kẹt trong cảnh hỗn loạn thực sự - đó không phải là nơi ta có thể làm quen dần được”. Khi nhắc đến “cảnh hỗn loạn thực sự” có lẽ ông muốn nói tới những trận đấu pháo dữ dội dẫn đến những thiệt hại lớn về người mà bản thân ông chắc hẳn đã trải qua, mặc dù ông không đề cập đến chuyện này cả trong những bức thư khi ấy lẫn những gì ông viết sau này về thời gian chiến tranh.

Tuy nhiên, con gái ông nhớ lại rằng cha mình đã kể về việc ông kiệt sức đến nỗi lăn ra ngủ trong một hố đạn pháo và ngủ say tới mức có một viên đạn bay qua sát người mà ông vẫn không tỉnh dậy. Bác cho tôi xem cuốn sổ phác họa ông dùng kể từ mùa hè cuối cùng của cuộc chiến tranh đó, trong đó ông đã phác họa hình ảnh nhà thờ, phong cảnh, làng xóm và thị trấn, một số bức vẽ bằng màu nước. Giữa những cảnh bị tàn phá mà bản thân ông tham dự vào việc gây ra chúng, Gebhard vẽ những cảnh điền viên. Một trong những phác thảo của ông vẽ những thân cây xơ xác và các hố đạn sau một trận đánh; ở bức khác là cảnh ban đêm cũng chính tại mặt trận ấy, được chiếu sáng bởi ánh lửa đạn pháo. Có lẽ đó là cách để ông vượt qua được những xúc cảm trong chiến tranh, là cách để ông chiến đấu chống lại sự chai sạn trong tâm hồn mình.

Trong cuốn I was a German (tạm dịch: Tôi là một lính Đức) Ernst Toller đã viết về những trận đánh mà trong đó, khi bị vây quanh bởi bẩn thỉu, bùn lầy và xác chết, con người không còn biết mình đang đánh nhau với ai hay họ đang chiến đấu vì cái gì; những trận đánh mà trong đó mọi thứ đều tan biến, vấn đề chỉ còn là liệu họ có sống sót được không; rồi cho tới cuối cùng, ngay cả chuyện đó người ta cũng không cần biết tới nữa. Zuckmayer và Remarque xem cuộc chiến này là “cuộc tự sát của thế giới”, sự tự hủy diệt tương lai bằng việc xóa sổ gần như cả một thế hệ. Chiến tranh khiến Toller trở thành một người vì hòa bình và một nhà cách mạng cánh tả. Không lâu sau đó ông đóng một vai trò quan trọng trong chính phủ đoản mệnh Räterepublik Bavaria (một chế độ cộng hòa cách mạng kiểu Xô-viết) - trong khi Gebhard và Heinrich lại ở phe đối lập với vai trò thành viên Freikorps chống lại phe cộng hòa.

Ngày 23 tháng 9 năm 1918, trong khi dẫn đầu một nhóm xung kích, Gebhard đã tình cờ bắt gặp một toán quan trắc pháo binh Anh và bắt họ làm tù binh. Vì chiến công này ông được trao Huân chương Chữ thập Sắt hạng Nhất. Vài ngày sau, trận đánh cuối cùng tại vùng Flanders nổ ra, trong đó quân Đức không còn cách nào khác ngoài việc rút lui trước một đối phương có lực lượng vượt trội.

Với nhiều người Đức, chiến tranh chấm dứt với việc nước Đức phải đưa ra đề nghị đình chiến ngày 3 tháng 10, việc thoái vị và lưu vong của Đức hoàng (Kaiser) và việc tuyên bố thành lập nước cộng hòa ngày 9 tháng 11 đã nổ ra như sấm động giữa trời quang. Những năm tháng được tuyên truyền và thường xuyên nghe về các trận thắng đã khiến họ sống lơ lửng trong một thế giới không có thật; giờ đây họ bị đánh thức đột ngột một cách thô bạo khỏi giấc mơ bá chủ thế giới và hy vọng thắng trận. Nước Đức không trực tiếp bị chiến tranh tàn phá bởi chiến tranh diễn ra trên lãnh thổ các nước kế cận, nhưng số lượng người Đức bị giết và bị thương tật thật khổng lồ. Hơn nữa, nền kinh tế Đức gần như phá sản và không nghi ngờ gì rằng các đại cường quốc thắng trận không hề muốn thấy nước Đức lấy lại được sức mạnh vốn có trước đó.

Giới quân sự - trước hết và trên hết là Tướng Ludendorff đầy quyền lực, vị anh hùng đầy huân chương của trận thắng Tannenberg ở Đông Phổ, người có tiếng nói quyết định trong việc xác định chiến lược của quân Đức trong hai năm cuối chiến tranh và là người đã ngăn trở mọi bước đàm phán hòa bình - cảm thấy dễ đổ lỗi việc bại trận và các hậu quả thảm khốc sau đó cho những người mà, sau cuộc cách mạng đoản mệnh thời hậu chiến, đang cố gắng tạo lập nền dân chủ đầu tiên tại nước Đức. Một chuyện hoang đường được thêu dệt rằng đám đảng viên Đảng Dân chủ Xã hội và Đảng Cộng sản đã chuẩn bị từ lâu một cuộc cách mạng tại Đức và, phản bội lại Tổ quốc, họ đã “đâm sau lưng” các chiến sĩ chiến đấu vì Tổ quốc. Chuyện hoang đường này được phổ biến rộng khắp trong số những người bảo thủ, đặc biệt sau khi phe thắng trận áp đặt các điều kiện khắc nghiệt và những khoản bồi thường thiệt hại khổng lồ tại Hiệp ước Versailles năm 1919*.

•

Hiệp ước chính thức chấm dứt Thế chiến I (1914-1918) giữa nước Đức và các quốc gia thuộc phe Hiệp Ước. Nội dung hiệp ước được soạn thảo bởi Georges Clemenceau, thủ tướng nước Pháp, cùng với Hoa Kỳ và Vương quốc Anh - là ba nước thắng trận.

— end note —

Thế giới của gia đình Himmler sụp đổ. Giống như nhiều người khác, họ đã mua nhiều trái phiếu chiến tranh. Bởi truyền thống của gia đình là làm mọi thứ để được hoàng gia tin tưởng, họ thậm chí đã đầu tư một phần tài sản đáng kể của mình vào đó. Căn cứ tính tiết kiệm thường ngày và thái độ ưu tiên an toàn là hàng đầu của họ đối với chuyện tiền bạc, hẳn họ đã chắc mẩm rằng nước Đức sẽ thắng trận. Việc bại trận không chỉ làm tiêu tan mọi hy vọng của họ về vị trí cường quốc trên thế giới của nước Đức, sự kết thúc của nền quân chủ còn làm tiêu tan vĩnh viễn những mối quan hệ đầy ảnh hưởng của họ với hoàng tộc mà họ bỏ bao cố gắng mới xây dựng được và đã luôn nhờ cậy vào đó, mặc dù điều này đã suy giảm khá nhiều sau cái chết của Công tước Heinrich, ngài đã tử thương tại Romania tháng 11 năm 1916.

Cái chết của vị công tước 32 tuổi là một đòn nặng đối với gia đình Himmler; ngay từ lúc ấy hẳn họ đã lo lắng về khả năng đánh mất địa vị của mình trong xã hội. Là những người ủng hộ trung thành nền quân chủ, họ luôn phấn đấu càng gần gũi giới quý tộc càng tốt, bởi với một gia đình trung lưu, như thế tức là được mở mày mở mặt với đời. Do đó, họ khó mà có cảm tình với những thay đổi chính trị sắp sửa diễn ra khi ấy. “Tháng 11 năm 1918”, Gebhard Con than thở trong Những hồi ức của mình rằng, “cách mạng đã quét bay nền quân chủ Đức. Ludwig III, vị vua cuối cùng của Nhà Wittelsbach, không còn chút lòng kiêu hãnh của vương triều Phổ, ông ta đã lên máy bay trong đêm mà không một người lính nào trong vô số binh sĩ đang êm ấm đóng quân ở Munich chịu giúp gì”.

Sau Hiệp ước tháng 11, Gebhard hành quân từ Flanders về Aachen, “tiêu chuẩn” mỗi ngày từ 30 tới 40 kilômét trên quãng đường khoảng 450 kilômét. Đơn vị của ông mau chóng được bố trí canh gác cây cầu bắc qua sông Rhine tại Duisburg; sau đó - khi này đã là giữa tháng 12 - họ chuyển về nơi đồn trú ở Passau, tại đó Heinrich vui mừng được gặp lại anh mình. Cả hai đều xoay xở về thăm nhà ở Landshut đúng dịp Giáng sinh. Gebhard tận hưởng “cảm giác tuyệt vời được quay trở về nhà và được sống sót lành lặn sau những trải nghiệm khủng khiếp trong cuộc chiến tranh tàn bạo toàn bom đạn hạng nặng”.

Làm sao một thanh niên 20 tuổi có thể tiếp tục sống yên bình với những ký ức như vậy, đặc biệt là khi anh ta được nuôi nấng trưởng thành trong điều kiện êm ấm đầy đủ? Thậm chí ngay Heinrich hẳn cũng khó là kiểu người có thể nói về những gì mình đã trải qua, bởi trong thời gian đi lính ông chưa khi nào rời khỏi nơi đồn trú. Với Heinrich, lúc này đã vỡ mộng người hùng, việc thiếu cơ hội để chứng tỏ bản thân trong chiến đấu không chỉ là một nỗi thất vọng to lớn mà có lẽ nó vẫn dai dẳng bám lấy ông như một nỗi nhục cho tới cuối đời. Ông không chỉ phải từ bỏ giấc mơ trở thành sĩ quan chuyên nghiệp mà thậm chí còn không được nhận bằng tốt nghiệp trường sĩ quan. Trong khi Gebhard về nhà sau chiến tranh trong tư thế dạn dày trận mạc, được khen thưởng huân chương và, như thể có phép màu, không mang thương tích nào, hơn nữa còn có thể bắt đầu học đại học ngay sau khi từ Pháp trở về, Heinrich lại phải cực kỳ miễn cưỡng quay về trường phổ thông. Dẫu vậy, kinh nghiệm ông rút ra được, dù có ít ỏi, là cần giữ vững nỗi khao khát thực hiện các chiến công; mơ ước lãng mạn và thần bí của ông ta về cuộc đời chiến binh vẫn nguyên vẹn không sứt mẻ.

Nhật ký của Heinrich cho ta rõ cảm xúc khâm phục pha lẫn ghen tỵ mà ông luôn có đối với anh trai mình, mặc dù hai người luôn gắn bó với nhau. Đó không đơn giản là chuyện Gebhard lớn tuổi hơn, mà ông còn vượt trội hơn Heinrich ở nhiều khía cạnh. Thậm chí khi còn nhỏ Heinrich đã luôn cố gắng, dù thường lóng ngóng và không thành công, để học được những thứ mà Gebhard rõ ràng là rất dễ đạt được. Nhưng ông ta không thể bì được với ưu thế không cần nỗ lực của Gebhard. Trong nhiều năm liền sự tự tin của ông có được là từ cảm giác vượt trội so với Ernst. Không nghi ngờ gì, ông yêu quý người em trai mà ông vẫn gọi là “Ernsti” hay “Ernstl, hay “Bubi” hay “Mizzi” như mọi người vẫn gọi, còn Ernst thì thấy thích khi Heinrich, trái hẳn với ông anh Gebhard, rất quan tâm tới mình. Cho tới khi học xong phổ thông ít nhất tình trạng sức khỏe đáng lo của Heinrich đã giúp ông luôn có được sự quan tâm chăm sóc của cha mẹ. Những than thở thường xuyên của ông trong thư từ về sức khỏe kém mau chóng khiến sự quan tâm của cha mẹ tăng lên, đặc biệt là của bà mẹ, điều đó khiến ông rất thích thú. Tuy nhiên việc được xem như kẻ yếu ớt trong gia đình khiến ông khó tự đứng trên đôi chân mình. Nỗi nhớ nhà mà ông phải chịu ở Rengensburg cho ta thấy điều này.

Ngay khi rời khỏi mái ấm gia đình, để có được sự công nhận của gia đình, Heinrich đã cương quyết ném mình vào một vai trò mới: vai trò một nhà tổ chức sẵn sàng nhìn thấy hết mọi chuyện, kẻ khiến mình trở nên không thể thiếu được nhờ kiếm ra và mang về những món hàng hiếm và các thứ khó kiếm khác. Đó là vai trò mà ông thực hiện ngày càng rõ hơn trong những năm tiếp sau và là vai trò mà ông nắm giữ cho tới tận khi Đệ tam Đế chế sụp đổ.

5. “Thứ Sáu này chúng ta sẽ nổ súng”:
Hai anh em trong Freikorps

Sau chiến tranh, Gebhard không có nhiều thời gian để hồi sức: học kỳ mới đã bắt đầu. Đó là thời kỳ rất bất ổn. Hàng triệu người trở về sau chiến tranh và không biết phải làm gì tiếp theo. Đất nước tan tác hỗn loạn. Ngày 29 tháng 10 năm 1918, các thủy thủ tại Kiel và Wilhelmshaven nổi loạn, trong vài ngày cuộc nổi loạn đã lan đi khắp nước Đức. Tất cả các thị trấn lớn đều thành lập ủy ban cách mạng của công nhân và binh sĩ (các xô-viết), yêu cầu Đức hoàng (Kaiser) thoái vị và tuyên bố thiết lập nền cộng hòa. Ngày 15 tháng 1 năm 1919, khi Gebhard đang bắt đầu khóa học kỹ sư cơ khí của mình tại Đại học Kỹ thuật Munich, Karl Liebknecht và Rosa Luxemburg* bị bắt và sát hại tại Berlin Bốn ngày sau diễn ra cuộc bỏ phiếu bầu quốc hội, đi kèm với những trận chiến đường phố đầy bạo lực ở thủ đô.

•

Karl Liebknecht và Rosa Luxemburg cùng sinh năm 1871, là hai nhà chính trị lừng danh của phong trào công nhân và dân chủ xã hội Đức. Họ là một trong những người sáng lập Liên minh Spartacist, một tổ chức theo chủ nghĩa Marx đầu thế kỷ 20 đã kêu gọi cuộc cách mạng vô sản thế giới và lật đổ chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa đế quốc và chủ nghĩa quân phiệt.

— end note —

Sự bất ổn của tình hình chính trị khiến Gebhard thật khó tập trung vào việc học và sự nghiệp tương lai. Thêm nữa, điều kiện sống của ông không mấy dễ chịu: “Một căn phòng bất tiện vừa là buồng ngủ vừa là phòng khách ở phố Schellingstrasse, không đủ than để sưởi, không đủ bánh mì để mua theo tem phiếu… một thời kỳ hết sức khó chịu”. Chiến tranh vẫn bám theo Gebhard với đủ thứ thiếu thốn; điều làm ông khó chịu nhất là “bầu không khí bất ổn trong thành phố”, sự mất trật tự, hỗn loạn của thời hậu chiến. Tại Bavaria cũng vậy, “các ‘ủy ban binh sĩ’ đang ba hoa khoác lác đủ thứ trên đời”.

Munich là trung tâm của “phong trào Xô-viết”. Từ ngày 8 tháng 11 có một chính phủ liên minh tại thủ phủ vùng Bavaria giữa những người Dân chủ Xã hội Chính [Majority Social Democrats] và Dân chủ Xã hội Độc lập dưới sự dẫn dắt của nhà xã hội độc lập Kurt Eisner. Eisner, một nhà báo sinh tại Berlin, đã rời khỏi Đảng Dân chủ Xã hội năm 1916 để phản đối việc đảng này ủng hộ chiến tranh. Đầu năm 1918 ông đã tổ chức các cuộc bãi công tại nhiều nhà máy vũ khí ở Munich, sau đó bị bắt, rồi vài tháng sau được thả. Ngày 7 tháng 11, sau một cuộc tuần hành lớn ở khu Theresienwiese (nơi ngày nay vẫn tổ chức Hội bia Oktoberfest), ông đã thành công trong việc chiếm được các bộ và cung điện hoàng gia. Đức vua tháo chạy và nền cộng hòa được tuyên bố thiết lập.

Eisner trở thành Thủ tướng của Cộng hòa Bavaria, nhưng phải đấu tranh chống lại những phản kháng đáng kể. Với những nhà Xã hội Chủ nghĩa như Ernst Toller và Max Levien cùng những người vô chính phủ như Gustav Landauer và Erich Mühsam, cuộc cách mạng này đi chưa đủ xa. Họ đòi hỏi phải củng cố vị thế của các ủy ban công nhân binh sĩ. Với chỉ 2,5% số phiếu, phe Xã hội Độc lập của Eisner bị thất bại liểng xiểng; phe Dân chủ Xã hội Chính được 33% số phiếu bầu. Chiến thắng trong cuộc bầu cử là Đảng Nhân dân Bavaria mới thành lập, cánh chính trị của phe Cơ đốc giáo, bản thân nó đại diện cho việc đảm bảo ổn định và trật tự trong thời kỳ bất ổn. Tại cuộc bầu cử vào quốc hội Bavaria ngày 12 tháng 1, lần đầu tiên phụ nữ Bavaria, trong số đó có bà cố tôi, được phép đi bầu cử. Có lẽ gia đình Himmler đã đồng loạt bầu cho Đảng Nhân dân Bavaria.

Ngày 21 tháng 2 năm 1919, Eisner bị một sĩ quan Dân tộc Chủ nghĩa cánh hữu trẻ tuổi, Bá tước Arco-Valley, ám sát trên đường tới quốc hội Bavaria. Ngày 17 tháng 3, đảng viên Đảng Dân chủ Xã hội Johannes Hoffman trở thành tân Thủ tướng. Tình trạng vô chính phủ diễn ra trong những tuần tiếp theo, trên hết là tại Munich. Ngày 7 tháng 4 tại Cung Wittelsbach, Hội đồng Trung ương, hình thành bởi phe Xã hội Chủ nghĩa Độc lập và Vô chính phủ, đã tuyên bố thành lập chính phủ Räterepublik Bavaria; chẳng bao lâu sau nó bị lật đổ bởi chính phủ thứ hai, Räterepublik “thực thụ” của phe Cộng sản dưới chỉ đạo của Eugen Leviné. Nền cộng hòa này kéo dài chưa đầy hai tuần đã kết thúc trong bạo lực và đổ máu. “Hồng quân” vừa được vội vã tập hợp không có một cơ hội nào để chống cự nổi với những đơn vị quân đội thường trực và các Freikorps Bavaria đang diễu hành tại Munich.

Đồng thời, sau vụ ám sát Kurt Eisner - có tên thật là Salomon Kosmanowskis, Cộng hòa Xô-viết đã được thành lập [Gebhard ghi chú lại trong Những hồi ức của mình]. Có nhiều lần, thường chỉ trong vòng vài giờ, không chỉ thế giới ngầm chính trị mà cả bọn tội phạm ở Munich đã lộ mặt sau một thời gian ẩn mình và chiếm lấy thành phố - những bóng hình đen tối, được gọi là thủy thủ -cho tới ngày 1 tháng 4 năm 1919, cuối cùng thì thành phố cũng nằm trong tay của chúng. Việc học của tôi tất nhiên lại bị gián đoạn… Munich - từ đây chính phủ yếu ớt của Hoffman đã phải bỏ chạy về Bamberg - phải được giải phóng từ bên ngoài.

Thực ra, vẫn có thể chiếm lấy Munich mà không cần can thiệp vũ trang, “ủy ban Hành động”, đặc biệt là Ernst Toller, đã nhiều lần đề nghị đàm phán với Hoffman, và ngày 1 tháng 5 “Hồng quân” đã được lệnh định ngày hạ khí giới. Trong quá trình diễn ra những “chiến dịch phổ thông” mà, theo lời Gebhard, đã đặt dấu chấm hết cho “cơn ác mộng đỏ”, một đội quân 33.000 người với pháo binh, súng phun lửa, xe bọc thép và thậm chí cả máy bay đã chiếm ưu thế vượt trội trước những công nhân chỉ được vũ trang những trang bị hoàn toàn không phù hợp. Thậm chí nhiều thập kỷ sau, mô tả của Gebhard vẫn còn bao che cho thái độ của cánh Freikorps: không có đàm phán với những người cách mạng cánh tả mà họ xem là “đám tội phạm”. Chiến dịch này có cách thức của một cuộc tàn sát và theo thống kê thì có 650 người chết, với hơn phân nửa là thường dân. Trong tình trạng thiết quân luật, những tháng sau đó có thêm hàng trăm người là nạn nhân của các cuộc hành quyết ngay tại chỗ.

Heinrich đã tham gia cuộc tuần hành tại Munich cùng phân đội Schaaf của Freikorps Landshut, mặc dù khi ấy đáng ra ông phải học một khóa học cấp tốc để nhận được bằng chứng nhận tốt nghiệp. Cuối cùng ông đã có cơ hội chứng tỏ bản thân là một chiến binh. Đơn vị của ông chiến đấu từ phía đông của thành phố, dọc theo phố Rosenheimer Strasse và băng qua những chiếc cầu bắc ngang sông Isar dẫn tới khu trung tâm. Tại quảng trường Karlplatz, ông tham gia trận đánh dữ dội chống lại các công nhân cách mạng được vũ trang nghèo nàn. Ngày 3 tháng 5 Munich được “giải phóng”.

Điều này đồng nghĩa với việc kết thúc “sự cai trị của bọn nhà văn ở Café Megalomania, bọn Toller, Erich Mühsam cùng đồng bọn” như Gebhard vui vẻ ghi lại - Mühsam đã bị bắt và tống giam, Gustav Landauer bị giết chết trong Nhà tù Stadelheim - nhưng cũng viết thêm là ông tiếc rằng “bọn tội phạm vẫn tìm cách giết hại những con tin ở tầng hầm của Trường Gymnasium Luitpold”. Vào học đại học, Gebhard một lần nữa trở lại sống trong khu dân cư nơi ông đã trải qua thời niên thiếu, và “Café Megalomania” cũng vẫn là quán Café Stefanie đằng sau trường đại học; qua cửa sổ quán, ông quan sát đám chơi cờ, hệt như hồi còn nhỏ.

Tình hình hỗn loạn, đặc biệt là vụ “Hồng quân” xả súng bắn chết 22 con tin - bao gồm bảy thành viên Hội Thule là những kẻ bài Do Thái và Dân tộc Chủ nghĩa - tại Trường Gymnasium Luitpold; vụ việc đã khiến người dân Munich kinh hãi. Nó phủ bóng đen lên những tội ác do các lực lượng “giải phóng” thực hiện, vốn có khuynh hướng được xem như những biện pháp cần thiết “để lập lại trật tự”; từ nay trở đi ký ức về thời khủng bố của nền cộng hòa kiểu Liên Xô, bị phóng đại phục vụ cho mục đích tuyên truyền, sẽ đóng góp cho việc lý tưởng hóa “những người giải phóng”.

Điều này xảy ra bất chấp thực tế như Sebastian Haffner kể lại trong Geschichte eines Deutschen*:

Tổ chức Freikorps rất giống với những đội xung kích Quốc xã mà hầu hết bọn họ về sau đều gia nhập. Rõ ràng chúng có cùng quan điểm, cùng cung cách ứng xử và cùng cơ chế chiến đấu. Chúng đã phát minh ra nguyên tắc “nổ súng nếu đối tượng tìm cách chạy trốn”, và có những tiến bộ đáng kể trong cách thức tra tấn. Chúng cũng tham gia những sự kiện ngày 30 tháng 7 năm 1934 cùng thói trơ tráo bắt những người chống đối đứng úp mặt vào tường mà không cần hỏi han hay phân bua gì nhiều.

•

Cuốn tự truyện Geschichte eines Deutschen (tạm dich: Câu chuyện của một người Đức) của Sebastian Haflher, một người Đức lưu vong năm 1938 cùng người vợ gốc Do Thái, viết về cuộc đối đầu của bản thân với chính quyền phát xít. (ND)

— end note —

Những tuần lễ của “Cộng hòa Xô-viết” đã đi vào ký ức tập thể như là “triều đại của khủng bố”, được kết luận là một âm mưu giáng xuống xứ Bavaria của bọn Do Thái, bọn can thiệp bên ngoài và mấy nhà văn trong những quán cà phê ở Schwabing*. Vì vậy, việc Gebhard viết thêm rằng tên thật của Kurt Eisner là Salomon Kosmanowskis đã phản ánh cách thức tuyên truyền của cánh hữu thời kỳ đó với những cố gắng nhằm bôi bẩn các chính trị gia cánh tả bằng cách biến họ thành những kẻ xấu để hù dọa giai cấp trung lưu - “bọn Bolshevik Do Thái”. Trong cuốn Volksbuch vom Hitler (tạm dịch: Sổ tay của Hitler, xuất bản năm 1924) của Georg Schott, cuốn sách rất nổi tiếng trong giới cánh hữu và sẽ rất quan trọng đối với Heinrich vài năm sau đấy, Eisner cũng được mô tả là một người Do Thái xứ Galicia* tên là Salomon Kosmanowskis. Những người thực sự chiến thắng xuất hiện sau những tuần lễ thảm họa của “Cộng hòa Xô-viết” Bavaria là đám cánh hữu cấp tiến. Trong các năm tiếp sau đó họ đã thành công trong việc khuấy động lòng căm thù “chủ nghĩa Bolshevik” và nỗi lo sợ một âm mưu quốc tế của bọn Do Thái”.

•

Phần thành phố nằm ở phía bắc của Munich, một trong những khu ăn chơi của thành phố này.

— end note —

•

Vùng đất lịch sử ở Trung Âu, nằm giữa Ba Lan và Ukraina, ngày nay thuộc lãnh thổ Ukraina. (ND)

— end note —

Mùa hè năm 1919, Giáo sư Himmler được bổ nhiệm chức hiệu trưởng trường Gymnasium ở Ingolstadt, phía bắc Munich. Đó là một bước chuyển mới, với tất cả những phiền nhiễu đi kèm, và thêm một lần nữa đứa con nhỏ nhất của họ phải chuyển trường. Ngoài ra, Ingolstadt là một thị trấn có lính đồn trú không mấy hấp dẫn. Nhưng việc địa vị xã hội được nâng lên nhờ chức hiệu trưởng chắc hẳn khiến chức vị đó rất hấp dẫn đối với Gebhard Cha.

Ban đầu ông chuyển tới đây một mình, vợ ông và Ernst đến sau vào cuối tháng 9, khi căn hộ nhà nước cấp bên trong trường đã được thu xếp sẵn sàng. Ingolstadt nằm bên sông Danube, chỉ cách Neuburg an der Donau khoảng 20 kilômét, nơi Gebhard Cha từng học trong trường nội trú. Cách đấy không xa là Abensberg, thị trấn nhỏ nơi cha của Anna Himmler sinh ra và là nơi bà vẫn còn nhiều bà con họ hàng.

Lần này Heinrich thi qua kỳ tốt nghiệp Abitur. Trước sự ngạc nhiên của nhiều người, ông bất ngờ khẳng định mình muốn học canh nông, một ngành vốn hoàn toàn nằm ngoài phạm vi các nghề nghiệp mà cha mẹ họ cho là phù hợp với các con. Nhưng họ đã tôn trọng quyết định của ông và, như thường lệ, đã hết sức hỗ trợ ông; họ tìm cho ông một nơi để làm việc lấy kinh nghiệm, nhờ đó ông có thể ngay từ tháng Tám lập tức bắt tay vào làm trong một điền trang ở phía bắc Ingolstadt.

Rõ ràng Heinrich chỉ có trong đầu một hình ảnh lý tưởng hóa về miền thôn quê, cũng như về cuộc sống sĩ quan trong quân ngũ. Sự hoài nghi của cha mẹ đối với lựa chọn của ông dường như được xác nhận khi mà với thể chất yếu, ông rõ ràng không kham nổi việc lao động chân tay nặng nhọc mặc dù có tính kiên quyết lì lợm, và cuối cùng nằm liệt giường vì bệnh phó thương hàn chỉ sau bốn tuần ở đó. Ông nằm suốt tháng Chín ở bệnh viện tại Ingolstadt, được cha đến thăm mỗi ngày trong khi mẹ thì lo lắng đến mức phát bệnh ở Munich. Trong một bức thư ngày 11 tháng 9, ông cam đoan với mẹ rằng mình đang khá hơn, và rằng bà không cần lo lắng thêm về mình nữa. Ông khinh khỉnh nhắn thêm cho Ernst, cậu em rõ ràng đã không viết gì cho ông trong một thời gian dài: “Nếu thằng Ernsti lười chảy thây ấy có đủ tự phụ để tưởng tượng rằng con sắp trả lời lá thư đầu tiên của nó sáu tuần trước thì quả là nó đã sai lầm nghiêm trọng.” Và nhân cơ hội này, ông lôi cả cha mình vào, “Cả cha lẫn con sẽ không thèm viết cho kẻ lười biếng ấy.”

Sau lần bệnh nặng ấy, ông phải từ bỏ chỗ làm lấy kinh nghiệm. Mùa thu năm 1919, chỉ muộn một học kỳ so với Gebhard, ông ghi danh vào Đại học Kỹ thuật ở Munich để học canh nông. Ban đầu ông nhận một phòng trong cư xá sinh viên ở Schellingstrasse giống như anh trai, nhưng chỉ ít lâu sau hai anh em cùng chuyển ra một ngôi nhà tại khu phố mà cả hai từng sống thời thơ ấu: “Cả Heinrich và tôi đều đang học ở Munich, chúng tôi có một nơi ở rất ấm cúng nhuốm đầy vẻ ẩn dật quý phái trang nhã, Lâu đài Nữ bá tước, trên tầng bốn của ngôi nhà ở góc đường Theresienstrasse giao với Amalienstrasse. Bữa trưa và bữa tối của chúng tôi được chuẩn bị chu đáo tại Quán trọ Loritz ở phố Jägerstrasse gần đấy, tại đây chúng tôi mau chóng gia nhập một nhóm bạn rất thân thiện và dễ mến”, Gebhard nhớ lại.

Về tiền bạc, họ duy trì mức chi tiêu khá chi li bởi gia đình Himmler không còn dư dả như trước chiến tranh. Mặc dù vậy, cha mẹ họ vẫn nỗ lực để họ theo học đại học trong những điều kiện rõ ràng là khá thoải mái.

Quán trọ Loritz chỉ cách trường đại học vài con phố và cách phòng trọ của họ năm phút đi bộ. Ở đấy họ có một tổ ấm với bầu không khí xã hội dễ chịu - cha mẹ họ biết rõ Frau* Loritz từ thời bản thân họ còn sống ở phố Amalienstrasse. Tại đó hai anh em được gặp những người cùng trang lứa, trong đó có hai cô con gái nhà Loritz là Kätha và Maja, và một người anh em họ xa là Ludwig Zahler, còn được gọi là Lu. Hai anh em Himmler vốn là bạn thân với anh em Zahler từ thời còn ở Landshut; họ liên tục được nhắc đến trong nhật ký và thư từ của Heinrich. Tại nhà Loritz, đám thanh niên thường ngồi trò chuyện cùng nhau sau bữa ăn, và hai anh em có dịp nhận được những kinh nghiệm quan trọng đầu đời với nữ giới cùng độ tuổi. Nhìn chung những chuyện này đều diễn ra dưới sự trông chừng của một người lớn tuổi hơn. Mọi chuyện được nới lỏng hơn đôi chút trong kỳ lễ Fasching (lễ hội carnival) vốn thường được tổ chức náo nhiệt ở Munich.

•

Một từ tiếng Đức, có nghĩa là quý bà, quý cô, thường đứng trước tên trong cách gọi lịch sự.

— end note —

Ngày 2 và 3 tháng 11 - khi học kỳ mới vừa bắt đầu - hai anh em viết bức thư chung đầu tiên gửi về nhà. Trước hết là Gebhard: “… cả hai chúng con giờ đều thích trò trượt băngvới gậy chống, nếu trời đủ rét và nếu có thời gian chúng con thích trượt băng tại đây. Vậy nên nếu được, Mẹ thân yêu ơi, xin mẹ bỏ chúng vào gói đồ gửi lần sau nhé”. Chẳng lẽ họ không thể đem theo bộ dụng cụ trượt băng khi vừa mới rời nhà đi sau kỳ nghỉ chỉ mấy ngày trước? Có lẽ là do hai thanh niên này đã quen được mẹ phục vụ. Mối bận tâm chính của bà bao năm nay hẳn cũng là liên tục gửi đồ tiếp tế cho các con.

Cũng trong bức thư ấy, Heinrich rên rỉ không dứt về “khối lượng công việc lớn quá mức” mà ông phải hoàn thành trong khóa học. Ông thường xuyên cảm thấy áp lực bởi cha mẹ muốn ông chứng tỏ rằng mình làm việc vất vả. Tuy nhiên, có lẽ động cơ ở đây đơn giản chỉ là nhu cầu của ông muốn mình trở nên quan trọng hơn và nỗi thôi thúc muốn mô tả mọi thứ kỹ đến từng tiểu tiết, kể cả những chuyện tầm thường. Đồng thời ông là người hay làm những việc vặt cho gia đình: Ông đến tiệm thuốc mua thuốc viên cho Ernsti, đều đặn đến thăm nhà những người quen cũ của gia đình và cũng thường xuyên viết thư thay cho Gebhard để ông anh trai chỉ việc ký tên là xong.

Ở trường đại học, mối quan tâm của họ phát triển theo những hướng rất khác nhau. Ngay khi vừa bắt đầu, Gebhard đã gia nhập Đoàn Thánh ca Học viện mà phần lớn thành viên là sinh viên luật. Đây là một hội đoàn sinh viên mà bên cạnh việc cùng nhau tham gia diễn ở các buổi hòa nhạc và nhà hát, các thành viên còn giữ quan hệ với nhau tới cuối đời. Chính tại đấy Gebhard đã làm quen với Richard Wendler, một sinh viên luật cùng trang lứa mà về sau trở thành anh vợ của ông. Chúng ta sẽ còn nói tới ông này trong phần sau.

Heinrich dành hầu hết thời gian rảnh rỗi với Hội sinh viên Apollo, tổ chức mà ông là một thành viên giống như cha mình, người vẫn còn tham gia với tư cách một “huynh trưởng”. Một số bè bạn của gia đình cũng là thành viên hội này, bao gồm Giáo sư Rauschmeyer, một cựu đồng nghiệp của Gebhard Himmler Cha ở trường Gymnasium Landshut, người có cô con gái Mariele mà hai anh em gặp lại trong nhóm bạn ở quán trọ Loritz. Tuy nhiên, các cuộc đọ kiếm theo nghi thức mau chóng dẫn Heinrich đến khả năng xung đột với niềm tin Kitô của mình. Ông không biết chắc liệu “lễ thanh tẩy” này, theo đó các thành viên của hội phải chứng tỏ được sự nam tính và sức khỏe phù hợp với một nhóm ưu tú, có phải là một tội lỗi chết người dưới con mắt của nhà thờ hay không. Ông đã tranh cãi nhiều về chuyện này với Gebhard và Lu cũng như với cha mình, người rõ ràng đã tìm cách làm yên lòng ông.

Trong nhật ký của Heinrich, những đoạn ghi chép phản ánh nỗi khao khát của ông đối với hơi ấm gia đình và cảm xúc lãng mạn của mối tình đầu với Maja - con gái nhà Loritz - đan xen những kế hoạch ông định sẵn nhằm rèn bản thân cứng rắn hơn và tập luyện tính kỷ luật.

Sau khi Maja rời Munich tới sống cùng gia đình khác trong một năm để học cách quản lý việc nhà, Lu và Kätha (sớm lấy nhau) đã trở thành những người bạn thân nhất của Heinrich. Kätha thường ký tên “người em gái nhỏ của anh” trong vô số bức thư gửi Heinrich. Bà cũng là người mà Heinrich thích trao đổi nhất về những khó khăn của mình. Ngày 6 tháng 12 năm 1920, bà viết: “Nếu anh bộc lộ cảm xúc của mình, thì gần như cảm xúc mà anh đang thể hiện ra lại là sự yếu đuối. Chẳng lẽ anh đã quên mất thứ sức mạnh trào dâng những lúc anh im lặng?… Đừng kìm nén mình quá mức, Heini, để không đánh mất những điều tốt đẹp nhất mà cuộc đời đem lại”.

Mặc dù Heinrich rất cố gắng để kết giao bạn bè - ông học khiêu vũ, trở thành thành viên Câu lạc bô Alpine và Câu lạc bộ Súng trường, khai thác mối quan hệ với các thành viên khác của hội cũng như nhiều người quen cũ của cha mẹ mình - nhưng trong suốt thời sinh viên ông thường xuyên phải chịu đựng cảm giác lạc lõng. Họ xem tôi là một gã vui vẻ, khôi hài quan tâm tới mọi thứ theo kiểu ‘Heini sẽ quan tâm đấy’”, ông viết như vậy vào tháng 1 năm 1922. Ông ý thức rõ rằng việc mình thường chỉ trích dữ dội hành vi của người khác khiến họ xa cách ông. “Tôi không thể không nói được”, ông viết trong nhật ký. Ông liên tục tự cổ vũ bản thân bám chặt lấy những điều răn của Thiên Chúa để trở thành một “người tốt”, và tin tưởng rằng ông có quyền đưa ra những đòi hỏi tương tự với kẻ khác, hay chỉ dẫn họ đi theo đường hướng đó.

Vào các ngày Chủ nhật, ông thường một mình tới thăm họ hàng hay nhà bà vú già Thilde và “ông chồng đứng đắn, bảo thủ” của bà mà không hề hẹn trước - “Đơn giản là khi ở bên những người thân yêu ấy tôi cảm thấy như đang ở nhà”. Nhưng về lâu dài việc này quả là khó mà thỏa mãn được anh chàng 22 tuổi này. Sau đó ông ghi vắn tắt trong nhật ký, “Tôi đang ở trong một tâm trạng kỳ lạ, u sầu, khao khát tình yêu.” Ông thẳng thừng từ chối việc quan hệ tình dục trước hôn nhân, dựa trên suy nghĩ lấy từ một trong những cuốn sách mà ông ưa thích, cuốn Wir jungen Männer. Das sexuelle Problem des gebildeten jungen Mannes vor der Ehe (tạm dịch: Chúng ta là những chàng trai trẻ: Vấn đề dục tính của những thanh niên có giáo dục trước khi kết hôn) của tác giả Hans Wegener. Đồng thời ông bộc lộ mối quan tâm sâu sắc tới bất cứ điều gì liên quan đến tính dục. Nhật ký của ông tràn đầy những ghi chép về các cuộc trò chuyện với Lu và một người bạn khác về “vấn đề của sự khỏa thân”, “sự giao hợp”, “tránh thai”… Đôi khi ông cảm thấy mình rất khó từ chối quan hệ thể xác với phụ nữ, nhưng ông sợ tác hại của việc này đối với tính cách của mình và tự an ủi bằng những lý thuyết mà ông tự nghĩ ra:

Ngẫu nhiên trên đời tồn tại hai loại người [ông ghi lại trong nhật ký ngày 22 tháng 5 năm 1922]. Một là loại người lạnh lùng, khắt khe bao gồm có tôi ở trong đó và là nhóm cần thiết trong quần thể chủng tộc. Kế đó là loại người nhẹ dạ mà trong mỗi dân tộc đều chiếm phần lớn, sống bốc lửa và có thái độ tự do, dễ dãi vời cuộc sống nhưng không tới nỗi đi đến chỗ làm điều xấu; dù kết hôn hay độc thân, họ tán tỉnh và hôn nhau mà không nhận thấy gì khác ẩn sâu trong đó, do đây là chuyện hoàn toàn con người và do làm thế rất thú vị.

Chắc chắn rằng thỉnh thoảng ông cũng làm cho Gebhard, một người dễ tính hơn nhiều, thấy khó chịu với những quan điểm gượng ép đó. Gebhard thoải mái hơn trong quan hệ với phụ nữ.

Nhưng dù có khác nhau chuyện này, hai anh em vẫn rất thân nhau, không chỉ trong quan điểm dân tộc chủ nghĩa hữu khuynh mà cả trong ý thức về nghĩa vụ ái quốc và sẵn sàng chiến đấu. Trong khi Heinrich là thành viên của Freikorps Landshut đã tham gia trận đánh chống lại Cộng hòa Räterepublik Munich tháng 5 năm 1919, thì trung úy Gebhard Himmler trở thành thành viên tổ chức “Dân vệ Công dân” Munich thành lập ngày 10 tháng 5 trong cùng năm ấy. Lúc này việc tuyển mộ vào Dân vệ Công dân, tổ chức chịu trách nhiệm giữ trật tự và an ninh công cộng, được đẩy mạnh. “Không ai là quá già để tham gia!” như câu khẩu hiệu trên một băng rôn cổ động của nó. Đến cuối năm 1919, đã có 200.000 thành viên gia nhập; họ được cấp một thẻ căn cước dân vệ cùng với súng và đạn.

Nhưng giống như nhiều cựu chiến binh khác có kinh nghiệm chiến trường, Gebhard và Heinrich mau chóng nhận thấy Dân vệ Công dân quá trầm lặng, bởi vậy đầu tháng 11 năm 1919, một tuần sau khi Heinrich vào học đại học, họ đã cùng với Ludwig Zahler gia nhập Đại đội Tình nguyện 14 thuộc Lữ đoàn Bộ binh 21 mà về sau được sáp nhập vào quân đội chính quy cũng trong hè năm ấy. Lữ đoàn Bộ binh 21 này do Đại tá Franz Ritter von Epp chỉ huy, người đã lãnh đạo Freikorps Epp của mình dập tắt một cách tàn bạo Cộng hòa Räterepublik Munich và kể từ đó được mệnh danh là “người giải phóng Munich”. Freikorps Epp sáp nhập với những tổ chức khác để lập ra Lữ đoàn Bộ binh 21. Ernst Röhm, người sau này trở thành tư lệnh SA, là phụ tá của Epp; Rudolf Hess, Gregor và Otto Strasser cùng nhiều kẻ khác vài năm sau trở thành các nhân vật lãnh đạo của chế độ Quốc xã cũng đều là thành viên của Freikorps Epp. Thế lực của Epp lan rất rộng ra ngoài Lữ đoàn Bộ binh: không chỉ quân đội chính quy tại Munich/ Thượng Bavaria nằm dưới quyền của ông ta, mà cả cảnh sát thành phố, Dân vệ Công dân Munich và sở kỹ thuật khẩn cấp nơi Gebhard là nhân viên.

Gebhard và Heinrich tham gia huấn luyện cuối tuần và tập bắn súng, họ được phân công đi tuần tra trên phố và có mặt khi được gọi khẩn cấp. Heinrich rất hăng hái với trách nhiệm mới này. Ngày 3 tháng 11 năm 1919 ông viết về nhà: “Thứ Sáu tới chúng con sẽ nổ súng. Con mong chờ chuyện này khủng khiếp, đặc biệt là để được mặc lại bộ quân phục”. Trong thư, ông thuật lại rất rõ kiểu người lý tưởng của Franz von Epp, là “người thích nghiệp nhà binh… thích đánh giá khả năng bản thân thông qua đối thủ… Một người lính landsknecht* tự tin và kiên quyết với đầy lòng tự hào về nghề nghiệp của mình”. Cả Gebhard lẫn Heinrich đều không gặp trở ngại gì trong việc đồng nhất mình với hình ảnh lãng mạn của người lính landsknecht kiên quyết, loại lính bộ binh đánh thuê thế kỷ 16, và với thái độ khinh miệt đi kèm của một người tư sản lạnh lùng. Họ tự xem bản thân là những chiến sĩ vì lý tưởng buộc lòng phải chiến đấu - và đã rất tự nguyện làm điều đó - trong một cuộc nội chiến dai dẳng.

•

Lực lượng lính đánh thuê người Đức thế kỷ XV-XVI, với vũ khí chính là cây thương hay kiếm song thủ.

— end note —

Thậm chí nhiều thập kỷ sau, trong Những hồi ức của mình, Gebhard vẫn còn biện hộ cho hành động này: “Bất cứ ai chưa trải qua thời kỳ này có lẽ đều sẽ không thể hiểu được vì sao chúng tôi, chỉ vừa mới trở về từ chiến trường và đồn lũy, đã lại khoác lên mình chiếc áo lính. Nhưng không phải vì chúng tôi thích làm thế mà vì đó là điều hết sức cần thiết”. Ông nói, tình thế chính trị sau Cách mạng tháng Mười một vẫn còn rất bất ổn; những kẻ cánh tả cực đoan tham gia Khởi nghĩa Spartacus* ở Berlin, ở Thuringia và vùng Ruhr liên tục tìm cách “làm tổn hại nhà nước tự do, vốn vẫn còn khá yếu ớt. Chúng tôi phải cảnh giác canh chừng chuyện này”.

Cánh Freikorps càng có khuynh hướng chống lại nền cộng hòa non trẻ và trở nên bị cô lập thì “tinh thần Freikorps” - cảm giác về bổn phận của họ - càng mạnh lên. Nhiều thành viên cùng chia sẻ sự vỡ mộng mang theo về từ chiến trường và cảm giác rối bời vô mục đích, mất tin tưởng vào các giá trị truyền thống; đồng thời xuất hiện tình cảm đồng đội vượt qua mọi khác biệt giai cấp, thậm chí hình thành cả giữa đám sĩ quan với lính trơn. Uy quyền chỉ huy không phải có được từ cấp bậc mà chủ yếu từ “hành động thể hiện trong chiến đấu”. Hầu hết thành viên của Freikorps đều xem việc bại trận vừa qua như là sự sụp đổ của “hệ thống tư bản giả dối”. Hình ảnh gã “tư sản” sung sướng, trốn tránh việc ra trận thường được xem là kẻ thù thực sự của họ, thậm chí còn hơn cả những người cộng sản hay vô sản. Sự khinh miệt đối với thị dân trung lưu chuyển sang nhằm vào giai cấp tư sản tự do - và thực chất là được định hướng chống lại toàn bộ hệ thống xã hội. Trong khi các sĩ quan lớn tuổi hơn có khuynh hướng bảo hoàng bề ngoài và những người trẻ hơn mong chờ một hình thức đế chế mới, vốn tìm được sự thể hiện thông qua kết hợp giữa Chủ nghĩa Quốc gia và Chủ nghĩa Xã hội. Chủ nghĩa Quốc gia Xã hội kết hợp được giấc mơ về một quốc gia vĩ đại với lý tưởng của tình đồng đội và những nguyên tắc trật tự của chính quyền được khoác cho một Führer, tức vị lãnh tụ; nó tự xem bản thân hoàn toàn đối lập với cả chủ nghĩa Marx lẫn chủ nghĩa tư bản.

•

Đầu năm 1916, nhóm của Rosa Luxemburg và Karl Liebnecht quyết định phát hành một tờ báo bí mật lấy tên là Spartacus (theo tên của người nô lệ nổi loạn dưới thời Đế quốc La Mã), từ đó nhóm này được gọi là nhóm Spartacus. Đầu năm 1919, lo ngại cuộc bầu cử quốc hội lập hiến diễn ra sẽ có lợi cho phái cánh hữu, Liebknecht quyết định nổi dậy vào ngày 6 tháng 1 năm 1919. Nhóm Spartacus (sau này là Đảng Cộng sản Đức) đã khởi động những cuộc biểu tình lớn ở Berlin, nhanh chóng nắm lấy các vị trí then chốt và các trung tâm liên lạc.

— end note —

Các thành viên của Freikorps tự xem mình là nước Đức đích thực, họ “cảm thấy” bản thân là nước Đức, theo như lời của Ernst von Salomon, một chiến sĩ Freikorps sau này bị kết án 5 năm tù vì tham gia ám sát Bộ trưởng Ngoại giao gốc Do Thái Walther Rathenau năm 1922. Trong cuốn tiểu thuyết viết sau đó của mình, cuốn The Outlaws (tạm dịch: Ngoài vòng pháp luật) Salomon đã mô tả việc mình biến đổi từ một học viên sĩ quan Phổ mang tư tưởng dân tộc chủ nghĩa sang một chiến sĩ chống dân chủ ra sao: “Chúng tôi tin rằng chính chúng tôi là những người đáng nắm lấy quyền lực vì quyền lợi của nước Đức chứ không phải bất cứ ai khác. Bởi chúng tôi cảm thấy rằng mình là hiện thân của nước Đức. Chúng tôi tin rằng chúng tôi được trao cho quyền lực ấy. Những kẻ đứng đầu các bộ ngành ở Berlin không có cái quyền ấy.”

Đó là một tình bằng hữu nam giới; hơn thế, họ tự xem mình là đoàn thể bằng hữu gồm những người giỏi nhất, bền bỉ nhất và thiện chiến nhất, được chỉ huy bởi con người xuất sắc nhất, lãnh tụ của họ, Führer của họ, và giờ đây họ đang đòi quyền lực. Chính là sự pha trộn giữa lòng khinh bỉ chính quyền Weimar, những giấc mơ lộn xộn và sự kiên quyết man dại muốn chiến đấu cho bất cứ mục tiêu nào mà các lãnh tụ của mình đề ra, cùng với thái độ phân biệt địch-ta rõ rệt của họ, đã khiến Freikorps là một thành phần cực kỳ dễ bùng nổ ở giữa nền dân chủ mà mọi nền móng của nó đều ít nhiều đang run rẩy.

Giáng sinh năm 1919, hai ông anh cùng về thăm nhà, lúc này đã chuyển về Ingolstadt. Ngày 23 tháng 12, cả nhà cùng mừng sinh nhật Ernst và ăn mừng Giáng sinh vào ngày hôm sau - theo truyền thống đã và hiện vẫn tồn tại ở Đức. Những món quà năm đó thật khiêm tốn: Đám con trai được phép chọn cho mình những cuốn sách trong thư viện của cha, còn Ernst, người chỉ tập trung vào khoa học, được hai anh tặng một cuốn sách hóa học. Lễ Giáng sinh hằng năm được tổ chức theo một nghi lễ kết hợp. Trong khi Gebhard và Heinrich trang hoàng cây thông, Ernst khấp khởi chờ đợi cho tới khi cánh cửa phòng Giáng sinh cuối cùng cũng được mở ra. “Đáng yêu, thật sự rất đáng yêu”, Heinrich ghi trong nhật ký ngày 24 với chuỗi cảm xúc bột phát khác thường. Sáng hôm ấy các ông anh đã ra ngoài tìm rêu đem về làm máng cỏ và sau đó qua giúp mẹ nấu nướng. Sau khi đã nhận quà, Gebhard chơi đàn piano, rồi họ cùng nhau hát trong khi Gebhard và Heinrich đệm ghita. “Rồi chúng tôi uống rượu punch* và tham gia thánh lễ lúc nửa đêm”, buổi lễ mà Heinrich thấy “cực kỳ cảm động”.

Trong kỳ nghỉ năm mới, hai anh lớn mỗi người tận hưởng nó theo cách riêng của mình. Gebhard ghi lại những ký ức nồng nhiệt về kỳ nghỉ ở Ingolstadt mà sau đó hội nghỉ mát mệnh danh là Ingolstadtia đã được lập ra, “đưa các sinh viên thuộc mọi sắc thái chính trị khác nhau, từ thành viên của các hội quyết đấu cho tới những người mang tư tưởng Thiên chúa giáo, kết hợp lại chung một hội; vì vui thích, họ xích lại gần nhau và nhanh chóng giao thiệp với nhau”. Những người từ mọi ngành nghề - bác sĩ, luật sư, công chức nhà nước - cũng là thành viên của Ingolstadtia, họ cũng là thành viên lâu năm của nhiều hội đoàn khác nhau, “và nếu chúng tôi tổ chức một bữa tiệc hè hay tiệc đông trong kỳ nghỉ thì mọi người đều tới, dù ít dù nhiều cùng góp tay vào”.

•

Rượu punch bắt nguồn từ Ấn Độ vào khoảng đầu thế kỷ 17. Khởi nguồn, thức uống này được pha từ năm thành phần: alcohol, đường, chanh, nước và trà hoặc gia vị, từ đó mới có tên gọi “panch” có nghĩa là “năm” trong tiếng Hindi. Sau này, nó mang tên gọi quốc tế là punch. (BTV)

— end note —

Bắt đầu từ tháng 9 năm 1920, Heinrich đến một nông trang ở Fridolfing, gần biên giới với Áo, để hoàn thành nốt quãng thời gian thực hành lấy kinh nghiệm mà ông phải bỏ dở mùa thu năm trước. Công việc này do bà Frau Loritz thu xếp vì bà có quen với gia đình Rehrl là chủ ở đấy, và Heinrich được đối xử như người nhà. Ông tránh phần lớn việc lao động chân tay nặng nhọc và đắm mình vào niềm say mê lãng mạn đối với cuộc sống “thanh bình” truyền thống ở miền thôn quê với vô số chuyến dạo chơi và thảo luận sôi nổi cùng Herr Rehrl. Ông kiếm được một chiếc mô tô và cuối tuần đi thăm các bạn cũ của gia đình ở Munich, Ingolstadt và nhiều nơi khác, ông cũng thường đi chơi trong vùng núi Alp thuộc Áo. Các bạn bè ở Munich giúp ông cập nhật tin tức qua thư từ, nhưng ông cũng thường xuyên được người quen và người nhà đến thăm. Các gói bưu phẩm liên tục được ông và mẹ mình gửi qua gửi lại - ông gửi về nhà những sách đã đọc xong, quần áo lót mặc bẩn và những thứ “rác” tương tự để nhận lại quần áo sạch, thuốc lá và gói thực phẩm, mặc dù thức ăn ở nhà Rehrl không thể chê vào đâu được.

Trong thời gian này, Heinrich cũng thường trao đổi thư từ với Ernst khi ấy đã 15 tuổi. Người em thường gửi cho ông anh những bức hý họa vẽ chân dung tự họa mà cả Heinrich lẫn nhà Rehrl đều rất thích. “Em không thể tưởng tượng nổi anh thích những bức vẽ đẹp quá chừng của em thế nào đâu”, Heinrich viết ngày 14 tháng 11. “Mặc dù em còn đang tuổi lóng ngóng nhưng em vẽ vẫn rất cừ”. Rõ ràng “Ernsti” không chỉ là một học sinh cư xử mẫu mực mà còn có chút khiếu hài hước, ở các bức ảnh chụp đính trong album gia đình, có thể thấy ông nội tôi rất thích nhăn mặt kéo mũi làm trò. Tuy nhiên, mặc dù Heinrich thích mấy trò đùa của em mình nhưng ông không thể ngăn mình trút xuống em trai những lời thúc đẩy và chỉ dẫn cách cư xử.

Anh rất vui khi thấy em đạt điểm tốt. Nhưng đừng để điểm số lấn át đầu óc, em được điểm cao hoàn toàn chỉ là nhờ các bạn khác hơi ngốc hơn em chút xíu (trong khi đáng ra em phải giỏi hơn họ nhiều). Nhân đây, anh cũng mong em học tốt môn lịch sử, không chỉ vì yêu cầu của nhà trường mà còn phải thực sự quan tâm, bởi em rất cần đến nó trong cuộc sống. Lúc này em đừng quá phiến diện, hãy cư xử cho tốt và đừng làm phiền cha mẹ hay ai đó nhé…!

Ông vẫn còn cảm thấy mình lớn hơn hẳn Ernst, nhưng dường như đang sợ ảnh hưởng của mình lên em trai sắp tan dần. Có lẽ đó là lý do ông đánh giá Ernst là “nhỏ bé, tầm thường và xấu xí” và yêu cầu Ernst phải thường xuyên viết thư để chứng tỏ tình cảm; nếu thư không đến thì ông phạt Ernst bằng cách không thèm nói chuyện nữa.

Mặc dù sống tằn tiện do cha mẹ quy định và tính toán chi tiêu quá tỉ mỉ, Heinrich vẫn thường xuyên than phiền về việc thiếu tiền khi ở Fridolfing. Chuyện này không có gì đáng ngạc nhiên, nếu xét trên thực tế rằng dù đang trong thời kỳ khó khăn, ông vẫn tiếp tục sống theo kiểu mình đã quen hồi còn ở nhà. Frau Rehrl thu xếp cho các nhu cầu cá nhân của ông, trong khi một phụ nữ khác được cha mẹ ông trả tiền để dọn dẹp phòng, bởi vậy ông chỉ cần tiền chi tiêu riêng. Số tiền ấy không phải là nhỏ, gồm cả tiền chi cho chiếc xe mô tô, vô số chuyến đi chơi và các thú vui khác. Ông dùng gần hết 20 mark cho một chuyến đi với bạn bè tới buổi lễ hội ở vùng Tiimoning kế đấy - gồm tiền đi lại, xúc xích, bia, xem chương trình biểu diễn - một khoản đáng kể vào những ngày ấy đối với một thanh niên mà cha mẹ vừa mất một phần lớn gia sản trong chiến tranh.

Mùa thu năm 1921, Heinrich quay về Đại học Munich. Ông trở lại ở quận từng sống trước đây, trong nhà trọ trên phố Briennerstrasse của một người quen khác của cha mẹ ông, Frau Wolf. Giờ đây đôi khi ông phải tự nấu ăn. Đến tháng 5, Gebhard thi đậu kỳ thi tốt nghiệp sơ bộ - vì là cựu binh đã qua chiến đấu nên ông được miễn các bài kiểm tra. Điểm thi không cao mấy cho thấy ông đã dùng nhiều thời gian cho việc binh hơn là việc học. Nạn lạm phát phi mã khiến điều kiện sống ngày càng tồi tệ hơn, kể cả với hai anh em Himmler. Năm 1921 hàng nhu yếu phẩm tăng giá đến tám lần so với khi chiến tranh vừa kết thúc, cha mẹ họ ngày càng phải tằn tiện.

Rõ ràng là Heinrich cảm nhận được gánh nặng của việc này nhiều hơn anh em của ông. Ngày 24 tháng 11 năm đó, ông ghi trong nhật ký của mình rằng đã trò chuyện rất nhiều với Lu về những thiệt hại và “cảnh khốn cùng kinh khủng” của họ. “Nhưng chúng tôi quyết định phải giữ lấy danh dự bản thân; đó là điều tốt nhất chúng tôi có”. Và hai tuần sau, ngày 9 tháng 12: “Đời sinh viên thật khốn khổ làm sao! Khắp nơi có biết bao thứ hay vậy mà chúng tôi không thể mua nổi dù là món rẻ nhất - và cuộc sống tính cho đến lúc này vẫn ổn thỏa. Nhưng ai biết được sắp tới sẽ ra sao - bần cùng, sự giam cầm, chiến tranh?”.

Trong những năm tháng ấy, dường như ông đã chân thành tin rằng mọi chuyện sẽ “bùng nổ” bất cứ lúc nào, hoặc là nổ ra nội chiến hoặc có một cuộc xung đột với các quốc gia khác. Nhưng trong cuộc “đấu tranh” đáng ngại này, ông tin rằng mình phải đối mặt với cả những thử thách cá nhân đang chờ đợi phía trước: phải tự lo liệu cho bản thân trong tương lai gần, phải trở nên trưởng thành cứng cáp. Đó là viễn cảnh mà ông thấy rất đáng lo: “Tôi vẫn còn cách rất xa sự tự tin tao nhã mà tôi mong mình có được , ông ghi lại vào tháng 11. Ông dùng lượng thời gian đáng kể để hoàn thiện “sự tao nhã” của mình trong hội hay để tán gẫu với “những người quen hữu ích” nhiều hơn là để học hành nghiêm túc, điều mà ông chỉ tập trung làm vào những lúc ngắn ngủi trước khi kiểm tra. Ông sợ sự kết thúc của khoảng lặng trước cơn bão này cũng nhiều như là chuyện ông mong chờ tới khi được “chiến đấu để chứng tỏ bản thân”. “Thời gian trôi mới nhanh làm sao. Những ngày tháng sinh viên sung sướng đáng quý của tôi sắp sớm chấm dứt”, ông than phiền trong nhật ký ngày 21 tháng 2 năm 1922. Từ nhiều đoạn ghi chép của ông ta thấy rõ ông lo lắng về tương lai của mình ra sao, và ông thường xuyên thay đổi những kế hoạch to lớn của mình như thế nào. Ngày 22 tháng 11 ông đã ghi, sau một buổi nghe giảng tại Hofbräuhaus về các chủ đề quân sự về Thế chiến I, “lúc này tôi thấy rõ hơn bao giờ hết rằng nếu có một chiến dịch nữa xảy ra tại phía đông, tôi sẽ tham gia. Với chúng ta phương đông là khu vực quan trọng nhất. Chúng ta phải chiến đấu và định cư tại phương Đông.” Chỉ đúng một ngày sau ông đã lại nao núng, tự hỏi dòng đời sẽ đưa mình tới đâu: “Tây Ban Nha, Thổ Nhĩ Kỳ, các nước Baltic, Nga, Peru? Nếu Chúa muốn, trong hai năm tới tôi sẽ không còn ở Đức nữa, trừ phi có chiến tranh lần nữa và tôi nhập ngũ.” Ông cứ bị giằng xé như vậy giữa các mơ ước muốn di cư và trở thành người lính.

Trong khi Heinrich đang chiến đấu với việc tâm trạng thay đổi thường xuyên, với sự buồn phiền, với những nghi ngờ và các khái niệm đạo đức cứng nhắc của mình, thì Gebhard rõ ràng hưởng thụ đời sinh viên theo một cách thoải mái hơn nhiều. Ông “bình thản chấp nhận cuộc sống thanh đạm thời ấy”, và hưởng thụ “những niềm vui giản dị” như những khi ông và bạn bè “tìm cách phù phép tạo ra những buổi chiều vui vẻ trên sân khấu và bục gỗ thực sự từ con số không”.

Mùa thu năm 1921, Gebhard đem lòng yêu Paula Stölzle, một cô em họ xa từ vùng Weilheim, phía nam Munich, có lẽ vào dịp cô tới chơi Ingolstadt. Mùa đông đến khi ông đang được đào tạo thực tập tại một nhà máy ở đấy Tháng 11, Paula cũng đến gặp Heinrich ở Munich. Họ uống trà trong phòng ông, hút thuốc và trò chuyện về mối quan hệ giữa cô và Gebhard; “rồi chúng tôi ôm hôn nhau và đồng ý gọi nhau bằng đại từ thân mật du. Cô ấy là cô gái đáng mến nhất trên đời. Rất sôi nổi, có chút nhẹ dạ phù phiếm. Cô hoàn toàn là mẫu người phụ nữ dành cho Gebhard”. Họ đính hôn trong dịp lễ Phục sinh 1922. Cha mẹ Himmler dường như rất vui khi được kết sui gia với ông chủ nhà băng đáng kính Max Stölzle, và việc đính hôn được tuyên bố sớm đến đáng ngạc nhiên - khi ấy Gebhard vẫn còn là một anh sinh viên.

6. “Mọi người đều cuồng lên vì phấn khích”:
Cuộc chính biến

Năm 1922 đưa tới những thay đổi to lớn khác đối với gia đình Himmler. Vào dịp lễ Phục sinh, Gebhard Cha được thăng chức hiệu trưởng đầy trọng vọng của ngôi trường Wittelsbacher Gymnasium ở Munich. Đó hẳn là một chiến thắng với con người đã ngoi lên từ xuất thân nghèo hèn này - đỉnh cao trong quá trình lao động cả đời của ông, cho dù trong thời kỳ khó khăn đó việc thăng chức không đem lại bất kỳ cải thiện nào cho điều kiện vật chất của họ. Lạm phát đốt hết mọi thứ thành tro. Trong năm ấy thực phẩm đã tăng giá gấp ba mươi lần so với cuối chiến tranh. Thêm vào đó, việc vị hiệu trưởng mới phải tìm cho mình một căn hộ tại Munich khiến gia đình họ mất thêm một khoản chi phí, trong khi vợ và con út vẫn phải ở tại Ingolstadt cho tới hết năm học.

Heinrich gặp cha mình rất nhiều lần trong thời gian này; cứ Chủ nhật là họ lại đi dạo và ăn cùng nhau trong một nhà hàng. Theo các bức thư Heinrich gửi cho mẹ, ta thấy rõ rằng đối với ông việc được ở gần cha vô cùng có ý nghĩa. Ông viết ngày 9 tháng 5 “Cha và con ở bên nhau rất hòa hợp và hạnh phúc”; “Cha đã ổn định cuộc sống rất nhanh, ra ngoài đi dạo đều đặn và không làm việc quá sức”. Heinrich vốn hay nóng vội và không phải lúc nào cũng hòa hợp với cha mình. Năm 1921 ở Ingolstadt, khi ông hỏi xin cha một khoản tiền khá lớn để mua sách, đã có “những tranh luận nóng bỏng và dữ dội về chuyện này, nhưng đáng tiếc là tôi đã nổi cáu”. Ngày hôm sau ông lại đem bàn chuyện tiền mua sách với mẹ - “chẳng may tôi lại nổi cáu lần nữa”. Tuy nhiên, sau khi có những bất đồng như vậy, Heinrich luôn mau chóng cố gắng tìm cách khỏa lấp. Như đã làm trước đó với Gebhard, sau đó ông viết một bức thư thay mặt cha mình. Ngày 12 tháng 6 ông viết cho mẹ, “Cha và con vô cùng cám ơn chiếc bánh tuyệt diệu này. Chiều hôm qua con đã mang ngay cho cha hai phần ba chiếc bánh.”

Ngày hôm sau hai cha con tới Zirkus Krone, rạp xiếc duy nhất tại Đức có được cơ sở kiên cố, nằm ngay cạnh trường Wittelsbacher Gymnasium, để tham dự cuộc mít tinh phản đối “Nỗi ô nhục Đen”. Điều bị xem là “Nỗi ô nhục Đen” là việc bố trí lính da đen thuộc địa trên vùng lãnh thổ Rhineland bị chiếm đóng sau chiến tranh. Trong con mắt nhiều người, và không chỉ những người có quan điểm bảo thủ, chỉ cần sự có mặt của những người lính này thôi cũng đã là hành động chống lại “tất cả luật lệ của nền văn minh châu Âu” rồi. Nước Đức không chỉ bị tước mất tất cả thuộc địa của mình sau chiến tranh, mà những dân tộc từng là thuộc địa của họ nay lại tham gia lực lượng chiến thắng chiếm đóng. Heinrich ghi trong nhật ký của mình: “Khá nhiều người. Tất cả họ đều kêu gào “Báo thù!” Rất ấn tượng. Nhưng giờ đây tôi đã chín chắn hơn, ở mức độ nhận thức cao hơn. Sau 10 giờ ở phố Augustinerkeller. Thảo luận về phụ nữ, tình yêu, cuộc sống - cuộc sống ngày nay, tức là về những vấn đề bí mật, về hoạt động yêu nước”. Heinrich biết về “những vấn đề bí mật”, có thể là đề cập tới các hoạt động của cảnh sát mật và những tổ chức cánh hữu tại Munich, mặc dù ông cũng là thành viên của Hội Súng trường Freiweg. Hôm sau, Heinrich cùng cha và những người khác, có lẽ là tất cả các thành viên Hội Apollo, đã gặp nhau tại một hầm bia và tranh luận với nhau về “thời trước, chiến tranh, cách mạng, bọn Do Thái, sự phá hoại chống sĩ quan, Cộng hòa Räterepublik, cuộc giải phóng”.

Trong thập niên 1920 tại Munich, cánh hữu đã tổ chức vô số cuộc biểu tình tập thể, thường được dàn dựng như những cuộc diễu hành quân sự đầy phô trương, tại đó truyền thống quân sự của thời Đế chế vẫn tồn tại cùng với lối duyệt binh, quân phục và cờ phướn quân đội. Các cuộc mít tinh phản đối Hiệp ước Versailles và chống lại “sự dối trá về tội lỗi chiến tranh” là những sự kiện thường xuyên xảy ra. Heinrich đã tham gia một cuộc mít tinh phản đối tại quảng trường Königsplatz ngày 28 tháng 6 năm 1922. Xúc động sâu sắc, ông hòa giọng hát bài Wacht am Rhein (tạm dịch: Đứng gác bên sông Rhine) cùng 60.000 người khác. “Thật tuyệt vời”, ông sôi nổi kể lại trong nhật ký. Ông có niềm yêu thích rõ rệt với bất cứ thứ gì liên quan tới quân sự, những thứ gợi cho ông cảm xúc phấn khích, đôi khi còn thực sự hưng phấn xuất thần. “Binh sĩ diễu hành ngang qua. Ôi Chúa ơi!” ông viết lại như vậy vào ngày 26 tháng 2.

Thái độ của người cha đối với quan điểm chính trị ngày càng cấp tiến của Heinrich ra sao? Họ có bàn luận với nhau về chuyện đó không? Các đoạn nhật ký của Heinrich cho thấy trong những lần thường xuyên gặp nhau, cha ông “vô cùng buồn bã về vị thế của nước Đức”. Nhưng dù hai cha con không thẳng thắn trao đổi với nhau về tất cả những vấn đề chính trị thì họ vẫn có cùng quan điểm về việc chống lại Cộng hòa Weimar và về giấc mơ “giải phóng dân tộc”. Nếu không Gebhard Cha khó mà chịu đi cùng con tới dự mít tinh tại Zirkus Krone. Ngay từ đầu năm 1920, Heinrich chắc đã cho rằng cha mình ngầm tán thành một cuộc mít tinh tại trường đại học mà ông có tham dự để phản đối án tử hình với Bá tước Arco-Valley, kẻ đã ám sát Kurt Eisner. “Thực sự khoan khoái. Tôi ước gì cha có thể chứng kiến” việc “hy vọng hồi sinh của dân tộc Đức” được thể hiện ở đó, ông viết như vậy trong bức thư gửi nhân dịp sinh nhật mẹ mình ngày 18 tháng 1. “Những quý ông trong chính phủ sẽ hiểu tại sao họ phải tha cho Arco. Nếu không họ sẽ phải trả giá vì điều này. Tất cả chúng con đã sẵn sàng - thực ra, chúng con thấy tiếc là mọi thứ lại diễn ra suôn sẻ đến thế”.

Vào dịp nghỉ hè, Heinrich và cha ông cùng trở về Ingolstadt. Tuy nhiên, Heinrich có ít thời gian để hưởng thú vui của hội sinh viên vì kỳ thi cuối đang đến gần. Ngày 22 tháng 6 năm 1922, cha mẹ họ kỷ niệm đám cưới bạc với một nhóm bạn nhỏ; ngoài gia đình, khách mời duy nhất là vú già Thilde, Paula vị hôn thê của Gebhard Con và cha mẹ cô. Thực đơn của buổi tiệc mừng vẫn còn cho thấy ham muốn sống thoải mái của giới trung lưu, dù rõ ràng nó có khiêm tốn hơn so với trước chiến tranh. Và mặc dù bản thân tờ thực đơn được viết tay chứ không phải in, chính sự hiện diện của nó đã thể hiện rõ nét việc gia đình Himmler tiếp tục dành một khoản tiền lớn để thực hiện các nghi thức xã giao.

Ernst rõ ràng không gặp rắc rối với việc chuyển trường; ông học chăm và tiếp tục đạt thành tích nổi trội, ông cũng học nhiều thứ tiếng khác nhau; ngoài môn Latinh và Hy Lạp bắt buộc, ông còn hết sức say mê học những khóa tiếng Anh, Pháp và Ý không bắt buộc. Dù vậy, tôi tự hỏi làm thế nào ông quen được với chuyện luôn phải tìm chọn kết thân với bạn mới; đặc biệt, vì là con ông hiệu trưởng nên chuyện này khó khăn gấp đôi, bởi ông phải rất nỗ lực để được các bạn đồng môn tôn trọng. Do đó, có lẽ không phải bỗng dưng mà lúc này Ernst đã muốn liên hệ gần gũi, chặt chẽ hơn với hai anh. Kết quả là, ngay khi còn học ở trường này, ông đã gia nhập nhóm bạn sinh viên của hai anh và, mặc dù ít tuổi hơn rất nhiều, ông đã mau chóng hòa nhập được với họ.

Khi ấy ông mới 16, và trong kỹ nghỉ hè ông đã hoàn tất khóa huấn luyện “tình nguyện viên ngắn hạn”, ông nhỏ tuổi hơn nhiều so với các thành viên đơn vị dự bị của Freikorps. Hiển nhiên ông không tham gia các khóa huấn luyện quân sự nếu thiếu sự chấp thuận của cha mẹ. Do đó, ta có thể chắc chắn rằng ít nhất họ cũng thông cảm, nếu không nói là tán thành, việc ba con trai tham gia tổ chức Freikorps dân tộc chủ nghĩa hữu khuynh.

Rõ ràng, cả Ernst cũng nôn nóng chờ cơ hội cầm súng bảo vệ Tổ quốc. Hay ông gia nhập Freikorps để chứng tỏ cho hai anh rằng, ông không còn là đứa con được nuông chiều trong nhà, điều mà hai anh vẫn còn thầm nghĩ? Gebhard đặc biệt giữ khư khư giữ suy nghĩ ấy; ông viết lại trong Những hồi ức. “Rất tự nhiên, xét theo sự khác biệt tuổi tác và môi trường mà Ernst chịu ảnh hưởng do còn là học trò, quan hệ giữa em với Heinrich và với tôi không gần gũi như giữa hai chúng tôi. Hơn nữa, do ra đời muộn nên em được mẹ nuông chiều quá mức, khiến cả hai chúng tôi, dù đều đã trải qua tất cả những điều đó, cùng thấy khó chịu.” Vậy là cả trong Những hồi ức, được viết khi ông đã già, cũng phản ánh thái độ kẻ cả của ông đối với em út, đứa em mà dường như ông thấy ghen tỵ bởi tình yêu thương đặc biệt mà cha mẹ dành cho nó, và có lẽ bởi Thế chiến I đã đột ngột chấm dứt tuổi thơ của ông.

Cuối tháng 7, Heinrich vượt qua kỳ thi, đậu tốt nghiệp bằng canh nông chỉ trong vòng ba năm. Ông đã rút ngắn thời gian học thông thường được một năm, do tại nhà Rehrl, trong khi thực tập, ông đã có thời gian để học miệt mài. Sau đó, ông bỏ công tìm kiếm việc làm nhưng gần như vô vọng. Cha ông vẫn còn những mối quan hệ đầy thế lực; trong tình hình đó, Hudezeck, thầy giáo cũ của Gebhard và Heinrich, đã tìm cho ông việc làm ở một nhà máy phân bón tại Schleissheim, phía bắc Munich. Mối quan hệ này, dựa trên thực tế đôi bên cùng có lợi, được tiếp tục suốt nhiều năm sau. 15 năm sau theo đề nghị của cha, Heinrich đã dùng vai trò Thống chế SS và người đứng đầu cảnh sát Đức để giúp Hudezeck lên chức hiệu trưởng. 15 năm sau nữa Hudezeck giúp lại Gebhard bằng cách cung cấp lời khai miễn tội cho ông này trong thời kỳ Quốc xã.

Theo lời Gebhard, tiền công của Heinrich ở Schleissheim là “rẻ mạt”, nhưng ít nhất đó là một vị trí ổn định, điều gần như không thể kiếm được đối với một kẻ vừa bước chân vào thị trường lao động thời ấy. Với Heinrich, Schleissheim quá xa Munich, vì vậy ông phải đổi chỗ ở.

Khi ấy, Gebhard Cha được cấp một căn hộ ở tầng trên cùng của trường Wittelsbacher Gymnasium, và đến mùa thu vợ ông cùng với Ernst chuyển đến Munich. Đó là một căn hộ rộng rãi, có sảnh hàng lang dài và ảm đạm. Căn hộ có đủ phòng cho cả gia đình, nên họ đã tiết kiệm được chi phí thuê buồng ngủ cho Gebhard.

Quảng trường Marsplatz, nơi có trường Gymnasium, rất gần trung tâm thành phố, nhưng khu dân cư này không mấy hấp dẫn. Ngôi trường, mà ngày nay vẫn còn tồn tại, tọa lạc ven một con đường khá rộng dẫn ra ngoài thành phố và rất gần nhà ga trung tâm. Vào thời ấy, đối diện ngôi trường là một doanh trại có bãi đất duyệt binh rộng. Thời ấy có lẽ ít tiếng ồn động cơ giao thông, nhưng tiếng ồn do học sinh, tiếng hô các khâu lệnh từ bãi đất tập và tiếng tàu lửa chuyển hướng có thể nghe thấy được từ trong căn hộ, chưa kể đến tiếng la hét từ những cuộc mít tinh quần chúng ở Zirkus Krone.

Heinrich thường từ Schleissheim về Munich, không chỉ để gặp gia đình và bè bạn, mà còn để tham dự những hội nghị chính trị của nhiều nhóm cánh hữu khác nhau. Ông có mặt ở Königsplatz khi Hitler phát biểu trước đám đông tuần hành phản đối thuộc Hội Vereinigten Vaterländischen Verbände Bayerns (Hội Liên hiệp Ái quốc Bavaria). Cuộc mít tinh quần chúng, gồm khoảng 30.000 thành viên có vũ trang của nhiều tổ chức cực hữu khác nhau tham dự, đã diễn ra với khẩu hiệu “Vì nước Đức - chống bọn Berlin” và được hướng đến chống lại “chủ nghĩa Bolshevik Do Thái” mà họ cáo buộc là đang sử dụng nền cộng hòa để che đậy cho việc củng cố vị thế của mình.

Những nhóm cánh hữu đối kháng tại Bavaria đã đoàn kết lại để chống đối chính phủ ở Berlin. Đảng Quốc gia Xã hội Công nhân Đức* (NSDAP - Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei), thành lập ngày 5 tháng 1 năm 1919 với tên gọi Đảng Công nhân Đức và tồn tại dưới tên gọi này tới tháng 2 năm 1920 - đã tổ chức cuộc mít tinh quần chúng đầu tiên của mình ngày 24 tháng 2 năm 1920 tại Hofbräuhaus, một quán bia lớn lâu đời nằm ngay trung tâm Munich. Trước hai ngàn người ủng hộ, lãnh tụ mới bầu của Đảng, Adolf Hitler, kẻ tự gọi mình là “người đánh trống” của phong trào cánh hữu, đã tuyên bố 25 điểm trong chương trình hoạt động của Đảng. Trong đó bao gồm một “nước Đại Đức” cho mọi người thuộc dân tộc Đức, hủy bỏ Hiệp ước Versailles, những kế hoạch cho “đất đai” (các thuộc địa) và một cuộc chiến chống lại chủ nghĩa tư bản “Do Thái”. Để thực hiện những yêu cầu này, ông ta khăng khăng, cần tạo ra một quyền lực tập trung mạnh mẽ, thay thế nền dân chủ bằng hệ thống chuyên chế độc tài. Việc Hitler không ngừng trút căm hận lên “bọn tội phạm tháng Mười một”, những nhà chính trị mà ông ta khẳng định rằng đã phản bội nước Đức bằng cách đề nghị đình chiến, đã được ngày càng nhiều người tán thành. Chẳng mấy chốc sự xuất hiện của ông ta trên bục diễn thuyết có thể kéo người nghe đến đầy kín tòa nhà Zirkus Krone khổng lồ, nơi chỉ từ tháng 5 tới tháng 8 năm 1923 ông ta đã diễn thuyết trước đám đông chen kín đến năm lần.

•

Còn được gọi lả Đảng Quốc xã hoặc Nazi.

— end note —

Đến lúc này tình hình tại nước Đức ngày càng đi xuống với tốc độ đến chóng mặt. Giới trung lưu, với truyền thống tiết kiệm chắt bóp có từ lâu đời, bị ảnh hưởng đặc biệt nặng từ hậu quả của lạm phát. Họ thực sự bị khánh kiệt, cảm thấy cay đắng vô cùng. Không có gì khiến tầng lớp trung lưu Đức nghiêng về phía Hitler mạnh hơn cuộc lạm phát 1919-1923, như Stefan Zweig đã viết. Thậm chí với một gia đình sung túc như nhà Himmler, cuộc lạm phát phi mã bi thảm 1922-1923 cũng vẫn là một cú sốc bất ngờ. Do quá nhiều tài sản trước đây của họ, mà từ những năm đầu của cuộc hôn nhân đã là thứ đảm bảo an toàn cũng như gây dựng ảnh hưởng cho họ, vừa qua bị mất sạch trong trái phiếu chiến tranh, có thể suy ra rằng ngay khi chiến tranh vừa kết thúc họ liền tích cực bắt tay vào tiết kiệm hơn trước. Vậy mà giờ đây những món tiết kiệm mới ấy đã biến thành mớ giấy lộn do lạm phát liên tục. Nhờ có khoản tiền lương hiệu trưởng của Gebhard Cha mà gia đình Himmler có rủng rỉnh tiền tiêu hơn những gia đình khác; nhưng thực ra cũng chẳng có thứ gì để mua. Tháng 8 năm 1923, đồng dollar đổi được một triệu mark Đức; đến tháng 9, người ta nói tới tỷ giá hàng trăm triệu, tới cuối tháng 10 đã là hàng tỷ.

Tháng 7 năm đó Gebhard hoàn thành bằng tốt nghiệp kỹ sư. Trong những năm cuối đại học ông tập trung học và có điểm xếp loại rất tốt. Mặc dù vậy, cơ hội để kiếm được việc làm gần như bằng không. Để không phải lâm vào cảnh ăn không ngồi rồi ở nhà, mấy tháng cuối năm 1923 ông làm cho một ngân hàng cầm cố và hối đoái nơi vừa phải tuyển nhân viên ngắn hạn để “xử lý hàng núi giấy lộn vô giá trị”. Ngày 1 tháng 9, Heinrich bỏ công việc tại Schleissheim; đến lúc này tiền lương của ông, vốn khá còm cõi, đã không còn mua nổi bất cứ món gì. Tuy nhiên, trên tất cả ông nhận ra cơ hội có thể chứng tỏ bản thân thông qua một cuộc đấu tranh vũ trang. Nhật ký của ông thời kỳ này đầy những đoạn viết về mong ước cháy bỏng là khoác lại lên người “bộ đồ ưa thích”, tức bộ quân phục. Ngày 15 tháng 9, ông gia nhập Đại đội Werner, một đại đội tình nguyện dự bị Bavaria trực thuộc quân đội.

Cha mẹ ông hẳn chẳng vui vẻ gì khi ông bỏ việc. Nhưng có lẽ thời này quá hỗn loạn nên họ cũng không còn xem nặng chuyện này nữa. Thế giới trước đây của Gebhard và Anna Himmler đã rúng động tới tận gốc rễ do mất đi các giá trị vật chất và văn hóa, gây nên bởi sự bại trận và quá trình sụp đổ của nền quân chủ. Các khó khăn trong những năm đầu thời kỳ cộng hòa, trên hết là cuộc khủng hoảng đạt đến đỉnh điểm bi thảm vào mùa thu năm 1923, chỉ khiến họ thêm hoài nghi nền dân chủ non trẻ. Ước vọng chân thành của họ có lẽ là sớm khôi phục lại sự ổn định và trật tự. Và cũng như nhiều nhà tư sản khác, có lẽ họ xem quân đội và các sĩ quan, những người thường xuất thân từ các dòng họ quý tộc lâu đời, là nhóm duy nhất có thể đảm bảo được chuyện này.

Họ ngày càng lo lắng về tương lai của chính mình và viễn cảnh xám xịt của các con, bởi cả hai đều đã đang trải qua những năm tháng như vậy. Hai con lớn của họ đã tốt nghiệp nhưng không có việc làm; công việc ở đây lương lậu không đủ sống. Mặt khác, con út của họ còn đang chuẩn bị thi tốt nghiệp và mặc dù có điểm cao, nhưng cũng không biết liệu có vào được đại học hay không. Đến cuối năm không khí trong gia đình Himmler trở nên thật ủ rũ. Gebhard viết:

Những mất mát mà nhân dân Đức phải chịu đựng đang tăng gấp trăm gấp ngàn. Tình hình xấu đi ngày càng nhanh, ai cũng nói mọi chuyện không thể tiếp tục thế này nữa, nhưng không ai biết phải làm gì để ngăn thảm họa. Heinrich chuyển sang một đơn vị Reichsflagge (Ngọn cờ đế chế) trước khi tôi cũng làm vậy, bởi Đại đội dự bị số 14 dường như quá vô thưởng vô phạt. Mọi chiến dịch chỉ là kéo nhau đi qua đi lại; do đó tháng 10 năm 1923 Reichsflagge chia ra thành Reichsflagge Cũ ở lại Nuremberg, trong khi chúng tôi tại Munich gia nhập vào Reichskriegsflagge (Ngọn cờ đế chế chiến đấu) do Đại úy Röhm chỉ huy.

Mùa xuân năm 1921, Gustav Ritter von Kahr, Thủ hiến bang Bavaria, dưới áp lực của chính phủ trung ương Berlin, đã phải giải tán lực lượng dân quân tự vệ Bavaria. Hiệp ước Versailles yêu cầu cắt giảm quân đội Đức xuống còn 100.000 người vào tháng 1 năm 1921. Kết quả là sự sáp nhập vô số “hội ái quốc” cấp tiến, bao gồm Bund Oberland (Hội Oberland) vốn xuất thân từ Freikorps của Epp, và đơn vị Reichsflagge. Nhánh Munich của Reichsflagge là một đơn vị quân sự thực hành kỷ luật nghiêm ngặt, ban đầu chống lại tất cả các nhóm cánh tả, sau đó là chống lại toàn thể hệ thống Cộng hòa Weimar, và ủng hộ việc tái lập nền quân chủ ở Bavaria. Người đứng đầu của nó là Ernst Röhm.

Chính từ sự khởi xướng của ông ta mà Hội Oberland, Reichsflagge và tổ chức SA Quốc xã đã thành lập Deutscher Kampfbund (Hội Chiến đấu Đức) ngày 1 và 2 tháng 9 năm 1923 tại Nuremberg, với mục tiêu “bằng mọi giá chặn đứng nỗi ô nhục đáng xấu hổ mang tên Hiệp ước Versailles”. Hội chiến đấu xác định là phải chiến đấu chống lại “chủ nghĩa Marx, bọn Do Thái và hệ thống dân chủ nghị viện”. Adolf Hitler nắm quyền lãnh đạo chính trị ngày 25 tháng 9 năm 1923, dẫn tới sự chia tách Reichsflagge vào tháng 10. Những nhóm lớn rời khỏi Hội Chiến đấu, trừ Reichskriegsflagge vẫn còn dưới quyền Röhm, và chấp nhận Hitler làm lãnh tụ chính trị tức “Quốc trưởng” của mình.

Từ năm 1921, Ernst Röhm, đại diện điển hình của thế hệ đã tham gia chiến đấu ngoài mặt trận, trở thành một trong những nhân vật chủ chốt của quá trình biến chuyển từ bộ phận bảo vệ an ninh cho Đảng NSDAP của Hitler tại các cuộc mít tinh quần chúng trở thành một tổ chức bán quân sự Sturmabteilung (SA), và ông ta có các mối quan hệ tuyệt hảo với tất cả những tổ chức bán vũ trang khác. Vì là “cố vấn quân khí” nên ban đầu ông ta chịu trách nhiệm về việc đảm bảo bí mật - ở nước Đức đang giải trừ quân bị thì việc này là bất hợp pháp - cho kho vũ khí của Lữ đoàn Bộ binh Epp, và từ năm 1921 trở đi chịu trách nhiệm cho toàn bộ quân khu Bavaria, khiến ông ta có biệt danh là “vua đại liên xứ Bavaria”.

Năm 1919, Gebhard và Heinrich được chuyển từ Dân vệ Công dân Munich sang Lữ đoàn Bộ binh 21; bây giờ thì cả hai - Heinrich từ năm 1922, Gebhard từ đầu năm 1923 - cùng gia nhập Reichsflagge. Qua mấy năm gần đây thái độ không chấp nhận nền cộng hòa nghị viện của họ đã ngày càng chuyển sang quan điểm cấp tiến rõ rệt, và họ ngày càng quyết tâm trong việc sẵn sàng “giải quyết” tình thế chính trị và kinh tế bất ổn bằng súng đạn. Không có bằng chứng nào về thái độ của cha mẹ họ với biến chuyển trong quan điểm chính trị của hai người con, nhưng khó mà cho rằng bọn họ có thể sống chung dưới một mái nhà với quan điểm trái ngược nhau. Cả trong Những hồi ức của Gebhard lẫn nhật ký của Heinrich đều không có bất cứ chi tiết nào đề cập nào đến sự phản đối của cha mẹ, kể cả khi hai anh em cuối cùng đều tham gia vào cuộc chính biến của Hitler.

Ngay từ tháng 9 năm 1923, ở Munich đã có những tin đồn về một cuộc đảo chính sắp xảy ra. Ai cũng có cảm giác khắp nơi có điều gì đó sắp xảy ra, và đặc biệt là những thành viên của Hội Chiến đấu, họ đều hết sức căng thẳng chờ đợi. Cả Adolf Hitler cũng thúc giục hành động mau lẹ. Ông ta đang cạn dần nguồn quỹ để hỗ trợ cho SA, các hội dân tộc chủ nghĩa đang đe dọa tách ra theo những hướng khác nhau của riêng họ, và uy tín của ông ta trong đám lính chiến đấu cánh hữu đang có nguy cơ tan biến nếu ông ta không ra tay làm điều gì đó.

Trong những ngày tháng đó, xứ Bavaria bị cai trị bởi tam đầu chế: Kahr, từ ngày 26 tháng 9 năm 1923 là Cao ủy chính quyền với quyền lực gần như độc tài; Hans Ritter von Seisser, đứng đầu cảnh sát Bavaria; và Tổng tư lệnh quân đội xứ Bavaria von Lossow. Bọn họ đều mơ đến cuộc “hành quân về Berlin” - phỏng theo hình mẫu cuộc “hành quân về Rome” của Mussolini* - để lập nên một chính phủ dân tộc chủ nghĩa tại đấy. Hitler cố gắng lôi kéo cả ba về phía mình - ông ta cần sự ủng hộ quân sự và ít nhất là sự đồng lõa ngầm của cảnh sát. Tuy nhiên, cuối cùng ông ta quyết định cứ tiến hành mà không cần đến họ, mặc dù làm một mình có nghĩa là cuộc chính biến của ông ta rõ ràng không thể thành công. Quyết định tấn công sớm hơn dự tính được ban ra ngày 7 tháng 11. Hitler muốn đưa ra một tín hiệu kích động. Ngày 8 tháng 11, tất cả những chính trị gia hàng đầu ở Munich được tập trung ở Bürgerbräukeller để nghe bài diễn văn của Kahr.

•

Benito Amilcare Andrea Mussolini (1883-1945): Thủ tướng độc tài cai trị phát-xít Ý với một thể chế quốc gia quân phiệt từ năm 1922-1943. Năm 1922, Mussolini tổ chức một cuộc tuần hành tại Rome với sự tham gia của 26.000 người ủng hộ. Cuộc phô trương chính trị này đã khiến Quốc vương Italy Victor Emmanuel III bị uy hiếp và trao cho Mussolini chức thủ tướng.

— end note —

Với sức chứa ba ngàn người, vườn bia* [beer hall] Bürgerbräukeller ở khu phía đông thành phố trở nên vô cùng huyên náo. Kahr vừa kết thúc phần đầu bài phát biểu của mình thì Hitler và đám SA của ông ta xông vào tòa nhà, vừa vung khẩu súng lục giữa tiếng náo động hỗn loạn vừa tuyên bố “cách mạng dân tộc”. Tướng von Lossow và Hans von Seisser ra lệnh đối phó, việc đó ít nhiều đã bóp chết cuộc chính biến từ trứng nước. Giờ đây Hitler và đám SA sắp phải trả giá cho sự vội vàng thiếu chuẩn bị của mình.

Chiều hôm ấy, Đại úy Röhm và đám người ủng hộ trong Reichskriegsflagge đang tập hợp ở Löwenbräukeller phía bên kia thành phố Munich, chờ lệnh của Hitler từ quán Bürgerbräukeller. Một liên lạc viên mang chỉ thị tới để hướng dẫn chiếm lấy các sở chỉ huy quân sự, vốn nằm ở trung tâm Munich, giữa khu Odeonsplatz và trường đại học. Röhm thực hiện chuyện này thành công, nhưng ông ta quên không chiếm lấy tổng đài điện thoại, nơi mà tới đêm Lossow đã dùng để kêu gọi binh lính trung thành với chính phủ đến hỗ trợ ở khu vực xung quanh. Cố gắng của phe chính biến muốn chiếm lấy những công thự chính phủ còn lại và các doanh trại đã sụp đổ vì sự thiếu tổ chức của chính họ.

•

Một quán lớn chuyên về bia. Thủ phủ Munich của Bavaria là thành phố có đặc trưng là các vườn bia, hầu như mọi nhà máy bia ở Munich đều mở một vườn bia.

— end note —

Gần trưa ngày 9 tháng 11, Hitler cho 2.000 người mà phần lớn có trang bị vũ khí xuống biểu tình ở trung tâm thành phố, cuộc chính biến xem như đã thất bại. Cuộc “cách mạng dân tộc” này chỉ thu hút được vài khán giả vãng lai cổ vũ, trong khi những người khác thì chế nhạo họ. Khi đoàn người kéo tới tòa nhà Feldherrnhalle trên quảng trường Odeonsplatz thì một trận đấu súng dữ dội nổ ra, trong đó mười bốn kẻ nổi dậy và bốn cảnh sát bị giết chết. Hitler suýt bị trúng đạn. Hermann Göring, bị thương ở chân, đã tìm cách chạy qua biên giới Áo cùng một số kẻ đứng đầu cuộc chính biến. Julius Streicher, Wilhelm Frick, Ernst Röhm và những kẻ còn lại bị bắt. Hitler bị bắt vào ngày hôm sau trong nhà của chủ nhà in Ernst Hanfstäengl và bị đưa về Nhà tù Landsberg, nơi Bá tước Arco-Alley từng chịu án trong căn phòng giam rộng rãi dành cho tù nhân cấp cao.

Gebhard và Heinrich cũng tham gia cuộc tụ họp ở Löwenbräukeller, “một buổi chiều thân mật với các đồng chí trong Reichskriegsflagge” như lời Gebhard tả trong Những hồi ức. Ông mô tả như thể họ chỉ tình cờ có mặt tại Löwenbräukeller, nhưng nhiều khả năng họ cùng với Röhm chờ đợi các mệnh lệnh kế tiếp của Hitler. Gebhard ghi lại rằng, đột nhiên, một người đưa tin từ Bürgerbräukeller xuất hiện và báo tin rằng Hitler

cùng với Kahr, Lossow và Seisser, đã tuyên bố thành lập một chính phủ dân tộc chủ nghĩa! Ngày nay người ta không thể tưởng tượng được mọi người có mặt tại đó đã phấn khởi thế nào khi nghe tin này. Các cụ ông cụ bà nước mắt rưng rưng, thanh niên nhảy cẫng trên mặt bàn, mọi người đều cuồng lên vì phấn khích. Reichskriegsflagge được giao cho nhiệm vụ chiếm lấy Sở chỉ huy Quân khu nằm ờ góc phố Ludwigstrasse và Schönfeldstrasse. Ngay lập tức toàn đại đội tập hợp lại thành đội hình và hành quân tới trung tâm thành phố dưới sự chỉ huy của Đại úy Röhm.

Đại đội tới nơi sau nửa tiếng hành quân, theo sau là “đám đông phấn khích từ hầm bia”, trông như thể “mọi việc đều ổn. Chúng tôi không hề lo chuyện gì sắp xảy ra tiếp theo, điều quan trọng là có gì đó đã xảy ra”. Khi họ tới nơi, đám đông “chỉ toàn là binh lính, sinh viên và công nhân yêu nước”, không “nhất thiết trung thành với Hitler”.

Trong Những hồi ức, viết vào thập niên 1970, Gebhard mô tả chi tiết về thiên sử thi anh hùng của cuộc chính biến Hitler, trong đó ông tham gia ở tuyến đầu, sát cánh cùng Heinrich. Đó là bản báo cáo đầy những hồi tưởng nuối tiếc về ngày tháng hào hùng của họ và về vai trò của chính ông trong đó. Ông mô tả tiến trình sự kiện diễn ra trong đêm, việc họ dần bị lính chính phủ bao vây; bằng những ngôn từ trìu mến, ông nhớ lại vị trí chính xác của từng ụ súng máy. Tôi nhìn xuống tấm ảnh nổi tiếng chụp Heinrich đứng cạnh chiến lũy chăng dây thép gai, tay ôm ngọn cờ hiệu của Reichskriegsflagge. Đột nhiên, tôi cảm thấy Gebhard rõ ràng có ở đó, đứng xa hơn về phía bên phải của tấm ảnh, đầu đội mũ mềm. Về sau khi nhìn lại thì tôi không còn chắc chắn nữa. Dù vậy, điều ấy vẫn là có thể.

Gebhard tả vô cùng chi tiết về những thời điểm mà ông thấy thật xúc động: đặc biệt là khi một trong các đồng chí của ông “cắm lá cờ hiệu vùng Annaberg của mình” lên chiến lũy. Lá cờ hiệu này vốn được tặng cho các thành viên Freikorps của Epp và Hội Oberland, những người đã cố gắng ngăn chặn việc nhượng lại vùng đất phía đông của Thượng Silesia cho Ba Lan và đã tham gia cuộc đàn áp tàn bạo cuộc nổi dậy của người Ba Lan ở vùng Thượng Silesia. Trận Annaberg tại vùng Erzgebirge, vùng núi trên biên giới Séc - Đức, được đánh giá gần như có vai trò huyền thoại trong giới cánh hữu.

Gebhard thậm chí đã tìm cách mô tả khoảnh khắc phe chính biến đầu hàng như là một chiến thắng: “Chúng tôi phải giao nộp tất cả vũ khí và đạn dược, sau đó chúng tôi được tự do rút lui. Tôi phải nói rằng xin ngả mũ tôn trọng đại đội bộ binh đã bắt chúng tôi đầu hàng và giao nộp vũ khí. Thậm chí họ đã không hề dùng tới bạo lực kể cả sau khi chúng tôi nộp hết súng. Chúng tôi ném chỗ đạn xuống dưới chân họ đánh xoẻng một cái”. Nhiều năm sau dường như ông vẫn còn tự hào về hành động phô trương đó. Rõ ràng cả Gebhard và Heinrich đều có điểm yếu là dễ bị kích động khi đề cập tới dân tộc và đất nước Đức, hay tới quân sự và tình đồng đội.

Và sau đó là lúc rút lui. Giữa đoàn quân là Faust, đồng đội đã ngã xuống của chúng tôi, được khiêng trên cáng. Chúng tôi muốn đưa anh về cho cha mẹ anh. Chúng tôi lặng lẽ bước đều qua những con phố. Tôi nhớ mãi nét cười trên khuôn mặt của nhiều thị dân đáng kính, trong khi chiều hôm trước chính họ đã cổ vũ chúng tôi. Tại phố Theresienwiese, chúng tôi gặp một đám công nhân vừa tan ca từ các xưởng máy tại Sendling và đi tìm chúng tôi. Chúng tôi đã nghĩ sẽ có một vụ cãi lộn khác. Thật quá sai lầm! Không một lời trách móc. Đám công nhân lặng im đứng nhìn và bỏ mũ xuống khi chúng tôi khiêng người chết đều bước ngang qua; một vài phụ nữ đến chỗ cái cáng và vuốt nhẹ tấm vải phủ xác chết.

Vài hôm sau khi cuộc chính biến thất bại, ngày 15 tháng 11, đồng Rentenmark được công bố làm đồng tiền mới (sang năm sau được thay thế bởi đồng Reichsmark). Điều này cuối cùng đã ổn định được đời sống kinh tế, dù đổi lại là số người thất nghiệp tăng lên. Heinrich và Gebhard cũng bị ảnh hưởng bởi chuyện này, do công việc của Gebhard ở ngân hàng đã kết thúc khi không còn hàng núi giấy bạc vô giá trị nữa, và Đại đội Werner, nơi Heinrich từng đặt nhiều kỳ vọng để trở thành quân nhân, bị giải thể sau chính biến.

Nhiều người dân Munich có cảm tình với cuộc chính biến. Tuy nhiên, sau khi nó thất bại, đám lính xung kích với chữ thập ngoặc biến mất khỏi thành phố. Hitler, Röhm và những người khác phải ngồi tù, Đảng NSDAP bị cấm và phong trào dân tộc chủ nghĩa tan tác. Tuy nhiên, cảm tình với phe cánh hữu cấp tiến vẫn tồn tại. Tại cuộc bầu cử địa phương ở thành phố này ngày 6 tháng 4 năm 1924, Völkischer Block, nhóm lớn nhất trong số các tổ chức thuộc phong trào dân tộc cực hữu, nhận được 33% phiếu bấu, nhiều hơn Đảng Dân chủ Xã hội và Đảng Công sản cộng lại. Cùng với cải cách tiền tệ, tình hình chính trị cũng dần ổn định, và trong cuộc tổng tuyển cử tháng 12 năm 1924 phe dân tộc chủ nghĩa không còn là một lực lượng bị xem thường nữa, dù chỉ trong thời gian này.

7. Cống hiến và hy sinh:
Những năm tháng sau Cuộc chính biến

Gebhard đã gặp may. Tháng 1 năm 1924, ông tìm được việc làm mới ở xưởng vẽ của Công ty Thiết kế kỹ thuật của Neumayer tại khu Freimann, một quận phía đông bắc của Munich. Ở đấy, ông “tiến hành những chuẩn bị cho việc sản xuất theo bản quyền loại xe Rover nhỏ kiểu Anh được làm mát bằng không khí, một kiểu xe hơi nhỏ sau này rất hút khách trên thị trường Đức”. Ông kiếm được 120 mark mỗi tháng. Trái lại, Heinrich không thể tìm được việc làm, mặc dù ông đã huy động tất cả các mối quan hệ của gia đình với bạn bè và người thân. Cha mẹ cũng đã cố gắng tìm một công việc thích hợp với ông ở Hội Nông dân hay làm quản lý điền trang. Hẳn là một điều mới mẻ khi Heinrich phát hiện ra rằng những mối quan hệ của gia đình cũng có khi không thể giúp được gì cho mình.

Một lần nữa ông về sống chung với gia đình tại căn hộ trong trường ở quảng trường Marsplatz; ban ngày ông chỉ đi loanh quanh tìm việc hay đến thăm bạn bè. Cùng với Gebhard và Ernst, ông thường ghé thăm Kätha và Lu Zahler. Giờ đây họ đã lấy nhau và có một cô con gái nhỏ tên là Lotti. Heinrich cũng thường đến trò chuyện với Kätha, đôi khi là về người mà ông yêu, Maja chị của Kätha, người từng lập gia đình đầu năm 1921. Kätha kể cho ông rằng chồng của Maja bị một “bệnh thần kinh” và do đó cô này phải quyết định không có con với chồng mình - một quyết định dễ hiểu, Heinrich nghĩ, dù đó là “một nỗi xấu hổ thấy rõ của người phụ nữ đáng ngưỡng mộ ấy”.

Ông cũng thường gặp Falk Zipperer bạn mình. Họ thường trò chuyện về Chủ nghĩa Quốc gia Xã hội hay đọc sách bỏ túi cho nhau nghe. Trong khi Heinrich đánh giá rất cao khát vọng nghiêm túc của Falk muốn được trở thành nhà văn, Falk đáp lại bằng cách tán thưởng những bài viết dân tộc chủ nghĩa mà Heinrich viết cho các tờ báo địa phương.

Heinrich ngày càng cống hiến nhiều hơn cho phong trào dân tộc chủ nghĩa; ông gia nhập Phong trào Xã hội Dân tộc Tự do của Gregor Strasser và Tướng Ludendorff, xuất hiện như người phát ngôn cho tổ chức này tại nhiều thị trấn quanh vùng Bavaria trong kỳ bầu cử tháng 2. Ngày 15 ông tới quận Stadelheim ở Munich để thăm Ernst Röhm trong tù. “Chúng tôi đã có một cuộc trò chuyện tuyệt vời và khá thoải mái. Tôi đưa cho anh ấy một tờ báo phát hành toàn quốc, thứ đã khiến anh ấy rất vui”. Về phần mình, Heinrich cũng an tâm rằng “Đại úy Röhm tốt bụng” đã không hề đánh mất khiếu hài hước. Nói chung, trong tháng 2 đó Heinrich đã tới thăm các bạn bè của gia đình, đến gia đình Zahler, đến thăm Ernst Fischer cựu học sinh của cha mình và vợ ông ta, những người mà anh em Himmler thường gọi là “Cô” và “Chú”, đến thăm tất cả các thành viên khác của Hội Apollo, cuộc trò chuyện luôn quay về chủ đề chính trị, đặc biệt là về phiên tòa xử Adolf Hitler sắp tới. Ba anh em cũng nhiều lần “tranh luận sôi nổi” với cha mình, như Heinrich có ghi lại trong nhật ký. Có lẽ các tranh luận này có chủ đề gần gũi hơn với tâm tư của họ: sự hồi sinh và sức mạnh được nâng lên của dân tộc Đức, điều mà họ trông chờ bấy lâu.

Phiên tòa xử Hitler và những kẻ khác chịu trách nhiệm về cuộc chính biến bắt đầu ngày 26 tháng 2 năm 1924. Ngay từ đầu tòa đã đối xử với các bị cáo vô cùng khoan dung*, cho phép Hitler kiểm soát diễn đàn để phát biểu tràng giang đại hải và, khi án được tuyên, ông ta quả quyết với những kẻ nổi dậy rằng họ đã hành động “với tinh thần ái quốc và vì những mục đích cao quý, vị tha nhất”. Trong lần phát biểu cuối cùng dài một tiếng đồng hồ, Hitler tự giới thiệu mình là “người tiêu diệt chủ nghĩa Marx” tương lai. Ngày 1 tháng 4, cùng với ba bị cáo đồng bọn, ông ta được lãnh một bản án khá nhẹ, tính cả thời gian bị tạm giam là 5 năm Festungshaft (bị giam trong pháo đài), một phán quyết gây tranh cãi đi kèm những điều kiện sinh hoạt cực kỳ dễ chịu cho ông ta khi chịu án. Nhưng chỉ sau chín tháng ngồi tù, ông ta đã được thả. Cách cư xư tự tin của Hitler trong phòng giam và những bài phát biểu hiếu chiến chống chủ nghĩa Marx của ông ta, học thuyết bị giới trung lưu Munich đặc biệt căm ghét kể từ cách mạng 1919, cũng như ưu đãi của tòa án cho ông ta được làm gì tùy ý, đã khiến ông ta được hâm mộ rộng rãi vượt xa phạm vi những người trực tiếp đi theo ông.

•

Frank Guertner, khi ấy là Bộ trưởng Tư pháp bang Bayern và cũng là người bạn lâu năm của Hitler, đã dàn xếp để đảm bảo phiên xử thuận lợi và khoan dung. Hitler được phép ngắt lời người khác bất cứ khi nào ông ta muốn, được tự do chất vấn nhân chứng, có cơ hội nói về mình bất kỳ lúc nào và bao lâu cũng được.

— end note —

Hitler đã trở thành vị anh hùng dân tộc bí mật. ông ta được đối xử ưu đãi trong thời gian bị giam ở Nhà tù Landsberg, tại đấy ông ta tiếp hàng đoàn người đến thăm và nhận được hàng đống thư từ của những người thán mộ. Cùng năm ấy, cuốn Volksbuch vom Hitler (tạm dịch: Sổ tay của Hitler) của Georg Schott, trong đó tác giả biến ông ta thành một kiểu á thần, đã được xuất bản tại Munich. Hitler, Schott viết, là “hiện thân cho những khát khao của cả dân tộc, đất nước”.

Trước viễn cảnh vô vọng của công cuộc tìm việc, Heinrich một lần nữa đắm mình vào giấc mơ di cư đi nơi khác. Ông ta là thành viên của Bund der Artamanen, một nhóm đã phát triển những lý thuyết “Blut und Boden”* của riêng mình và lên kế hoạch xâm chiếm thuộc địa ở “phương Đông” với việc tổ chức cho nông dân sinh sống tại các khu làng có bố trí phòng thủ. Thậm chí có thời gian ông ta còn học tiếng Nga và tiếng Tây Ban Nha, nhưng cứ mỗi khi viễn cảnh làm việc ở nước ngoài định hình cụ thể hơn thì ông ta lại chùn bước - hoặc vì ông ta thiếu dũng khí để làm chuyện đó, hoặc vì ông ta ngày càng thấy rõ hơn vai trò người chiến sĩ quên mình vì nhân dân của mình và do đó phải ở lại đất nước.

Để hỗ trợ và củng cố cho lý tưởng của mình, ông ta đi tìm đọc những tài liệu phù hợp theo lời khuyên của Hitler trong cuốn Mein Kampf* (tạm dịch: Cuộc tranh đấu của tôi) viết khi ông ta còn ngồi tù, nói rằng những người đi theo ông ta cần đọc các sách có nội dung củng cố thêm niềm tin cho họ. Lúc này Heinrich có dư dả thời gian để đọc. Ông ta thể hiện một sở thích rõ rệt với việc nghiên cứu lý tưởng dân tộc chủ nghĩa, trong đó ca ngợi “những phẩm chất Đức” - tinh thần chiến đấu, sự trung thành và từ chối thỏa hiệp - và ca ngợi “sự ưu việt chủng tộc”, như cuốn Das Buch der Treue (tạm dịch: Sách về lòng trung thành) của Werner Jansen, và cuốn Ritter, Tod und Teufel (tạm dịch: Hiệp sĩ, Thần chết và Ác quỷ) của Hans Günther. Năm 1923, cuốn Adolf Hitler. Sein Leben und seine Reden (tạm dịch: Adolf Hitler: Cuộc đời và những bài diễn văn) của Adolf Viktor von Koerber được xuất bản tại Munich. Có một cuốn sách khác thổi bùng lòng nhiệt tình của Heinrich và ông ta đã trích đọc nó trong các buổi tối ấm cúng bên chú Hugo và dì Friedel Höfl khi ông ta đến thăm họ tại Apfeldorf tháng 2 năm 1924. Ở lời bình luận về cuốn sách này trong danh mục sách của mình, Heinrich viết rằng Hitler là “một người thực sự vĩ đại và trên tất cả là một người chân thành, thanh khiết. Những bài diễn văn của ông là các ví dụ tuyệt vời về tinh thần Đức và Aryan”.

•

Blut und Boden (tiếng Anh: blood-and-soil): Học thuyết sắc tộc, bắt nguồn từ nước Đức thế kỷ 19, dựa trên hai yếu tố: nguồn gốc văn hóa và tổ quốc, nhấn mạnh đến mối quan hệ giữa con người với mảnh đất họ chiếm giữ và khai thác, ca ngợi các giá trị của đời sống nông thôn. Học thuyết này là một phần cơ bản của Chủ nghĩa Quốc xã.

— end note —

•

Mein Kampf là cuốn sách được Rudolf Hess ghi lại theo lời của Adolf Hitler năm 1924 khi Hitler đang ngồi tù. Tất cả nền tảng của Đức Quốc xã và thứ Trật tự Mới tàn bạo mà Hitler đã áp đặt lên châu Âu được ghi lại rõ ràng trong quyển sách này.

— end note —

Trong bình luận đều đặn của ông về những cuốn sách đọc được, những chỉ trích đối với nhà thờ xuất hiện ngày càng nhiều, ông phê phán những cuốn sách về Thiên chúa giáo là “quá giáo điều” hoặc “siêu công giáo”. Nhu cầu của ông đối với niềm tin về đấng siêu nhiên được chuyển sang gần hơn với thuyết duy linh và thuyết huyền bí - một mối quan tâm mà ông theo đuổi trong những năm sau đó qua nhiều hướng khác nhau. Heinrich vẫn cùng với gia đình dự lễ thánh vào Chủ nhật hằng tuần và nghe thuyết giảng, nhưng ông cũng nói rất nhiều về các nghi ngờ của mình - với Hugo Höfl và với Wilhelm Patin, một người họ hàng xa khác. Patin từng dạy tôn giáo tại một trường Gymnasium và có thời gian làm giáo sĩ trong một kinh sĩ đoàn [cathedral chapter]; ông thường đến thăm gia đình Himmler khi theo học thần học ở Munich và từng là cha đỡ đầu cho Heinrich. Năm 1924, khi này ông đã trở thành luật sư, hai người thường xuyên gặp nhau và thảo luận về những chuyện như “tầm quan trọng to lớn của NSDAP đối với công cuộc giải thoát cho tổ quốc bị áp bức của chúng ta”; họ cùng tham dự các cuộc mít tinh chính trị tại Hofbräuhaus. Sau đó Patin tiếp tục giữ liên hệ mật thiết với Heinrich. Năm 1933 ông gia nhập SS, ban đầu làm việc cho mật vụ của SS tại Munich, đứng đầu bộ phận giải quyết các vấn đề về tôn giáo; sau đó ông chuyển về công tác tại Cơ quan An ninh Trung ương, tại đây ngoài các công việc khác ông còn thu thập thông tin về hoạt động của Nhà thờ Thiên chúa giáo Ba Lan, việc hết sức có giá trị đối với công tác tình báo.

Trong thời gian này, Heinrich một lần nữa cho thấy ông rất sốt sắng nhúng tay vào giải quyết công chuyện của các thành viên khác trong gia đình. Có lẽ không chỉ do ông có nhiều thời gian rảnh rỗi, mà còn vì ông xem đây là cách cải thiện hình ảnh khá thảm hại của mình cho tới khi ấy. Một cơ hội xuất hiện cho Heinrich thể hiện mình khi chẳng bao lâu sau khi Gebhard có việc làm mới, ông và vị hôn thê Paula Stölzle chia tay nhau. Mối quan hệ giữa hai người vốn đã sứt mẻ nghiêm trọng từ mùa xuân năm 1923. Tại một bữa tiệc hóa trang, Paula đã “không chung thủy” với Gebhard - có lẽ chỉ là cô đã bỡn cợt với một người đàn ông khác. Gebhard đã đề nghị Lu đi cùng Heinrich tới Weilheim, nơi Paula sống, để xác minh, và Heinrich đã lập tức “giải quyết” vấn đề. Trong một bức thư Heinrich viết vào khoảng thời gian đó, ông cảnh cáo Paula:

Chị đã không vượt qua được thử thách [về lòng chung thủy, K.H.*] một cách ô nhục nhất… Muốn sự kết hợp giữa hai anh chị trở thành hạnh phúc cho hai người và cho đất nước, nó phải dựa trên sức khỏe và đạo đức gia đình, chị phải bị kiểm soát chặt chẽ. Do chị không đủ nghiêm khắc, cứng rắn với bản thân mình… và người chồng tương lai của chị đã quá tốt bụng với chị và có quá ít kiến thức về bản chất con người… tôi cảm thấy trách nhiệm của mình là phải làm điều này.

Mặc dù thiếu kinh nghiệm về phái nữ, Heinrich rõ ràng tuyệt đối tự tin với phán xét của mình về phụ nữ. Thậm chí từ hồi còn là sinh viên, ông đã liên tục cãi nhau với bạn mình Kätha chỉ vì ông quá khe khắt khi phán xét người khác:

Cái gì tôi nói ra cũng khiến người khác tức giận [ông ghi lại trong nhật ký]. Tôi đang đi đến chỗ cắt đứt với Frau Loritz và Kätha, điều đó sẽ kéo dài khá lâu. Quan hệ giữa chúng tôi hết sức đúng mực. Tôi có nghi ngờ liệu [Lu] có hạnh phúc với tất cả chuyện này không. Nhưng tôi hy vọng rằng có thể uốn nắn Kätha được. K. và mẹ của cô ấy bị thiệt thòi vì tính kiêu ngạo không thể tin nổi của phụ nữ… Tôi quá tự tin để phải đóng vai hề cho các ý muốn đồng bóng của phụ nữ - đó là lý do tôi sắp sửa cẳt đứt với họ. Chuyện này quả không dễ dàng… nhưng cuối cùng tôi cần hành xử phù hợp với những gì mình suy nghĩ. Tôi dự định sẽ phấn đấu mỗi ngày để tự rèn luyện bản thân: các mong muốn vẫn còn nhiều kỉnh khủng.

•

Katrin Himmler.

— end note —

Sau đó ông mau chóng dàn hòa với Kätha và mẹ cô, nhưng quan hệ giữa họ vẫn rất trục trặc. Có lần Lu nói với ông rằng Kätha nghĩ ông hoàn toàn xem thường phụ nữ và không bao giờ cho họ có quyền gì, ông đã giãi bày trong nhật ký của mình - có lẽ cũng để nói với Lu - rằng đó không phải là ý của ông, ông chỉ phản đối duy nhất “sự kiêu căng của phụ nữ khi muốn cai trị trong những phạm vi vượt ngoài khả năng của họ”. Ông tiếp tục định nghĩa khái niệm của mình về quan hệ nam nữ lý tưởng:

Một người nữ được một người nam đứng đắn yêu theo ba cách. Khi còn là cô bé ngoan nó phải bị quở mắng và có khi bị phạt vì làm những chuyện không đúng, nó được bảo vệ và chăm sóc vì nó mỏng manh và yếu đuối và vì người ta rất mực yêu nó. Kế đó khi là người vợ và là người đồng chí trung thực, tâm huyết, sát cánh cùng ta trong cuộc sống, luôn trung thành và không bao giờ ngăn trở tâm trí người đàn ông hay trói buộc anh ta. Và khi là một người vợ mà ta cúi đầu hôn chân và là người mà, nhờ có sự dịu dàng nữ tính, ngây thơ và thanh sạch, đem lại cho ta sức mạnh để không bị mềm yếu trong những trận chiến khốc liệt nhất, và ban cho ta niềm hạnh phúc thiêng liêng tột độ vào những thời điểm lý tưởng cho tâm hồn.

Sự tương đồng trong những va chạm giữa Heinrich với Kätha và Paula cho thấy quan điểm phi thực tế, đầy bất công và ngoan cố của Heinrich về “người phụ nữ lý tưởng”, trong đó sự tôn thờ và khinh thị luôn đi cùng nhau. Ông đã phủ nhận sức mạnh và ý chí của phụ nữ như cách Paula thể hiện - chúng chỉ là các dấu hiệu đầy đe dọa về sự độc lập của phụ nữ, gần như là vết nhơ của “tính đàng điếm”.

Thư trả lời của Paula cho bức thư thô bỉ và ngạo mạn của Heinrich chứa đầy ăn năn, cô tỏ ra hối lỗi và hứa sẽ sửa mình. Nhưng mối quan hệ giữa cô và Gebhard tiếp tục gặp sóng gió, và trong một lần Paula tới Munich tháng 2 năm 1924, sự lạnh nhạt giữa hai người đã trở nên thấy rõ. Paula bị quy rằng đã lại “trò chuyện với” [người đàn ông khác], và lần này cả gia đình nhóm họp vào bữa trưa, tại đây Heinrich đã tranh cãi kịch liệt rằng cần hủy hôn ước để phục hồi danh dự của gia đình. Một lần nữa ông là người trừng trị thích đáng Paula, bởi ông cảm thấy Gebhard quá lịch sự. Trong chuyện này ông cư xử theo đúng cách mà sau này ông ta thường xuyên làm khi là Thống chế SS. Ông thường lập tức bỏ qua những yếu đuối của con người, rộng lượng cho “người có tội” cơ hội để tự chuộc lỗi; tuy nhiên, nếu kẻ đê tiện kia không làm theo thì vĩnh viễn Himmler sẽ không chiếu cố đến anh ta nữa và anh ta sẽ bị ném vào nơi tăm tối.

Ông miệt mài thực hiện nhiệm vụ của mình đến nỗi hoàn toàn không nhìn ra là Gebhard và Paula từ lâu đã nhận thấy họ không còn hợp với nhau. Nếu Heinrich không có mặt ở đó và đổ thêm dầu vào lửa thì có lẽ họ cũng vẫn chia tay trong tôn trọng và ít điều tiếng. Trong khi Gebhard ngày càng để mặc chuyện cho em mình can thiệp vào thì Paula chống lại cố gắng của Heinrich để “dạy dỗ cô thay cho Gebhard” và lên án Gebhard là “không thể cứu vãn” bởi ông đã cho phép Heinrich sai khiến ông.

Nhưng đối với Heinrich thì khiển trách Paula thôi vẫn chưa đủ. Tháng 5 năm đó ông ta, thông qua dì của họ là Friedel Höfl, thông báo cho Paula rằng cô nên cẩn thận không được khơi chuyện chống lại nhà Himmler, ông cảnh báo cô rằng ông là “người tốt tính nhất” nhưng “trong anh ta có một con người nữa rất khác” mà ông sẽ thể hiện nếu người ta ép ông phải làm. Thư của ông gửi Paula cho thấy ông có thể hành xử kiêu ngạo và không dung thứ ra sao từ sau đấy. Chỉ những ai chịu cúi đầu trước lý tưởng của ông mới được ông chấp nhận là “cùng giống loài với chúng ta”, và ông vẽ ra một ranh giới sắc nét giữa “chúng ta” với “đám còn lại”. “Chúng ta” là gia đình ông và bạn bè, những ai có quan điểm chính trị tương tự và những “người ngang hàng chủng tộc” với ông; với những người này ông làm mọi điều trong khả năng để duy trì những mối quan hệ tốt. “Đám còn lại” là những kẻ bất đồng quan điểm chính trị hoặc là “bọn chủng tộc hạ đẳng” đối với ông, ngoài ra còn gồm những người đã bị thất sủng, bị loại khỏi nhóm “chúng ta” do có các hành xử mà ông không chấp nhận. Với khao khát trả thù vốn có gì đó rất cổ xưa, ông kiên quyết loại bỏ bằng được những con người ấy khỏi xã hội; nếu cần thiết, giống như ông đã báo cho Paula Stölzle, ông sẽ không ngơi nghỉ cho đến khi nào “đối phương bị đánh bật khỏi mọi ngóc ngách xã hội, mọi tổ chức hội đoàn, cả trên phương diện xã hội lẫn đạo đức”. Vào thời gian ấy, xét theo tuổi tác và địa vị xã hội của ông, một lời hăm dọa như vậy nghe vừa lố bịch vừa ngạo mạn, và hẳn Heinrich cũng phải biết chuyện này. “Hãy đứng vững và đừng để việc bản thân bị nghi ngờ làm lung lay”, ông tự thuyết phục bản thân trong nhật ký của mình. Về sau, khi điều này đã thành quan điểm của ngài SS Reichsführer, hậu quả thực sự rất thảm khốc.

Việc hủy hôn với Paula và gia đình Stölzle rõ ràng không khiến mọi người trong nhà Himmler thấy khó chịu bứt rứt. Mọi thứ tiếp tục như bình thường: Cả gia đình ăn cùng nhau và trao đổi tin tức, cứ đến Chủ nhật là đám nam giới đi dạo cùng nhau và sôi nổi bàn luận về chính trị, và trong khi nghiền ngẫm về những sự kiện ngày 9 tháng 11 cùng anh trai mình thì Heinrich cũng tiêu khiển bằng cách chơi đùa với Ernst. Sau một bữa sáng ngày Chủ nhật nọ, ông ghi lại: “Chơi nhảy ngựa với Ernst, nó đúng là thằng quỷ con”. Và cũng vẫn ngày hôm đó, sau bữa trưa ông lại ghi thêm: “nhảy ngựa”. Có vẻ như xung đột với Paula Stölzle đã không ảnh hưởng mấy đến không khí trong nhà Himmler.

Gây thất vọng hơn nhiều là việc Heinrich vẫn chưa tìm được việc làm. Vấn đề ngày càng cấp bách hơn do phải lo tiền học cho Ernst. Ernst đã thi đấu bằng Abitur dịp Phục Sinh 1924 với điểm thi xuất sắc ở mọi môn. Áp lực mà Heinrich phải chịu sau nhiều tháng không có việc làm bộc lộ rõ qua lời than phiền trong bức thư ông gửi chú Hugo tháng 5 năm 1924: “Thật xui xẻo khi cháu vẫn còn ở đây. Mọi việc chậm đến kinh khủng. Ba tuần chờ đợi thực sự đã khiến cháu kiệt sức”. Cuối cùng cơ hội cũng đến với ông vào cuối tháng Sáu: Gregor Strasser, Gauleiter (Đảng trưởng) của Phong trào Quốc gia Xã hội Tự do vùng Hạ Bavaria, cần một người thư ký và phụ tá cho văn phòng của ông ta ở Landshut. Heinrich nộp đơn và được nhận. Ông rời Munich vào đầu tháng Bảy.

Chắc cha mẹ ông rất vui khi ông lại tìm được việc làm, dù vị trí mới này không hợp lắm với ý tưởng của họ về một công việc đàng hoàng. Do đó Heinrich đã luôn phải nhấn mạnh quá lên về tầm quan trọng của công việc mình làm. Hai tháng sau khi bắt đầu công việc, ông viết cho Robert Kistler, một cựu thành viên cùng trung đoàn, rằng làm phụ tá cho Strasser ông phải “xây dựng và điều hành tổ chức của toàn vùng Hạ Bavaria”. Thậm chí cả khi ấy ông cũng than phiền, giống như ông vẫn tiếp tục như vậy sau này, rằng mình phải “làm nhiều việc kinh khủng”. Mặt khác, vị trí này dường như hợp với khuynh hướng của ông: “công việc tổ chức, điều mà tôi phải chịu trách nhiệm hoàn toàn, vô cùng hợp với tôi”. Một phần của công việc này mang tính hành chính, nhưng ông cũng dùng khá nhiều thời gian để chạy xe máy đi khắp nơi phân phát báo, giấy tờ cổ động tuyên truyền và đọc diễn văn tại các thị trấn nhỏ. Trong cuốn nhật ký bỏ túi của mình ông ghi lại những chuyến đi khắp vùng Bavaria, ngoài ra ông còn tới Saxony, Baden và tận vùng Baltic, bất cứ đâu có cơ sở Đảng và những người ủng hộ nhiệt tình.

Heinrich sinh ra để làm thứ công việc này, nó đòi hỏi lý tưởng, sự cống hiến hết mình cho sự nghiệp và tận tụy khi thực hiện nhiệm vụ được giao - nhưng được trả lương rất ít. Bản thân ông mô tả “công việc của những người Dân tộc Chủ nghĩa chúng tôi” là “lao động quên mình” và “chỉ có thể gặt hái thành quả sau nhiều năm nữa”. Tuy nhiên, ông viết tiếp, ông thực hiện “công việc vất vả này một cách không hề nản chí và lúc này hơn bao giờ hết là vì tình yêu vô bờ bến giành cho đất nước Đức hiện đang lâm vào cảnh lầm than”. Và ông kết luận trong bức thư gửi Kistler: “Đây là lao động quên mình phụng sự cho một lý tưởng và sự nghiệp vĩ đại mà cố nhiên chúng tôi sẽ không bao giờ được nhìn nhận, chúng tôi cũng không mong chờ gì điều đó.”

Xuyên suốt cuộc đời Heinrich là tư tưởng hy sinh bản thân vì dân tộc, tổ quốc, ông phụng sự mà không chờ đợi được công nhận. Rõ ràng ông cần có niềm tin này để tự nhìn nhận chính mình. Và sự công nhận của người khác về đóng góp của ông chẳng mấy chốc đã đến. Sau cuộc chính biến bất thành, Mariele Rauschmeyer, một bạn cùng đại học, đã ghi nhận hành động của ông trong một bức thư: “Tôi muốn cảm ơn anh và đồng đội của anh vì khoảnh khắc vinh quang sáng ngày 9 tháng 11 đó . Tất cả bọn họ đã ùa ra đường “hạnh phúc và vui sướng như điên. Không gì khác có thể khiến ta ngàn lần sẵn lòng hy sinh như vì tự do của dân tộc”. Tại trường đại học, cô viết tiếp, mọi người không còn chào nhau “Chào buổi sáng” mà chào “Heil*!. Khi họ tới Bộ Chiến tranh ở phố Ludwigstrasse, “lệ trào trong mắt tôi” trước hình ảnh lá cờ ba màu đen trắng đỏ (cờ của Đế quốc Đức, được Cộng hòa Weimar giữ lại làm cờ hiệu chiến tranh), rồi các chiến binh của “Reichskriegsflagge, với Heinrich Himmler đi đầu, trên tay ôm lá cờ - nhìn lá cờ ta có thể thấy mọi thứ được an toàn và vững chắc ra sao”. Với cô ta mối quan hệ với Hitler có tầm quan trọng thứ yếu; Ludendorff mới là người mà cô ta tôn thờ.

Cô gửi bức thư cho Heinrich vào tháng 6 năm 1924 như là “một vật lưu niệm nho nhỏ vì lòng biết ơn sâu sắc và ký ức chân thực về những giờ khắc mà qua đó chúng ta học được cách tiếp tục hy vọng”. Giờ đây, Mariele viết tiếp, tất cả bọn họ đều đã vượt qua nó và đã “trở nên cứng cỏi hơn”. Tuy nhiên, điều vẫn không thay đổi là “ý chí sắt thép của chúng ta hướng tới tương lai, sự trung thành của chúng ta đối với những người đã ngã xuống kể từ năm 1914 và tình yêu mãnh liệt của chúng ta đối với mảnh đất vốn cự tuyệt tình yêu đó, chẳng như bất cứ nơi nào khác”. Với một tiếng “Heil!” đầy tự tin cô ta thể hiện sự hài lòng rằng Heinrich đã hăng say làm việc trở lại cho phe dân tộc chủ nghĩa. Mariele Rauschmeyer là một phụ nữ mà Heinrich không ngần ngại xem là “một người trong phe ta”.

•

Đức Quốc xã đã chọn chữ “Heil” làm lời chào trong quân đội.

— end note —

Ngày 2 tháng 8, chẳng bao lâu sau khi Heinrich nhận nhiệm vụ ở Landshut, cô lại viết thư cho Heinrich khi vừa lấy được bằng tiến sĩ dược. Cô ngạc nhiên khi thấy Heinrich chọn theo nghiệp chính trị, đặc biệt sau dạo mùa xuân cô đã dùng các quan hệ của mình để thử tìm cho ông một chân quản lý điền trang. Dù vậy, cô tỏ ra hoàn toàn nhất trí với niềm tin của ông rằng làm một người dân tộc chủ nghĩa Đức và “hiệp sĩ Teuton* theo đầy đủ ý nghĩa của từ này” không chỉ là theo chủ nghĩa bài Do Thái và chống lại Đảng Nhân dân Bavaria: phải chiến đấu giành lấy nó, đồng thời thanh niên phải được tập hợp lại để có niềm tin vào nó. Bản thân cô, theo cô viết, muốn đóng góp phần mình, “theo cách các chiến sĩ hình dung về người phụ nữ Đức, tức chuyện sa trường là của đàn ông, còn việc tề gia nội trợ là của phụ nữ”.

•

Hiệp sĩ Teuton hay Hiệp sĩ Giéc-manh là những hiệp sĩ người Đức theo đạo Thiên Chúa vào cuối thế kỷ 12 ở Acre, Palestine (nay thuộc Israel). Trong suốt thời Trung cổ họ là những chiến binh thánh chiến với chiếc áo choàng màu trắng in hình chữ thập đen.

— end note —

Một “bạn đồng ngũ và từng đồng cam cộng khổ”, Emil Wackerle, cũng bày tỏ niềm vui của mình trong bức thư ngày 1 tháng 8: “Tôi đặc biệt hài lòng khi thấy các anh nắm lấy phong trào dân tộc chủ nghĩa tại Hạ Bavaria. Tôi chúc anh may mắn và đạt nhiều thành tích trong công tác”. Những đồng tình và khích lệ nhiệt tình nhất cũng đến từ một người họ hàng xa sống tại Weilheim tên là Marianne Nässl, một giáo viên sống chung nhà với người anh rể Hugo Höfl tại Apfeldorf cho đến khi cô này di cư tới Brazil năm 1926, tại đây cô tiếp tục dạy học. “Mariandl”, như người ta vẫn gọi cô này, rõ ràng đã giữ liên lạc với gia đình Himmler và đã gặp Heinrich vài lần. Ngày 8 tháng 9 năm 1926, không lâu sau khi tới Rio, cô viết cho “Heini thân mến”. Heinrich luôn ấp ủ giấc mơ đi nước ngoài, nên đã rất nhiệt tình với quyết định táo bạo của Marianne. Vào thời điểm Marianne di cư, ông đang đọc cuốn sách có tựa đề As a German Settler in the Brazilian Jungle (tạm dịch: Làm một người Đức định cư trong rừng rậm xứ Brazil) . Về phần mình, cô thể hiện mối quan tâm sâu sắc tới các hoạt động của Heinrich, và nhờ ông ta gửi cho mình sách báo từ Đức, có lẽ gồm cả báo của Đảng Quốc xã, tờ Völkischer Beobachter (tạm dịch: Người quan sát của dân tộc), mà cô đem phân phát cho những người quen gốc Đức của mình tại Rio.

“Sống tại đây nơi xứ lạ, tôi thực sự tha thiết muốn biết mọi chuyện tiến triển ra sao ở nước Đức trong tương lai gần, những chuyện mà anh đang tham gia vào hết sức tích cực! Hãy nghĩ về những gì anh đang làm và hãy hết sức cẩn trọng!” cô viết, chỉ để đi tới kết luận rằng “thật vô nghĩa và ngớ ngẩn” khi cô cho Heinrich lời khuyên - ông có quá đủ khuyên nhủ từ cha mẹ mình và xét cho cùng thì ông biết rõ mình muốn gì. “Mục đích của anh là rất tốt, dựa trên những lý tưởng… và không một ai có thể làm anh chệch hướng khỏi những mục tiêu anh đã tự mình định ra”. Mong ước của bản thân cô, cô nói, là “mong nước Đức phục hồi sức mạnh và thanh tẩy được mọi lũ dòi bọ, mọi thành phần xấu xa bên trong, sao cho nó có thể hoàn toàn lấy lại vị trí của mình trên thế giới và một lần nữa có chỗ đứng xứng đáng giữa các quốc gia khác. Nhưng với tất cả đám rác rưởi Do Thái ở đấy như hiện nay thì ta không thể làm được bất cứ chuyện gì”. Cuối thư cô gửi tới Heinrich “hàng ngàn lời chúc chân thành của một người Đức thực thụ”. Những hình ảnh so sánh “đám rác rưởi Do Thái” với “lũ dòi bọ” mà đất nước cần phải tự mình thanh tẩy quả là rất hợp tai Heinrich. Bốn năm sau bức thư này, ngày 1 tháng 9 năm 1930, Marianne Nässl gia nhập Ban Brazil, Tổ chức NSDAP Nước ngoài. Vài năm sau bà quay về Đức, trở thành bạn thân của ông bà nội tôi.

Việc Heinrich dính dáng tới một đảng phái mà cho đến khi ấy hãy còn rất non trẻ và đang trong nguy cơ bị giải thể đã khiến ông có được sự đồng cảm của bạn bè và “các đồng chí”, những kẻ kính trọng ông như một người sẵn sàng chiến đấu vì lý tưởng của mình. Vào giữa thập niên 1920, tỷ lệ cử tri ủng hộ các đảng cánh hữu cấp tiến rất thấp. Tuy nhiên, những nhóm như vậy rõ ràng - và đúng đắn - tin chắc rằng nguồn hậu thuẫn tiềm năng của họ trong số các cử tri bí mật đồng cảm với lý tưởng của họ là lớn hơn nhiều, và rằng họ có thể lấy được sự ủng hộ công khai của những người này khi thời cơ đến.

Rất có thể ông bà Himmler đã tán thành sự thống nhất rộng rãi của tư tưởng dân tộc này. Nhưng đồng thời họ cũng lo lắng về tương lai của Heinrich. Lựa chọn nghề nghiệp của Heinrich đi ngược lại thông lệ của một gia đình tư sản danh giá; tuy nhiên, như nhận xét của một trong những người viết tiểu sử của Heinrich, điều này không hề dẫn tới rạn nứt trong quan hệ của ông với gia đình. Cha mẹ ông có lẽ cũng hối thúc ông tìm một vị trí thích hợp , bởi có một bức thư ông viết tại Landshut cuối tháng 10 năm 1924 khi là hội viên Hội cử nhân Canh nông Đế chế, rõ ràng để tìm kiếm việc làm. Ngày 5 tháng 11, ông nhận được phản hồi, trong đó khuyên ông không nên đặt kỳ vọng quá cao; với bằng cấp như vậy “một vị trí cao ít nhiều là điều không thể bởi anh hãy còn thiếu kinh nghiệm”.

Làm việc cho Đảng, Heinrich không được trả công nhiều, nhưng cũng không kém hơn anh mình. Cha mẹ ông hẳn có hoài nghi, nhưng có lẽ họ không xem ông là kẻ sai lầm hay “mơ hão” cho đến tận về sau, khi ông vẫn phải nhận khoản lương ít ỏi còn Gebhard đã dần thăng tiến trong xã hội. Thỉnh thoảng Heinrich vẫn tới Munich để gặp bạn bè, và trong những dịp đó ông ở lại căn hộ của cha mẹ mình. Ông luôn đến mừng sinh nhật cha mẹ mình và họ cũng thường thư từ qua lại cho nhau. Cho đến cuối thập niên 1920, Heinrich vẫn ghi chú lại tất cả những thư từ mình đã gửi và nhận, tỉ mỉ đánh số và ghi ngày cùng nơi gửi. Từ bản danh mục ấy ta thấy rõ rằng thậm chí sau khi rời Munich mùa hè năm 1924, ông vẫn nhận được thư nhà khoảng hai tuần một lần và viết thư trả lời khoảng một tháng một lần. Ông thường gửi bưu thiếp trong các chuyến du lịch.

Những liên lạc ấy giữa Heinrich và gia đình, vốn vẫn bình ổn và không đứt đoạn, đã không hiện diện cả trong các nghiên cứu lịch sử và tiểu sử cũng như trong những chuyện kể của gia đình - có lẽ bởi tất cả đểu muốn giữ khoảng cách với một nhân vật tội phạm như Heinrich Himmler, xem ông là người “bị loại ra”, giống như những kẻ bất bình thường mà họ và môi trường “bình thường” của họ không liên quan dính dáng tới nữa.

Cuối năm 1924, Gebhard lại bị mất việc do công ty của ông, Xưởng Kỹ thuật Neumayer, cắt giảm biên chế. Nhưng sang đầu năm sau ông tìm được một chân trợ giảng tại Đại học Kỹ thuật Thành phố khoa Kỹ thuật Chính xác, nằm ngay cạnh trường Wittelsbacher Gymnasium. Từ đó có thể cho rằng cha ông, hiệu trưởng trường Gymnasium, đã tác động tới người đồng cấp ở trường đại học này. Gebhard dạy môn vẽ kỹ thuật, vật lý, khoa học và sử dụng dụng cụ; từ đầu tháng 4 năm 1925, ông được vào biên chế chính thức. Việc chuyển sang đi dạy này dường như khiến ông rất hạnh phúc: “Tôi nhanh chóng ổn định, việc dạy hợp với tôi vô cùng. Tôi sớm xây dựng được quan hệ tuyệt vời với sinh viên cũng như với những em học nghề lớp chiều tối”. Ông tiếp tục sống chung với cha mẹ, hiển nhiên vì thực tế là căn hộ của vị hiệu trưởng trong trường Gymnasium rất rộng, có một hầu phòng và một đầu bếp để giữ mọi thứ ngăn nắp, giặt giũ và nấu ăn.

Gebhard kết thân với em gái của Richard Wendler là bạn cũ hồi đại học. Trẻ hơn Gebhard một tuổi, Mathilde Wendler, hay còn gọi là Hilde, tốt nghiệp với bằng thủ thư và làm việc trong một ngân hàng ở Munich. Theo lời con gái của Gebhard, cha mẹ bà gặp nhau tại một buổi dạ vũ của hội sinh viên và phải lòng nhau; họ kết hôn ngày 18 tháng 9 năm 1926. Heinrich, người vừa mới quay trở về Munich, có tham dự đám cưới. Ngày 12 tháng 9, Gregor Strasser lên đứng đầu bộ phận tuyên truyền của Đảng NSDAP; Heinrich theo chân ông ta vào trụ sở Đảng ở Munich và được phân cho một chức vụ hành chính. Tại đấy, ông ta cuối cùng cũng đã có được cơ hội thăng tiến dù chỉ lên được một chức vị khiêm tốn.

Strasser vốn là một dược sĩ ở Landshut, cũng như Heinrich, ông ta đã tham gia Freikorps của Epp rồi trở thành đảng viên từ năm 1921 và cũng tham dự “Đảo chính Nhà hàng Bia” của Hitler. Hai anh em Strasser - dù Otto đã rời bỏ NSDAP năm 1930 - có quá khứ “cánh tả” và có ảnh hưởng đáng kể trong Đảng cho đến năm 1933. Tại Hội nghị các lãnh đạo Đảng ở Bamberg ngày 14 tháng 2 năm 1926, phe được gọi là cánh tả cố gắng thông qua việc cải tổ chương trình cũ của Đảng, một bước mà Hitler gạt đi thẳng thừng. Strasser đã nhượng bộ, đặc biệt khi hội nghị cho thấy rằng với hầu hết các Gauleiter (Đảng trưởng) thì chương trình của Đảng không quan trọng bằng hình ảnh Führer (lãnh tụ) của Hitler. Trong 6 tháng cuối năm 1932, Strasser, người đang đứng đầu bộ phận phụ trách chính trị của NSDAP, đã được xem là đứng thứ hai chỉ sau Hitler. Tuy nhiên, tháng 12 năm ấy, có một sự bất đồng giữa hai người này, một trong những lý do là Strasser khăng khăng yêu cầu quốc hữu hóa ngân hàng và ngành công nghiệp nặng, những ngành hậu thuẫn tài chính cho Hitler. Năm 1934, Strasser bị ám sát trong sự kiện được gọi là Chính biến Röhm do tổ chức SS của Heinrich Himmler tiến hành.

8. “Chúng ta phải hạnh phúc”:
Heinrich và Marga

Cùng với việc chuyển vào làm trong Văn phòng Trung ương Đảng tại Munich, Heinrich thấy mình có cơ hội thăng tiến mà không cần phụ thuộc vào Strasser. Mặc dù công việc tại trụ sở Đảng ngày càng bận rộn, nhưng ông tiếp tục đi khắp nơi để thực hiện vô số cuộc diễn thuyết chính trị. Tháng 12 năm 1926, ông tới Bad Reichenhall và gặp người vợ tương lai của mình tại đó.

Theo lời Gebhard kể với Heinz Höhne, biên tập viên tờ Der Spiegel, nhiều năm về sau, Heinrich bước vào tiền sảnh một khách sạn để trú mưa và nhấc vội chiếc mũ kiểu Tyrol* của mình ra nên đã vô tình dội ướt người quý cô đứng bên cạnh. Với đôi mắt xanh và mái tóc dày vàng óng, Marga Siegroth, còn gọi là Boden, người bị dội nước hôm ấy, có vẻ ngoài hết sức trùng khớp với mẫu phụ nữ lý tưởng của Heinrich. Bà lớn lên cùng bốn anh chị em tại một điền trang ở Pomerania, thời chiến tranh từng làm y tá cho một quân y viện, còn hiện thời đang đứng đầu một phòng khám tư nhỏ tại Berlin-Schöneberg do cha bà tài trợ. Có một vấn đề là bà từng ly dị sau một cuộc hôn nhân ngắn ngủi. Lúc này, cuộc tình của họ đang được giữ bí mật bởi họ biết rằng ít nhất họ sẽ vấp phải sự phản đối của gia đình Heinrich. Không chỉ đã ly dị, Marga còn lớn hơn Heinrich bảy tuổi và là người Phổ theo đạo Tin Lành. Gebhard và Hilde là những người đầu tiên được cho hay về mối quan hệ này. Heinrich thừa nhận với anh mình rằng ông thà “một mình quét sạch căn phòng chứa cả ngàn tay cộng sản” còn hơn là thú nhận mối quan hệ này với cha mẹ.

•

Một loại mũ có nguồn gốc từ vùng Tyrol ở dãy Alps mà giờ là một phần của Áo và Italia.

— end note —

Không may là những bức thư Heinrich gửi Marga đã thất lạc, nhưng thư Marga viết trong thời gian họ hẹn hò cho ta thấy rõ điều gì đã gắn kết hai con người khác nhau ở nhiều khía cạnh này: Cả hai đều quan tâm tới thảo dược, liệu pháp vi lượng đồng căn* và mơ đến chuyện có cho riêng mình một điền trang, nuôi gà đẻ và trồng rau củ. Heinrich đưa cho Marga đọc các sách về Hội Tam điểm và về “âm mưu của bọn Do Thái quốc tế”. Ngày 22 tháng 6 năm 1928, khi thấy khó chịu với người đồng sở hữu phòng khám của mình, bác sĩ phụ khoa và phẫu thuật Bernhard Hauschildt, bà viết cho Heinrich rằng: “Cái tên Hauschildt ấy! Tất cả lũ Do Thái đều cùng một giuộc!” Họ đã kết hợp với nhau vì tư tưởng bài Do Thái, cho dù Marga thấy vô nghĩa khi phí thời gian để “rên rỉ về bọn Do Thái”, bởi “bản thân thực tế đã nói lên tất cả” (trong bức thư ngày 2 tháng 11 năm 1927). Ngoài ra, cả hai đều thích các tạp chí có trò đoán ô chữ; thậm chí ngay cả những lần đến thăm nhau ngắn ngủi trò đó cũng là liều thuốc chữa buồn chán không thể thiếu. Có lần, vài tuần trước ngày họ dự định sẽ gặp nhau, Marga đã đề nghị Heinrich bắt đầu góp nhặt các tạp chí có trò đoán ô chữ - “không thì chúng ta sẽ không có đủ và sẽ chẳng biết làm gì ở T[ölz]”.

•

Một phương pháp y học điều trị bệnh nhân bị mắc một bệnh nào đó bằng cách sử dụng những chế phẩm được pha loãng mà những chế phẩm này cũng gây ra các triệu chứng cho một người bình thường giống như là triệu chứng do chính căn bệnh cần chữa gây ra.

— end note —

Ban đầu thư của Marga rất tự tin và đầy khôi hài. “Hôm nay với em như một trận chiến, như một trò nhạo báng vậy”, bà viết cho Heinrich vào dịp năm mới 1927. “Ta không phản đối chuyện đó [việc ăn mừng năm mới], nhưng ta cũng chỉ muốn yên thân”. Và khi bà kể cho Heinrich việc cha mình đã nhiệt tình ra sao với kế hoạch làm đám cưới của hai người, bà thêm một câu đầy châm biếm: “Với cha thì phụ nữ chỉ có một lý do tồn tại duy nhất, đó là lấy chồng”. Bà gọi Heinrich là đầu đất, là “gã Landsknecht* có trái tim sắt đá”, là “ngoài rắn trong mềm” với mình; bà chế giễu việc Heinrich có ác cảm với các đại đô thị (metropolis) - “Đấy, anh cứ chết dí ở Bavaria vì sợ đại đô thị Berlin, trong khi em chẳng ngại gì mấy thị trấn tỉnh lẻ.”

•

Từ chỉ một lực lượng lính đánh thuê người Đức ở thế kỷ XV đến thế kỷ XVI.

— end note —

Bà rất ấn tượng trước tình yêu chân thành và những bức thư lãng mạn Heinrich dành cho mình, ông đã phải thức đến nửa đêm để viết chúng, và ghen tỵ với khả năng viết lách trôi chảy của ông. Còn thư từ của bản thân bà thì thực sự đơn điệu, lặp đi lặp lại cùng những hứa hẹn tình yêu một cách sáo rỗng. Mặc dù đã hơn một lần bà phê bình tính bi quan và hay ủ ê u sầu của ông - “nói thẳng ra là, em xin anh hãy đừng thế nữa” - về cơ bản họ đồng ý với nhau rằng mọi người đều “giả trá và xấu xa”. Điều đó có nghĩa là họ gắn bó với nhau và với “tình yêu thuần khiết” của mình hơn. “Chúng ta phải hạnh phúc”, Marga khẩn nài trong bức thư viết vào tháng 3 năm 1928, để rồi vài ngày sau phải thừa nhận với tâm trạng ảm đạm: “Anh biết không, anh yêu, đôi khi mọi thứ làm em kinh hãi. Điều này thật quá mới mẻ! Mọi người và mọi vật, tất cả những gì xung quanh. Rồi thậm chí đôi khi em còn thấy có chút vui vì vẫn còn đường lui”.

Kế hoạch tương lai của họ càng định hình rõ thì Marga lại càng bớt gắn bó với cuộc sống độc lập của một giám đốc phòng khám tư, công việc mà bà đã làm suốt nhiều năm nay. Bà ngày càng nhắc nhiều đến chuyện mình sẽ không nuối tiếc nếu bỏ chỗ này, bởi ở đây bà “chẳng có gì ngoài rắc rối” vì “mọi người thật kinh khủng”. Bà mong họ sớm hạnh phúc bên nhau nhưng cũng thường xuyên lo sợ sẽ phải cô độc trong môi trường xa lạ.

Heinrich cưỡng lại đòi hỏi của bà rằng ông phải hoàn toàn thuận theo bà. Thậm chí ngay trước đám cưới họ cũng thường cãi nhau - về việc nên làm đám cưới ở Berlin hay Munich, về chuyện sắp xếp tuần trăng mật, việc bán phòng khám, mua một ngôi nhà gần Munich, về đám lái buôn, và cả về liệu Heinrich có được nấu nướng sau khi cưới không, một điều mà bà cấm chỉ. “Anh muốn để mắt xem đang nấu nướng món gì. Không, em không chấp nhận điều đó. Nếu anh khăng khăng đòi nấu thì anh cũng phải làm mọi việc nội trợ khác”. Họ sẽ phải đổi vai cho nhau, bà nói: “Không có chuyện nửa vời”.

Những bức thư này cũng làm rõ mặt trái của sự kính trọng mà Marga dành cho gia đình ông, nỗi sợ hãi của bà về việc tiếp xúc với những người bà không quen - và với những người mà bà không sai khi cho rằng họ không chấp nhận mình. Ngày 20 tháng 4 năm 1928, mẹ của Heinrich viết thư cho ông, sau khi ông cuối cùng cũng báo cho cha mẹ mình về quyết định cưới Marga:

Con trai, Heinrich thân yêu,

Chỉ đến giờ ta mới có thể buộc mình viết cho con vài dòng này - ta đã phải chờ đến khi tĩnh tâm lại một chút. Trước tiên và trên hết ta muốn chúc con, từ tận đáy lòng của một người mẹ thực sự yêu thương con, chúc con luôn luôn, luôn luôn hạnh phúc, con trai yêu quý của ta. Có thể con tìm được, ở người vợ con đã chọn, một người bạn đời đáng yêu, một người đồng chí hướng trung thành sẽ thấu hiểu con và chia sẻ niềm vui nỗi buồn với con bằng tất cả trái tim. Con sẽ hiểu và cảm nhận được rằng trái tim của người mẹ này chìm trong phiền muộn xen lẫn niềm vui, nếu không hẳn con đã không thấy khó nói với chúng ta đến vậy.

Mong muốn chân thành của mẹ Heinrich là được nói chuyện với ông, và bà đề nghị hôm nào đó cha Heinrich cũng sẽ tới gặp ông. Cha Heinrich không nhắn nhủ gì qua bức thư mà chỉ để vợ mình viết rằng ông gửi họ “tất cả yêu thương” - nhưng dường như tự bà đã viết thêm điều đó.

Phản ứng của mẹ Heinrich trong thư đáng sợ đúng như ông dự tính, bà đã nổi nóng trước một mối quan hệ thông gia mà, căn cứ vào lệ thường và quan điểm đạo đức thời bấy giờ, hẳn đã khiến gia đình Himmler và bạn hữu người thân của họ choáng váng. Một phụ nữ đã ly dị, lớn tuổi hơn, lại là tín đồ Tin lành! Mẹ ông, một người Công giáo sùng đạo, có lẽ khó chấp nhận điều này hơn người cha.

Với tâm trạng nặng trĩu, cha mẹ Heinrich chấp thuận quyết định của ông và cố gắng chào đón Marga một cách thân thiện. Vào tháng 5, khi Marga dự định ở lại vài ngày tại Munich thì họ khăng khăng mời bà đến ở chung nhà - Marga nhận lời đầy vẻ miễn cưỡng. Sau khi gia đình đã biết Marga, tất cả họ đều viết cho bà những bức thư đầy thân mật. Bà lại miễn cưỡng hồi âm cho họ: “… em chẳng biết phải nói gì - chỉ biết cám ơn mọi người, nhưng thật khó để tự viết ra. Anh yêu, anh sẽ phải chịu bao rắc rối vì đã quen em, em thực sự sợ phải làm quen với những người mới”, bà nói với Heinrich.

Rõ ràng cha mẹ ông đã đi tới chỗ ưng thuận cô con dâu mới, và cha ông bắt đầu tìm một ngôi nhà phù hợp cho cặp vợ chồng trẻ. Ông gửi Heinrich những quảng cáo trên báo kèm theo lời nhận xét của mình: “Nhà ở vùng quê có nuôi gia cầm” hay “Rẻ. Rẻ bèo!” và lưu ý về giá cả, vị trí cùng những điều khác mà ông tìm hiểu thấy.

Cổ phần của Marga ở phòng khám đã được người đồng sở hữu là bác sĩ Hauschildt mua hết, và sau một thời gian tìm kiếm, Heinrich đã mua được một ngôi nhà gỗ tạm ổn ở Waldtrudering, lúc này vẫn là vùng ngoại ô hẻo lánh phía đông Munich. Ông không chỉ lo việc mua ngôi nhà, mà còn tìm người sửa chữa những chỗ cần thiết, do Marga phải tiếp tục làm việc ở Berlin cho đến tận ngay trước đám cưới. Trong khi Heinrich, sau tất cả những năm tháng dựa dẫm, giờ đây rõ ràng đang nắm trong tay khoản tiền tương đối lớn, thì Marga, ở tận Berlin xa xôi, lại sợ rằng sẽ trắng tay. “Em đang vắt óc mà nghĩ cách để chúng ta có thể trả tất cả những khoản này. Em đã đề nghị anh đừng có mua bất cứ thứ gì nữa,” bà viết ngày 27 tháng 6 trong bức thư cuối cùng trước đám cưới.

Heinrich và Marga kết hôn ngày 3 tháng 7 năm 1928, trước tiên là đăng ký kết hôn - văn phòng đăng ký nằm ngay cạnh căn hộ của bà và phòng khám - rồi sau đó làm lễ tại nhà thờ ở Zepernick, ngay phía Bắc Berlin, nơi cha mẹ bà sinh sống. Ernst là người duy nhất trong gia đình Himmler nghĩ đến chuyện tới dự, nhưng sau đó ông quyết định từ chối vì đang giữa kỳ thi cuối cùng để tốt nghiệp bằng kỹ sư điện. Những người làm chứng gồm có cha của Marga, từng là một điền chủ ở Torun (vùng Thorn của Đức, từ 1919 thuộc về Ba Lan), và Hellmut em trai của Marga. Mười một năm sau, ngài Thống chế SS trở thành người tự do tại chính thị trấn nhỏ Zepernick. Mỉa mai thay, bức thư về quyết định đó lại được soạn bởi thư ký và cũng là người tình của Heinrich, Hedwig Potthast.

Trong bức thư cuối cùng gửi Heinrich trước đám cưới, Marga viết: “Anh yêu, hãy bảo đảm với em rằng chúng ta sẽ không bị khách khứa bất ngờ quấy rầy trong hai tuần đầu tiên. Chúng ta cũng không cần phải vào thành phố để gặp gia đình anh”. Bà ý thức rõ rằng cuộc sống hạnh phúc của riêng hai người họ, điều mà bà liên tục cầu khẩn (“rồi chúng ta sẽ được bên nhau suốt đời” - “em chỉ có mình anh, anh là niềm vui duy nhất của em”), sẽ không kéo dài được lâu, bởi Heinrich sớm phải xa nhà đi theo một chiến dịch. Mặt khác, điều dễ hiểu là bà sợ phải gần gũi với những người vừa trở thành gia đình mới của mình. Rõ ràng bà không tin rằng mình sẽ được lòng cha mẹ chồng. Vì vậy mà bà rất ít liên lạc với gia đình Heinrich.

Marga vào đảng NSDAP ngay sau khi cưới và sống một mình ở Waldtrudering phần lớn thời gian. Sau khi dựng xong khu trại gà, Heinrich lại đi mất tăm nhiều ngày hay thậm chí vài tuần. Vì vậy bà phải làm hết mọi việc, nhưng chẳng kiếm được đồng nào bởi đàn gà mái họa hoằn mới đẻ trứng. Thỉnh thoảng mới có khách đi dường dài ra khỏi thành phố. Ngày 28 tháng 9, “Ernsti” đến thăm bà mang theo nhiều đồ “tiếp tế”, nhất là các tạp chí có ô đố chữ. Hẳn bà thấy khó mà chịu nổi sự cô đơn. Chín tháng sau khi cưới, bà có thai, bà than phiền với tâm trạng chán nản trong một bức thư gửi Heinrich: “Chuyện gì xảy ra với em thế này?… em không hỏi anh đâu. Thậm chí em không nghĩ nổi cái gì trong đầu”.

Con gái Gudrun của họ chào đời ngày 8 tháng 8 năm 1929. Vì sinh mổ nên Marga phải ở lại bệnh viện với em bé ba tuần lễ. Khi bà về nhà, Heinrich xin nghỉ phép để chăm sóc vợ con rồi lại lên đường đi công tác. Vài ngày sau khi chồng đi, cha mẹ chồng gọi điện tới hỏi thăm Marga và đứa bé. Ông bà Himmler rất yêu cháu gái và luôn hỏi han xem “Püppi” của họ thế nào rồi. Thỉnh thoảng họ cũng tới thăm hai mẹ con.

Địa vị xã hội đạt được sau bao vất vả đem lại rất nhiều thứ cho Gebhard Himmler Cha, đặc biệt là vào tháng 12 năm 1925 khi bộ trưởng giáo dục trao tặng ông danh hiệu Geheimer Studienrat (ủy viên cơ mật Hội đồng giáo dục), danh hiệu cao quý nhất mà ông hằng mong mỏi. Việc Heinrich lựa chọn một nghề nghiệp trái với mong đợi của cha mẹ, việc ông gia nhập một đảng phái chính trị ngoài lề, cưới một phụ nữ lớn tuổi đã ly dị - tất cả những gì mà hẳn người cha đã xem như bằng chứng xác nhận cho nỗi lo của ông rằng con mình không có khả năng thực hiện các kỳ vọng của gia đình - thực ra thậm chí còn có thể gây nguy hại tới địa vị xã hội của Himmler Cha. Mối quan hệ trong gia đình chỉ được cải thiện khi Heinrich trở thành nghị viên Reichstag (Quốc hội Đức) sau khi Đảng Quốc xã chiến thắng trong cuộc bầu cử ngày 14 tháng 9 năm 1930, điều này khiến cha mẹ tỏ ra yêu quý ông hơn. Himmler Cha bắt đầu lưu lại tất cả những mẩu báo có nhắc đến con trai. “Về cuộc đời chính trị của con trai Heinrich yêu quý của chúng ta” là dòng chữ ông viết trên bìa tập hồ sơ chứa chủ yếu những mẩu tin cắt từ tờ Völkischer Beobachter. Việc các cụ cố có văn hóa của tôi lại đọc thứ báo lá cải hỗn tạp đầy kích động đó khiến tôi ngạc nhiên, mặc dù trong những năm 1920-1930 để thu hút nhiều cử tri ủng hộ, những đả kích phân biệt chủng tộc và bài Do Thái đã bị cắt bớt trên tờ báo của Đảng Quốc xã này, cũng như trong những diễn văn tranh cử của Hitler. Và thủ đoạn này đã tỏ ra có hiệu quả.

Vị trí của Heinrich ở Reichstag là kết quả của việc số phiếu bầu cho NSDAP tăng mạnh từ 2,6 % năm 1928 lên 18,3 % vào tháng 9 năm 1930. Nhờ thế nó trở thành đảng lớn thứ hai sau Đảng Xã hội Dân chủ, và giờ họ nỗ lực bằng mọi cách để từ bỏ hình ảnh một lũ côn đồ. Cho tới lúc này người dân trong những vùng chủ yếu theo Công giáo đã tỏ ra rất nghi ngại về Đức Quốc xã, trong khi tại những vùng người dân chủ yếu theo đạo Tin lành thì có số lượng đáng kể cử tri bầu cho họ.

Không phải ngẫu nhiên mà vào thời điểm này, dù từng làm việc chung với “Đại úy Röhm tử tế”, một người trung lưu như Heinrich lại quan tâm tới đội ngũ ưu tú SS hơn là SA vốn nổi tiếng “du côn”, những kẻ bị bộ phận dân chúng bảo thủ căm ghét. Heinrich rất nhanh nhạy trong việc nắm bắt xu hướng quyền lực. Năm 1927, ông lên chức phó tư lệnh và vào tháng 1 năm 1929 trở thành tư lệnh, Thống chế SS. Ngay từ đầu, mục tiêu của ông là xây dựng một đội ngũ tinh hoa bên trong phong trào Quốc gia Xã hội, có quy định chiều cao tối thiểu và ngoại hình Bắc Âu. Cuối năm đó, ông đã biến nhóm nhỏ các cận vệ bảo vệ Hitler trong những cuộc họp công khai thành một tổ chức vững mạnh với cả ngàn quân, và thu hút ngày càng nhiều cựu sĩ quan cũng như giới quý tộc, trong số đó có nhiều cựu thành viên của Freikorps. Tháng 4 năm 1931, với trên 3.000 thành viên, SS đã trở thành bộ phận không thể tách rời của phong trào Quốc xã, dù vẫn còn rất nhỏ bé so với SA. Hitler ban cho tổ chức này câu khẩu hiệu: “Trung thành là danh dự”. Tháng 8 năm đó Himmler ủy nhiệm Reinhard Heydrich, một sĩ quan tình báo hải quân giải ngũ, đứng ra thành lập cơ quan an ninh riêng của SS. Mùa hè năm 1932, cơ quan này đã trở thành tổ chức nổi tiếng với tên gọi SD (Sicherheitsdienst, tức Cơ quan An ninh) và tới tháng 5 năm 1934 trở thành cơ quan tình báo duy nhất của Đảng Quốc xã - một bước quyết định để tiến tới tham vọng biến SS thành đội ngũ ưu tú trong Đảng của Heinrich Himmler.

Việc Heinrich nuôi dưỡng một đội cận vệ ưu tú trung thành với Quốc trưởng cũng đem lại cho cha mẹ ông cảm giác một lần nữa thuộc về tầng lớp tinh hoa - một tầng lớp tinh hoa mới - và cả các anh em của ông cũng vậy, những người mà vào khoảng năm 1930 cũng bắt đầu chủ động gắn bó ngày càng mật thiết với Quốc xã. Gebhard đang dạy học ở Munich và dù không được đào tạo về sư phạm, ông vẫn là một giáo viên giỏi. “Dạy học là việc không thể học được mà phải có khiếu”, ông từng nói như vậy với con gái cả. Nhận định đó có vẻ được xác nhận bằng việc các cấp trên luôn đưa ra những đánh giá rất tích cực về ông. Vì vậy, một báo cáo chính thức năm 1929 đã công nhận “khả năng xuất sắc trong dạy học và đào tạo” của ông, đồng thời nói thêm rằng ông cũng rất đáng tin cậy và tỉ mỉ. Tương tự, năm 1931 ông được khen ngợi là vừa có quan hệ tốt với học sinh vừa có kỷ luật và “tính chính xác”.

Ngày 16 tháng 10 năm 1930, con gái thứ hai của Gebhard và Hilde chào đời. Trong thời gian này Gebhard trở thành thành viên của Liên đoàn Đại học Kỹ thuật Bavaria và sớm giữ vai trò lãnh đạo. Ông cũng gia nhập Verein für das Deutschtum im Ausland (Hiệp hội người Đức Hải ngoại) mà tiền thân là Hiệp hội Trường học Đức, được thành lập năm 1880. Theo luật của hội, “phụ nữ Đức” phải được bảo vệ dù sinh sống ở quốc gia nào và cộng đồng người Đức thiểu số được hỗ trợ trên khắp thế giới. Trong định hướng lý tưởng cũng như trong quan điểm chính trị thể hiện ra, hội này là một phần của phong trào quốc gia chủ nghĩa. Năm 1908, nó được đổi tên thành Hiệp hội người Đức ở Hải ngoại, với nhiệm vụ chính là thành lập và thúc đẩy những trường học Đức ở nước ngoài và, trong Thế chiến I, chăm lo cho các quyền lợi của người gốc Đức sống ở nước ngoài.

Vì sao Gebhard quyết định gia nhập hội này? Một trong những yếu tố tác động có lẽ là mối quan hệ thân thiết giữa gia đình ông với Marianne Nässl, người rất tích cực thúc đẩy việc đảm bảo quyền lợi của người Đức ở Brazil. Năm 1935, người cha gửi cho Heinrich trích đoạn một bức thư của Marianne và viết: “Cô ấy đã nhắn gửi những lời chúc trìu mến nhất. Quả là một thiếu nữ Đức dũng cảm giữa một đất nước xa lạ.” Trong thư, Marianne bày tỏ sự giận dữ khi một đoàn ca kịch Đức đã cả gan trình diễn những vở kịch của “mọi dân tộc, kể cả những kẻ thù tồi tệ nhất của chúng ta… Những người Đức bị coi thường trên khắp thế giới đó lại hăm hở học những vở kịch của kẻ thù rồi đi biểu diễn chúng ở nước ngoài, như thể nước Đức thiếu kịch vậy.” Bà đề nghị Geheimrat Himmler chuyển thông điệp đó tới Bộ Tuyên truyền để họ ngăn việc này lại. Himmler lập tức báo tin cho con trai và được gửi thư trả lời lại rằng trợ lý riêng của mình đã chuyển thông điệp trên tới Bộ tuyên truyền.

Một năm sau tại Rio de Janeiro, “Mariandl” đã cưới Philipp Freiherr von Lützelburg, một nhà thực vật học. Tháng 5 năm 1938, Heinrich Himmler gửi một điện tín tới Rio trao cho vị nam tước 58 tuổi chức trưởng ban thực vật Ahnenerbe (một nhóm tiến hành nghiên cứu và giảng dạy về di truyền học) mới được thành lập trong SS, với lương tháng 600 mark. Lützelburg chấp nhận và lập tức gia nhập Đảng Quốc xã, trong khi vợ ông ta đã là đảng viên từ 1930. Họ chuyển tới Berlin, tại đấy von Lützelburg, theo mệnh lệnh trực tiếp từ Thống chế SS, đã trồng một loại cây được cho là có khả năng chữa ung thư, hiệu quả của nó được ông ta cùng với bác sĩ Rascher đem thử trên cơ thể người ở Dachau. Về sau Rascher phủ nhận điều này nhưng ông ta vẫn bị nghi ngờ. Năm 1942, viện nghiên cứu của von Lützelburg đã tuyển người thử nghiệm từ chín địa điểm khác nhau trên lãnh thổ Đế chế, bao gồm cả trại tập trung Dachau.

Con gái cả của Gebhard vẫn còn nhớ rõ căn hộ của Lützelburg ở khu Berlin-Wilmersdorf - nơi treo đầy những mặt nạ, rắn và đồ trang trí kỳ lạ khác - và cả những câu chuyện thú vị về Brazil mà “bác Philipp” hay kể cho lũ trẻ. Tuy nhiên, theo lời bác thì ông ta đã “không mấy hạnh phúc” ở Ahnenerbe. Nhưng điều đó khó có thể là do ông ngầm chống đối chế độ Quốc xã như những gì gia đình tôi kể lại, mà đúng hơn là do ông ta ít được tôn trọng với tư cách một nhà khoa học trong một tổ chức nghiên cứu đáng ngờ, thậm chí không có tầm quan trọng đặc biệt nào trong SS. Gia đình Lützelburg là những người Quốc xã kiên định, sau thời gian sống ở Brazil, họ đã quay về Đức để tham gia “cuộc hồi sinh dân tộc” của Đế chế Đức. Bà tôi hẳn rất mến Philipp von Lützelburg; nhiều năm sau bà vẫn giữ một bức ảnh chụp ông ta với lời đề tặng dành cho “Paula quý mến”. Bà cũng vẫn giữ liên lạc với Marianne sau năm 1945.

Ernst tốt nghiệp vào mùa hè năm 1928. Ông đã thu được nhiều kinh nghiệm làm việc sau những dịp nghỉ - năm 1925, ông làm việc tại xưởng dụng cụ thuộc vùng Munich của Bộ Bưu chính Đế chế, và cùng năm đó làm trong Xưởng Điện dân dụng Thành phố ở đấy; sau đó, năm 1927, ông làm thợ điện và chuyên viên động cơ tại gara Bưu điện. Ông nhận bằng tốt nghiệp khi chưa tròn 23 tuổi với điểm số rất tốt rồi chuyển lên Berlin. Về thủ đô hẳn là thay đổi lớn đối với ông, đặc biệt khi theo truyền thống thì hai xứ Bavaria và Phổ không mấy ưa nhau. Ngoại trừ thời gian cha ông sống ở St. Petersburg, cả gia đình đã luôn sống tại Bavaria. Liệu có phải viễn cảnh thiếu việc làm cho kỹ sư vào cuối thập niên 1920 đã buộc ông phải tìm việc xa nhà? Hay một thử thách mới đã thu hút ông? Hay chỉ đơn giản là ông muốn tránh sự quan tâm và kiểm soát mà tới lúc đó cha mẹ vẫn luôn làm với ông?

Ngày 3 tháng 9 năm 1928, Ernst bắt đầu làm việc ở phòng thí nghiệm trung tâm của Công ty Siemens & Halske AG tại quận Siemensdorf, Berlin. Kinh nghiệm làm việc tại Siemens sẽ hữu ích cho ông sau này khi làm trong Đài Phát thanh Đế chế. Ông tham gia phát triển các thiết bị phát thanh và “nghiên cứu các sáng chế trong lĩnh vực kỹ thuật đo lường cao tần, kỹ thuật truyền thông và kỹ thuật tần số phát thanh”. Kỹ thuật cao tần liên quan tới phạm vi băng tần, cải tiến ăng-ten và tối ưu hóa thu phát ở tần số cao.

Dù tự kiếm sống ở Berlin, nhưng Ernst vẫn liên tục nhận được những gói đồ tiếp tế mẹ ông gửi từ Munich, cũng như các anh ông trước kia. Không chỉ có bánh và những đồ ăn khác; bà còn gửi “hàng giỏ quần áo” đến Berlin cho ông, có lẽ bà vẫn còn may vá sơ-mi cũ và đồ lót cho ông. Lẽ nào ở Berlin những thứ đó không rẻ và tiện hơn sao? Ngày 10 tháng 5 năm 1930, Ernst gửi một thư nhanh nhân Ngày của Mẹ đến Munich. Sau khi cảm ơn mẹ về hai gói đồ, ông hỏi thăm sức khỏe cha mẹ kèm một câu đã trở thành chuẩn mực, “giờ thì Cha nên thoải mái hơn!!” - cha ông đã nghỉ hưu vào tháng 7 năm đó. Ông nói tiếp, “Cha mẹ không cần phải nổi nóng về Paula B. Con luôn thận trọng suy đi nghĩ lại về những việc như vậy. Đối với con câu hỏi cơ bản với bất cứ người phụ nữ nào, nếu cô ấy hoàn toàn được đánh giá như vậy [nguyên văn!], là: Những đứa con với cô ấy sẽ trông như thế nào? Chuyện phải như vậy, trừ phi con hoàn toàn bị ám ảnh, bị hạ gục hay gì đó tương tự.”

Bức thư này ghi nhận việc ông đã bắt đầu mối quan hệ với người phụ nữ sẽ trở thành bà nội tôi. Không rõ họ đã gặp nhau ở đâu. Cha tôi cho rằng ở Bayreuth, dựa vào chữ B. đặt sau tên Paula - Paula hoàn tất khóa học thiết kế phục trang nữ ở Bayreuth ngày 21 tháng 10 năm 1929. Mặt khác, bác gái tôi tin rằng ông Ernst và bà Paula đã quen nhau qua một người bạn chung ở Berlin, là một phụ nữ rất đẹp, “một trong những bạn học cũ của mẹ”, người mà ông Ernst từng có mối quan hệ bất chính.

Trong bức thư viết nhân Ngày của Mẹ, Ernst rõ ràng đang cố gắng trấn an cha mẹ mình, bởi họ hẳn đã nghe được gì đó về mối quan hệ giữa ông với Paula, bằng cách thể hiện sự bình tĩnh và tách bạch trong thái độ cư xử với phụ nữ - trừ phi ông bất ngờ “hoàn toàn bị ám ảnh, bị hạ gục hay gì đó tương tự”, điều đó là hiển nhiên. Ông dường như phân biệt rõ giữa một phụ nữ chỉ có thể vui vẻ đôi chút với một phụ nữ ông sẵn sàng “trải lòng hoàn toàn”. Với kiểu phụ nữ thứ hai, việc phù hợp để làm mẹ là cần thiết. Những điều kiện khác là cô ta phải quyến rũ và khỏe mạnh; có lẽ cô ta cũng còn phải phù hợp với những tiêu chuẩn ngoại hình của chủng tộc Bắc Âu (“những đứa con với cô ấy sẽ trông như thế nào?”) Thực tế thì, bà nội tôi dáng cao, tóc vàng, mắt xanh và rất đẹp.

Bức thư đó rõ ràng không giúp cha mẹ ông an tâm hơn. Có lẽ họ lo rằng Ernst đã có một chọn lựa không phù hợp, cũng như Heinrich đã chọn Marga. Tuy nhiên, không như Marga, Paula chưa lập gia đình, theo Công giáo và chỉ lớn hơn người chồng tương lai chưa đầy một tuổi.

Gertrud Paula Melters sinh ngày 29 tháng 3 năm 1905. Cha bà, Carl Melters, là một nhà buôn tranh và đồ trang trí, ông có một cửa hàng tại Dinslaken ở vùng Hạ lưu sông Rhine. Gia đình bà có bốn chị em gái, và tới tận năm 1913, người em trai Walter được mong đợi từ lâu mới chào đời. Mẹ của Paula là một tín đồ Công giáo nghiêm khắc và đã nuôi dạy các con gái của mình - Paula là chị thứ hai - đi theo đức tin này. Paula học ba năm ở trường tiểu học Công giáo, rồi tiếp tục học bảy năm ở một “trường cho các quý cô trẻ” do các sơ quản lý. Tại đây bà được dạy những môn học tiêu chuẩn thời ấy đối với các cô gái xuất thân từ gia đình trung lưu: một chút tiếng Anh, sơ qua về tiếng Pháp, có lẽ rất nhiều về tôn giáo và, trên hết, về quản lý kinh tế gia đình. Bà ra trường năm 1920, lúc 15 tuổi. Bà là cô con gái duy nhất trong nhà nghe theo lời khuyên của cha rằng không nên chỉ chờ lập gia đình mà còn nên học lấy một nghề, quyết định đó đã giúp bà có thể tự nuôi thân và bốn con nhỏ sau chiến tranh.

Trong những ngày đó, thiết kế phục trang nữ được xem là một nghề khá ổn cho nữ giới. Để học nghề Paula phải tới Cologne, nơi một số họ hàng của bà sinh sống; tại đấy bà học mọi thứ về cách làm mũ, từ việc gò dáng cơ bản cho lớp nỉ cho tới trang trí thành sản phẩm hoàn chỉnh. Năm 1922, bà thi qua phần đầu của khóa học với thành tích “rất tốt”. Bà dành “những năm làm công” theo truyền thống để lang thang khắp các thị trấn miền Nam nước Đức, trong số đó có Pforzheim và Bayreuth, tại đây bà chính thức được chứng nhận là “thợ cả” vào tháng 10 năm 1929. Sau đó, không rõ vì lý do gì, bà tới Angermünde ở vùng Uckermark, Đông Bắc Berlin. Tại sao lại là một nơi hẻo lánh như vậy? Nếu đã quyết định tới xứ Phổ tỉnh lẻ, tại sao bà không chọn Guben, một thị trấn mà vào thời ấy là trung tâm hàng đầu của nghề làm mũ? Phải chăng là bởi Angermünde gần Berlin hơn? Thời ấy, Paula hẳn đã quen Ernst và nơi đây có tuyến đường sắt đi thẳng về thủ đồ - quãng đường chỉ mất chưa đầy hai giờ.

Không lâu sau đó bà lên tìm việc ở Berlin. Bắt đầu từ tháng 1 năm 1931, bà vào làm quản lý bộ phận phục trang nữ của một công ty tên Janke với lương tháng 120 mark. Các ảnh chụp trong ba năm Paula và Ernst quen nhau trước khi cưới ghi lại cảnh họ ở riêng với nhau hay với bạn bè, hầu hết là trong các chuyến dạo chơi dọc sông Havel trên ca-nô hay trên chiếc thuyền buồm khá lớn của một người bạn. Con trai bà nhớ lại rằng, sau chiến tranh Paula thường kể về những chuyến dạo chơi bằng canô mà bà và Ernst vẫn đi ngay cả khi họ đã có hai mặt con.

Căn cứ tình hình kinh tế khi đó, vào năm mà Ernst gặp Paula lần đầu tiên, có vẻ như xảy ra tình trạng thừa nhân công ở Siemens, bởi năm 1930 Ernst đã đi loanh quanh tìm kiếm một chỗ làm mới - trong đó có các công ty Mix & Genest và E. Lorenz-AG ở Berlin, ông cũng tìm đến Trụ sở Bưu điện Đế chế nơi ông từng thực tập khi còn là sinh viên ở Munich. Cha ông rất cố gắng, nhưng cuối cùng cũng không thể dùng ảnh hưởng của mình để xin cho ông một chân tại đấy. Ernst cố gắng xin vào công ty truyền thanh ở Munich hay sở giáo dục thành phố - ông muốn xin làm giảng viên trong một trường đại học kỹ thuật - nhưng đều thất bại. Ông rõ ràng sở hữu “mọi phẩm chất cần thiết của một giảng viên tại một trường đại học kỹ thuật”, như trong thư trả lời ông, “nhưng trong tương lai gần chúng tôi không có nhu cầu về kỹ sư điện”. Có vẻ như Ernst không mấy hạnh phúc ở Berlin; trong một thời gian dài ông luôn mơ được quay về Munich.

Năm 1931, giữa lúc khủng hoảng kinh tế lên tới cao điểm, “vì lý do kinh tế”, Siemens buộc phải từ bỏ các dự án của riêng mình trong lĩnh vực truyền thanh, điện âm và chuyển giao chúng cho Telefunken. Ngày 29 tháng 8, Ernst cùng nhiều đồng nghiệp nhận được bản thông báo mà họ rõ ràng đã chờ đợi từ lâu, có hiệu lực từ ngày 30 tháng 9. Giấy chứng nhận mà ông nhận được ngày 21 tháng 9 xác nhận rằng ông đã “làm việc vô cùng tốt” và luôn là một “đồng nghiệp tân tâm và rất dễ chịu”.

Dù tỷ lệ thất nghiệp trong giới kỹ sư là 30%, nhưng sau nhiều nỗ lực, ông đã nhanh chóng tìm được một vị trí mới. Ngày 7 tháng 10 năm 1931, Ernst nhận vị trí trợ lý kỹ sư tại ban điện áp thấp của Vereinigung der Elektrizitätswerke (VDE - Hiệp hội các Công ty Năng lượng). Tại đây, như sau này ông viết trong bản lý lịch cá nhân, ông có tham gia “các thí nghiệm về giảm nhiễu và đo lường cường độ tín hiệu” và phát triển “một dụng cụ mới để đo cường độ tín hiệu nhằm xác định cường độ tín hiệu hiệu dụng và cường độ nhiễu”.

Ngày 1 tháng 11, một tháng sau khi vào làm ở VDE và một năm sau cuộc bầu cử Quốc hội Đế chế với kết quả rất thuận lợi cho Đảng Quốc xã, Ernst trở thành đảng viên đảng này. Thẻ đảng của ông được cấp ở Munich theo địa chỉ của cha mẹ ông. Mùa hè năm 1930, sau khi người cha nghỉ hưu, họ đã chuyển khỏi căn hộ trong trường và tới sống tại số 19 phố Jägerstrasse.

Lý do nào khiến Ernst gia nhập Đảng Quốc xã? Liệu việc ông vào đảng khá sớm có thể hiện nỗi khao khát được tích cực cống hiến trong một thời đại có những thay đổi cấp tiến của thế hệ đã chứng kiến Thế chiến I và cuộc cách mạng kéo theo sau? Và người anh Heinrich đã có ảnh hưởng như thế nào với ông về mặt chính trị ? Xét cho cùng, ông ta là nghị sĩ Reichstag, đại diện cho Đảng NSDAP đang ngày một thành công, và hai người có lẽ gặp nhau khá thường xuyên ở Berlin mỗi khi Heinrich tới nghị viện. Cha tôi tin rằng chính Heinrich đã thuyết phục Ernst vào Đảng. Cha nói rằng bà Paula thường kể cho các con chuyện ông Ernst đã gặp khó khăn ra sao khi muốn tự giải thoát khỏi Heinrich, người luôn cảm thấy mình có trách nhiệm với em trai, nhưng cũng thường sai bảo như thể ông vẫn còn là đứa trẻ. Nhưng dù thế nào thì khi ấy ông Ernst cũng không còn là một đứa trẻ.

Tuy nhiên, vào thời điểm đó, không như Munich và Nuremberg, Berlin hoàn toàn không phải là thành trì của Quốc xã. Thậm chí trong cuộc bầu cử Quốc hội Đế chế ngày 5 tháng 3 năm 1933 - khi đó cả Ernst lẫn Paula đều bỏ phiếu cho Quốc xã - đảng của Hitler “chỉ” giành được 34,6% phiếu bầu ở Berlin, tương phản với con số 44% trên toàn nước Đức. Phe bảo thủ căm ghét Berlin. Trong mắt của họ, trung tâm của tỉnh hiện đại và chủ nghĩa thế giới này là cái ổ vô đạo đức và suy đồi. Đối với phe Quốc xã, Berlin là hiện thân của “Cộng hòa Weimar Do Thái”. Liệu một trong những lý do khiến Ernst muốn quay về Munich có phải là vì ở đó ông cảm giác như mọi chuyện đang diễn ra và ông được tham gia vào “cuộc cách mạng dân tộc”?

9. “Cuối cùng cũng có chỗ đứng trong pháo đài”:
Lên nắm quyền lực

Thời gian chuyển tiếp ngắn ngùi của nền dân chủ Đức với chế độ Cộng hòa Weimar được đánh dấu bằng những khủng hoảng liên tục trong chính phủ, sự đổ vỡ của các liên minh và các cuộc bầu cử mới, không điều gì trong số đó khích lệ được niềm tin của cử tri vào hệ thống nghị viện. Bằng sắc lệnh khẩn cấp, chính phủ đã chuyển ngày càng nhiều quyền hành cho Tổng thống Hindenburg, người từng là thống chế dưới thời Hoàng đế Wilhelm II. Ngày 27 tháng 3 năm 1930, liên minh cuối cùng giữa Đảng Dân chủ Xã hội, Đảng Trung tâm và hai đảng tự do khác đã sụp đổ, khởi đầu giai đoạn tổng thống độc tài, ban đầu dưới quyền Thủ tướng Heinrich Brüning của Đảng Trung tâm, sau đó, từ tháng 5 năm 1932, dưới quyền Franz von Papen thuộc cánh hữu của Đảng Trung tâm.

Số lượng người thất nghiệp ngày càng tăng và cảnh nghèo khó của đại bộ phận dân chúng khiến nỗi hoang mang càng tăng, người dân sợ mất việc - đồng nghĩa với việc bị hạ thấp địa vị xã hội và đói nghèo. Trách nhiệm về tình trạng thảm họa này bị quy cho “hệ thống” Weimar. Với nhiều người, dường như chỉ có Đảng Quốc gia Xã hội với vị Quốc trưởng mạnh mẽ, lôi cuốn, mới sở hữu sự kiên quyết cần thiết để vượt qua khủng hoảng.

Không ai biết rõ hơn Hitler cách thu hút những người dân đang mong chờ một con người mạnh mẽ, mong mỏi đó vốn không chỉ hướng tới những người cánh hữu. Đảng Quốc gia Xã hội cũng hưởng lợi từ vấn nạn bầu cử trong những năm trước 1933, họ đã khai thác triệt để khả năng mạnh nhất của mình: kích động chính trị. Quy mô rộng lớn và sự mơ hồ trong chương trình của họ khó có thể xem là một nhược điểm. Việc sử dụng ngày càng nhiều chiến thuật khủng bố kèm theo các chiến dịch vận động của họ, với nạn nhân là hàng trăm người Cộng sản và những người chống đối thuộc phe xã hội chủ nghĩa cùng số lượng tương đương các “liệt sĩ” Quốc xã, đã không hề làm giảm sự cảm phục ngày càng tăng dành cho họ.

Trong cuộc bầu cử tháng 7 năm 1932, Đảng Quốc gia Xã hội đã trở thành đảng lớn nhất ở Reichstag, với 37,5% phiếu bầu. Trong khi nhiều cử tri đã bỏ phiếu để phản đối tình trạng hiện thời hơn là vì chương trình của Quốc xã, các thành viên của Đảng - lúc này đã vượt quá con số 800.000 - lại bị quyến rũ bởi thuyết động lực tuổi trẻ, quyết tâm tạo nên thay đổi, và cảm giác được thuộc về của đảng này. Nhưng 40% dường như là giới hạn khả năng của Đảng Quốc xã. Dù tuyên truyền tích cực, số phiếu bầu cho họ đã giảm nhẹ trong cuộc bầu cử tháng 9 năm 1932.

Từ mùa hè, Gregor Strasser đã tranh luận về việc tham gia một liên minh; trái lại, Hitler, được Göring và Goebbels ủng hộ, đã bám lấy ý muốn một mình thâu tóm quyền lực. Điều đó đã chia cắt ông ta và Strasser, khiến ông này hoàn toàn rút khỏi Đảng. Franz von Papen cố gắng thuyết phục Hindenburg chỉ định Hitler làm thủ tướng; bản thân Papen sẵn sàng làm phó. Và lần này, ông ta nhận thấy vị tổng thống già yếu, người từ lâu luôn từ chối Hitler, đã sẵn sàng bị thuyết phục.

Ngày 30 tháng 1 năm 1933, Hindenburg đồng ý bổ nhiệm Hitler làm Thủ tướng. Tại Berlin, các tiểu đoàn SA xuống đường rước đuốc thành một đoàn dài đi qua cổng Brandenburg. Họa sĩ Max Liebermann, vốn sống trong căn hộ trên Quảng trường Pariser ngay cạnh đó, khi đứng bên cửa sổ quan sát đoàn rước đã bình luận: “Tôi muốn ngốn cho nghẹn họng để nôn mửa ra mà nuốt không nổi!” Trái lại, nhiều người khác - và có lẽ là cả ông nội tôi Ernst - đã đứng hai bên đường để nồng nhiệt vẫy chào. Một ngày sau khi Hitler được bổ nhiệm, Gebhard Himmler Cha đã viết cho con trai Heinrich:

Heinrich yêu quý,

Chúng ta vừa viết thư gửi Thủ tướng và cả con cũng hãy nhận từ chúng ta những lời chúc nồng nhiệt và chân thành nhất về các thành công và thắng lợi của phong trào mà con đã có cống hiến lớn lao. Vậy là cuối cùng con cũng có chỗ đứng trong pháo đài. Cầu cho con, dù bị vô số kẻ thù và một vài người bạn xấu bao vây, sẽ thành công trong việc duy trì và nâng cao vị thế của mình, và cầu Trời ban cho con, con trai yêu của ta, sức khỏe ổn định mà con rất cần, và gặt hái được thành công cũng như phần thưởng xứng đáng.

Ông viết thêm là ông hoàn toàn hiểu rằng, vì Heinrich bận rộn công việc nên có lẽ họ sẽ không được gặp nhau trong một thời gian. Ông kết thúc bức thư đầy tình cảm bằng câu “Gửi con những lời chúc tốt đẹp nhất cùng nhiều cái hôn.”

Cùng ngày, mẹ của Heinrich cũng viết thư cho ông:

Heinrich yêu quý của mẹ,

Trong niềm vui ngập tràn, mẹ cũng muốn chúc mừng con vì đã đạt được những gì mà con và tất cả chúng ta hằng khao khát và vì thắng lợi mà Quốc trưởng của con giành được sau bao vất vả. Cầu cho ngài tiếp tục gặp điều tốt lành và được Chúa phù hộ… Chúng ta vô cùng vui mừng khi nhận được tấm thiệp con gửi từ Lippe có chữ ký của ngài Hitler, chúng ta đã mong ước điều đó từ bao lâu. Mẹ hy vọng con sẽ có mặt ở Berlin trong ngày chiến thắng. Ngày đó hẳn sẽ thật tuyệt, một đại lễ bày tỏ lòng tôn kính! Tâm trí mẹ luôn ở bên con và hết lòng yêu thương con.

Những bức này cùng các thư khác gửi tới Heinrich từ năm 1933 trở đi cho thấy sự hãnh diện quá mức của cha mẹ ông đối với con trai mình. Sau tất cả, Heinrich không chỉ đã đạt được thành công nào đó, mà dù tỏ ra lo ngại trong thời gian dài, cha mẹ ông vẫn phải công nhận rằng dường như ngay từ đầu ông đã lựa chọn đúng và giờ đang gặt hái thành quả (“cuối cùng con cũng có chỗ đứng trong pháo đài”). Khi ngẫm lại, hẳn họ rất ấn tượng trước niềm tin không hề lay chuyển suốt bao năm và không bị vấy bẩn chủ nghĩa cơ hội của Heinrich, giờ đây nhờ bền bỉ mà Heinrich đã giành được thành công. “Chúng ta vui sướng biết bao trước mỗi bức ảnh của con, Heinrich yêu quý của ta ạ, và cả trước những tin tức trên báo, đài,” hai tháng sau mẹ ông đã viết như vậy. Và một năm sau, một bức ảnh chân dung có chữ ký của Quốc trưởng đã “khiến bà sướng mê”.

Lúc này, các cụ cố tôi đã trở thành những người nhiệt tình ủng hộ Hitler. Tháng 10 năm 1933, họ nộp đơn xin vào Đảng, và với sự giúp đỡ của Heinrich, cuối cùng họ đã được chấp nhận, dù lúc này có tuyên bố không nhận đảng viên mới. Họ vui mừng trước uy thế của Heinrich, mà nhờ đó họ lại được thân cận với những người có quyền lực, thậm chí cả với tân thủ tướng. Họ chúc mừng cá nhân Hitler và trân trọng tấm thiệp có chữ ký của ông ta như thể đó là di vật của một vị thánh.

Đầu năm 1933, Heinrich và Marga bán căn nhà ở Waldtrudering và đến tháng 2 thì cùng con gái, khi ấy đã bốn tuổi, chuyển tới một căn hộ rộng rãi ở Prinzregentenstrasse, phía Đông trung tâm thành phố Munich - con phố Adolf Hitler đang sống. Dù ở rất gần trung tâm, nhưng cha mẹ của Heinrich không một lần đến thăm họ trong suốt một năm họ sống tại đây. Theo Gebhard Con, Heinrich thường đến dự các bữa trưa đoàn tụ gia đình vào mỗi Chủ nhật tại phố Jägerstrasse, nhưng chỉ đi một mình hoặc cùng với con gái. Gebhard nói, nhà Himmler không bao giờ vượt qua được sự xa cách đối với người con dâu. Nhưng cả Marga, “một phụ nữ lạnh lùng với thần kinh cực kỳ nhạy cảm, hoàn toàn không thân thiện và luôn than thở”, cũng có phần trách nhiệm. Tuy nhiên, bà là một bà nội trợ kiểu mẫu, “đơn giản, sạch sẽ, không can thiệp vào việc của chồng”, luôn đứng về phía chồng. Gebhard Con kể thêm, ông và Hilde vợ mình cũng không bao giờ thực sự gần gũi được với Marga.

Vị tân Thủ tướng đã thuyết phục được Tổng thống Hindenburg giải tán quốc hội một lần nữa vào ngày 1 tháng 2. Ngày bầu cử được ấn định là ngày 5 tháng 3. Đức Quốc xã đã sử dụng rất hiệu quả mấy tuần chuyển tiếp này để thủ tiêu hệ thống lập pháp. Bản “Sắc lệnh Bảo vệ Dân tộc và Nhà nước” với chữ ký của Hindenburg, được công bố lập tức sau vụ cháy tòa nhà quốc hội, là khởi đầu của tình trạng khẩn cấp thường trực. Những quyền cơ bản, như quyền tự do báo chí, tự do ngôn luận và hội họp, cũng như quyền riêng tư thư tín và điện thoại, đã bị thủ tiêu, và việc áp dụng “giam giữ phòng ngừa” cho phép bắt giữ những người bất đồng chính kiến; điều này lập tức được sử dụng để chống lại các lãnh đạo và nghị sĩ thuộc Đảng Cộng sản. Thêm nữa, sắc lệnh này chuyển trách nhiệm điều hành trong tình trạng khẩn cấp từ Tổng thống sang cho Thủ tướng và Bộ trưởng Nội vụ Wilhelm Frick. Nhưng dù đã sử dụng bạo lực ồ ạt chống lại các đối thủ, Đảng Quốc gia Xã hội, với 43,9 % số phiếu bầu, vẫn không đạt được ưu thế tuyệt đối vào ngày 5 tháng 3.

Ngay sau cuộc bầu cử Quốc hội, viện cớ đối phó với mối đe dọa từ tình trạng náo loạn và “hành động bạo lực gây nguy hiểm cho đất nước của bọn Cộng sản” các cao ủy quốc hội được phân bổ về mỗi bang để triệt tiêu quyền lực của chính quyền địa phương - việc này là trái với hiến pháp. Chính quyền Bavaria (bang lớn thứ hai sau Phổ), dưới quyền Thủ hiến Heinrich Held thuộc Đảng Nhân dân Bavaria, ban đầu từ chối khuất phục trước áp lực từ các cuộc diễu hành của SA và việc bổ nhiệm Ritter von Epp lam Cao ủy Đế chế tại đây ngày 9 tháng 3; nhưng rồi vào ngày 16, họ trở thành chính quyền bang cuối cùng chấp nhận từ chức. Với Đạo luật Khai thông được thông qua ngày 23, quốc hội đế chế đã tự loại trừ chính mình. Trong những tháng tiếp theo, hết đảng này tới đảng khác giải thể, sau cùng là các đảng Thiên chúa giáo: Đảng Nhân dân Bavaria và Đảng Trung tâm.

Ngay khi tới nơi, vào đêm ngày 9 tháng 3, tân cao ủy đế chế của Bavaria đã bổ nhiệm Đảng trưởng (Gauleiter) Munich và Thượng Bavaria Adolf Wagner làm quyền Bộ trưởng Nội vụ; Ernst Röhm, Tham mưu trưởng SA, làm Cao ủy Bang không cần qua bầu chọn; và đại biểu quốc hội Heinrich Himmler làm Cảnh sát trưởng Munich. Có vẻ như Himmler đã bị đánh tráo cho một chức vụ khá tầm thường. Tuy nhiên, trong thực tế, vị trí này cho ông cơ hội dựng nên một cấu trúc quyền lực đáng nể, trước hết áp dụng trên quy mô nhỏ, để tạo cơ sở thâu tóm cơ quan cảnh sát chính trị tại các bang khác, và cuối cùng là trên toàn nước Đức.

Từ ngày 10 tháng 3, việc loại bỏ các tổ chức chống đối tại Bavaria bắt đầu được tiến hành dưới sự chỉ đạo của Adolf Wagner và do Heinrich Himmler tổ chức thực hiện.

Himmler lập tức bắt tay vào việc, ông lập ra một nhà tù để hỏi cung và tra tấn những người bất đồng chính kiến. Nhà tù này đóng phía sau tòa nhà Sở Cảnh sát Chính trị Bavaria trên phố Briennerstrasse, con phố thanh lịch nơi ông ta từng ở thời sinh viên. Tại một cuộc họp báo ngày 20 tháng 3, Himmler công bố việc lập “trại tập trung cho tù chính trị” đầu tiên tại nước Đức, nằm ở Dachau phía Bắc Munich. Cả ở đây, những người bất đồng chính kiến cũng bị “giam giữ phòng ngừa” một cách không rõ ràng, đã rơi vào đó thì họ không còn quyền gì hết. Chỉ riêng trong tháng 4 và tháng 5 năm 1933, có 12 tù nhân đã bị SS giết hại tại Dachau.

Chức vụ mới của Heinrich cũng đem lại một công việc mới cho cha ông. Ngay từ ngày 13 tháng 3, ông đã viết thư cho Heinrich: “Lại là cha đây, hẳn con đang nghĩ vậy. Thực ra, nếu con trụ được lâu ở vị trí hiện tại thì cha sẽ mở một văn phòng để giúp mọi người. Hôm qua đã có hai người đến gặp cha rồi.” Ông nói, một trong hai trường hợp này rất cấp bách, là của “bạn thân của cha là Tiến sĩ Weber ở trường Theresiengymnasium, người lên thay cha làm chủ tịch Hiệp hội Hiệu trưởng vùng Bavaria”. Himmler Cha đề nghị Heinrich tiếp người này và “hãy lắng nghe một cách cảm thông nỗi lo đầy tình phụ tử của ông ấy”, ông ta luôn là một người dân tộc chủ nghĩa chân chính, nhưng con cả của ông đã “đi sai đường” và đã - có lẽ không phải thông tin cần thiết, nhưng rõ ràng đã bị “cô vợ loạn trí” của anh ta làm cho mê muội - trở thành luật sư bào chữa cho những người cộng sản. Giờ đây người con trai bị nghi là cộng sản và bị bắt; ngôi nhà của cha mẹ anh ta cũng bị khám xét nhiều lần. “Bởi cha không muốn làm phiền con vì những chuyên lặt vặt,” Heinrich Cha viết tiếp, “trừ phi Weber là Cộng sản và dính dáng với chuyện gì đó, cha xin con chí ít hãy làm trong khả năng để giúp đỡ gia đình đáng kính này.”

Trong vài năm sau đó, hết lần này đến lần khác cha mẹ ông rơi vào tinh thế tiến thoái lưỡng nan tương tự, khi bạn bè và người quen có con trai bị “thanh trừng”. Họ không phản đối việc ngược đãi cộng sản và những thành phần bất đồng chính kiến khác, nhưng họ quan tâm tới danh tiếng của các gia đình đáng kính - hơn là tới số phận của những người con. Trong một lần khác, cha của Heinrich gửi kèm một “bức thư đáng thương tâm” từ một bạn cũ của vợ ông sống ở Ingolstadt có chồng bị đưa vào Dachau. Trong bức thư Gebhard Cha gửi cho Heinrich ngày 15 tháng 11 năm 1934, ông nói mẹ của Heinrich đã “bị chấn động” khi đọc bức thư này, và ông than phiền tiếp rằng “hiếm có ngày nào mà không có một bức thư giống như vậy”. Heinrich xoa dịu ông bằng cách viết thư lại rằng người quen của họ đã được thả khỏi nơi “giam giữ phòng ngừa”.

Sau khi được bổ nhiệm làm cảnh sát trưởng Munich, Heinrich được rất nhiều người chúc mừng - từ cha mẹ cho tới vô số người thân cùng bạn bè. Cha ông viết rằng vị khách đầu tiên đến chúc mừng sáng ngày 10 tháng 3 là thầy giáo cũ của ông ta Hudezeck, ngay sau đó là Kätha Zahler cùng những người khác. Paula, khi ấy đang ở Dinslaken, cũng nhờ cha mẹ ông gửi tới lời chúc nồng nhiệt nhất. Ernst gửi thư cho anh trai từ Berlin nhân sự kiện này: “Không khí sôi nổi và nghi lễ long trọng chắc hẳn đã ngập tràn Munich! Thật tốt khi bọn Đảng Nhân dân Bavaria đã bị đá văng. Chúng phải bị hất khỏi ghế quốc hội.”

Ông nội tôi rõ ràng rất vui khi nền dân chủ bị chấm dứt một cách đầy bạo lực, hoặc ít nhất là sự sụp đổ của chính quyền Đảng Nhân dân ở Bavaria. Và rồi, cuộc thanh trừng do lãnh đạo Quốc xã tiến hành đã mở ra viễn cảnh nghề nghiệp mới cho nhiều người khác. Ernst nhận thấy cơ hội làm việc trong ngành vô tuyến mà ông vốn say mê, đặc biệt khi một đồng nghiệp tại VDE đã khích lệ ông sử dụng các mối quan hệ của mình: “Cấp trên trực tiếp của tôi, Tiến sĩ Dennhardt, đã rất tốt bụng khi nói với tôi rằng, ‘Tôi khuyên cậu, nếu có thể, hãy nhờ anh trai tìm cho một vị trí ở đâu đó, cậu có tài, cậu không khờ khạo và hiểu biết nhiều về lĩnh vực đo lường cường độ sóng tín hiệu…’”

Alfred Dennhardt là một nhà vật lý và kỹ sư điện, từng đi vòng quanh đất nước những năm 1923-1924 để diễn thuyết vận động bỏ phiếu cho phong trào dân tộc cực đoan. Năm 1930, ông ta vào làm chuyên gia nghiên cứu cho VDE, cơ quan này sau đó trở thành Tập đoàn Cung cấp điện tại Berlin-Moabit; ông ta được bổ nhiệm làm trưởng ban Kỹ thuật điện thoại vào đầu năm 1933 và là sếp của Ernst, năng lực của Ernst đã khiến ông ta rất ấn tượng. Ernst hẳn ý thức rõ rằng việc nhờ giúp đỡ với Heinrich là chuyện ưu tiên họ hàng thân thích - nếu không, ông đã chẳng cảm thấy cần phải mượn lời người khác để tự khen mình. Nhưng ông cũng biết mình có thể nhờ cậy anh trai những lúc cần dùng ảnh hưởng của ông anh để giúp gia đình và bè bạn. Một trong những thế mạnh đặc trưng cùa Heinrich là biết tạo dựng các mối quan hệ cá nhân và khai thác các đồng minh cũng như thuộc cấp trung thành từ đó. Ban đầu Heinrich tiếp cận với Đài Phát thanh Bavaria vì em trai mình, bởi Ernst thích quay về Munich hơn. Tuy nhiên, Heinrich đã bị từ chối thẳng thừng, do đó ông ta huy động những mối quan hệ thân quen của mình ở Berlin, và Ernst bắt đầu làm ở đấy từ ngày 1 tháng 6 năm 1933 trong vai trò kỹ sư cho Đài Phát thanh Đế chế.

Ernst đã nhờ cậy Heinrich đúng lúc. Đức Quốc xã đã vội vã chiếm lấy trụ sở của các đài phát thanh từ ngày lên nắm quyền và dần kiểm soát các chương trình phát sóng. Các chức vụ quan trọng nhất - và dần dần là mọi chức vụ - đều do các đảng viên trung thành nắm giữ, còn những người bất đồng chính kiến bị cho nghỉ việc. Tiến trình này được đẩy mạnh từ sau ngày 13 tháng 3, khi truyền thông được đặt dưới sự bảo hộ của Bộ Khai sáng và Tuyên truyền mới thành lập với Bộ trưởng là Joseph Goebbels.

Ngay trong bài diễn văn đầu tiên của mình trước giám đốc các đài phát thanh, Goebbels, người có thẩm quyền quyết định về nhân sự và chương trình phát sóng - các vấn đề về kỹ thuật vẫn còn thuộc trách nhiệm của Bộ Bưu chính - đã tuyên bố một đường hướng mới. Đối với ông ta, phát thanh là thứ vũ khí quan trọng ngang với việc trang bị cho Đế chế máy bay ném bom và xe tăng. Ông ta cũng khá rành về tuyên truyền. Ông ta thúc các vị giám đốc: “Không bao giờ được chán. Không bao giờ được để mọi thứ kéo đi. Không bao giờ được bày sẵn thông điệp trước thính giả. Không bao giờ được nghĩ cách tốt nhất để phục vụ cho chính phủ là phát đi những bản hành khúc dồn dập đêm này qua đêm khác.” Phải cho quần chúng thấy lối suy nghĩ mới “hiện đại, cập nhật và hấp dẫn; thông tin cho họ chứ không phải là lên lớp họ”. Phương tiện thích hợp là sóng phát thanh, được xem như “công cụ tiên tiến nhất và quan trọng nhất để gây ảnh hưởng tới quần chúng”.

Ngày 1 tháng 5 năm 1934, Eugen Hadamovsky, Giám dốc Chương trình Quốc gia, đã nói rõ nhiệm vụ cho ban điều hành Đài Phát thanh Đế chế: “Trong công việc, tất cả chúng ta đều ý thức rõ rằng hôm nay và trong tương lai, phát thanh là công cụ tiên phong của cuộc cách mạng Quốc gia Xã hội…” Họ đã bước vào lĩnh vực truyền thông khá mới mẻ này với khí thế hừng hực cho một hành trình mới. “Hãy táo bạo”, Hadamovsky khích lệ ban điều hành vào ngày 2 tháng 7 năm 1935: “Chúng ta sung sức, chúng ta trẻ trung, chúng ta năng động, chúng ta không bị truyền thống cản trở, chúng ta dựa vào bản năng mạnh mẽ của chính mình, chúng ta phải thử nghiệm, chúng ta phải táo bạo. Đấy là cơ hội tuyệt vời với truyền thông Quốc gia Xã hội”. Khi bắt đầu làm việc như một kỹ sư tại đây, ông nội tôi có lẽ cũng được đường hướng tiên phong này truyền cảm hứng, tại đây ông gặp được nhiều đồng sự trẻ tuổi, tất cả họ đều hăng say làm việc và hạnh phúc vì được tích cực chung sức xây nên một thời đại mới.

Nhằm che đậy cho công cụ tuyên truyền của mình, Goebbels đẩy mạnh dự án phát triển loại máy thu thanh rẻ và bền cho mọi người, gọi là Volksempfänger (máy thu thanh nhân dân), mà trong tương lai sẽ có mặt trong mọi phòng khách, quán bar và nơi làm việc. Mẫu máy mới - nổi tiếng với cái tên Goebbelsschnauze (miệng của Goebbels) - được giới thiệu tới công chúng tại Triển lãm Máy thu thanh Toàn nước Đức lần thứ 10 vào tháng 8 năm 1933. Với giá 76 đồng mark cũ [Reichmark*], rẻ hơn nhiều so với các mẫu máy trước kia có giá từ 200 đến 400 mark vốn vẫn được xem là thứ xa xỉ. Hai năm sau, có 1,3 triệu chiếc Volksempfänger được bán ra; đến khi chiến tranh nổ ra con số này là khoảng 3,5 triệu. Tháng 10 năm 1933, phòng Truyền thông Quốc gia Xã hội phát đi lời kêu gọi: “Lúc này, khi lời khẳng định mạnh mẽ về phẩm giá, danh dự và sự đoàn kết của dân tộc Đức phải được loan đi cho cả thế giới biết, không một ngôi nhà nào ở Đức được phép thiếu chiếc máy thu thanh để mỗi phút mỗi giây đều có thể trực tiếp kết nối mọi công dân của đất nước với Quốc trưởng cùng các đồng chí đảng viên thân tín của Người.”

Hai năm sau, Ernst Himmler và Alfred Dennhardt sếp cũ của ông đã khiến tình cảnh không còn có vẻ thuận lợi đến vậy. Họ xuất bản Cẩm nang về Ngăn nhiễu trong Phát sóng truyền thông, trong đó họ phàn nàn về thực tế là truyền thông qua phát thanh đã được phổ biến với tốc độ quá nhanh đến nỗi các công nghệ hỗ trợ không thể đáp ứng kịp, dẫn đến tình trạng bỏ qua các tiêu chuẩn khi lắp ráp các máy thu thanh làm chúng rất dễ bị nhiễu sóng. Cuốn cẩm nang của họ được dùng để “hướng dẫn cho các kỹ thuật viên”, những người có nhiệm vụ khảo sát và ngăn nhiễu, do đó góp phần tạo ra “nền tảng vững chắc cho việc truyền thông chất lượng cao”.

•

Đơn vị tiền tệ của Đức từ năm 1924 đến năm 1948.

— end note —

Ngày 8 tháng 7 năm 1933, Paula và Ernst kết hôn. Trước đám cưới, Paula được gọi tới Munich, và trong một tháng trời bà phải làm quen với công việc nội trợ, đặc biệt là haute cuisine [nghệ thuật ẩm thực thượng lưu]. Mẹ chồng tương lai đặc biệt muốn Paula học cách nấu những món con trai mình thích, nhất là các loại bánh ngọt vùng Bavaria. Nhưng có lẽ không chỉ vậy. Paula xuất thân từ một gia đình thương nhân. Có lẽ một trong những lý do bà ở lại trong nhà Himmler là để có được sự thanh nhã cần thiết cho vai trò của mình bên cạnh người chồng tương lai.

Lễ cưới được tổ chức tại Dinslaken, thị trấn quê nhà của Paula. Heinrich đã rất chu toàn. Em họ của Paula kể rằng bà mẹ tín đồ Công giáo nghiêm khắc của Paula “không hẳn đã vui mừng” với chàng rể mới, nhưng ít nhất con gái bà cũng làm dâu trong một gia đình đáng kính và - nhờ Heinrich Himmler - rất quyền thế. Walter, con trai út cưng của nhà Melter, có vẻ không khó chịu với việc hai nhà trở thành thông gia. Trái lại, Walter khá thân với Heinrich và năm 1935, ông ta đã thu xếp cho Walter gia nhập SS. Về sau, Walter tham gia chiến dịch đánh Nga với cấp hàm SS Sturmmann [Binh nhất] và là phóng viên chiến trường. Ông ngã xuống ngày 4 tháng 9 năm 1941. Heinrich là người đầu tiên được báo tin về cái chết này.

Heinrich sắp xếp cho đôi vợ chồng trẻ hưởng tuần trăng mật tại khách sạn Dreesen, khách sạn ưa thích của Hitler, ở gần Bad Godesberg bên sông Rhine. Khi trở về, Ernst và Paula hết lời cám ơn ông; có lẽ Heinrich đã trả mọi chi phí như một món quà cưới. Đôi vợ chồng rất thích vùng đất lãng mạn trong thung lũng sông Rhine này nên họ đã quay lại rất nhiều lần.

Ngay từ khi mới vào làm ở Đài Phát thanh Đế chế, Ernst đã làm việc gần cận với sếp của mình, Tiến sĩ Klaus Hubmann, và mau chóng trở thành cánh tay phải của ông ta. Hubmann cũng là một người hưởng lợi vì được bổ nhiệm vào chức vụ bị bỏ trống sau cuộc thanh trừng diễn ra ngay sau khi Đảng Quốc xã lên nắm quyền. Ngày 1 tháng 4 năm 1933, ông ta được bổ nhiệm làm Kỹ sư trưởng và Giám đốc Kỹ thuật của Đài Phát thanh Đế chế. Rất có thể nhờ mối quen biết của Heinrich với ông ta mà Ernst có được vị trí của mình. Hubmann vốn là một người quen cũ. Sau khi đi lính trong Thế chiến I, ông vào học Đại học Kỹ thuật Munich, gia nhập đội quân Freikorps của Epp năm 1919 và tham gia cuộc lật đổ chế độ cộng hòa đại diện Räterepublik. Sau đó, ông gia nhập Lữ đoàn Bộ binh 21 của Epp, mà Gebhard và Heinrich cũng là thành viên. Tháng 11 năm 1921 ông ta ra ứng cử, trong vai trò thành viên một hội đấu kiếm, vào hội đồng sinh viên và cũng ở cùng “danh sách hội” với Heinrich, ông ta được Heinrich tả lại trong nhật ký là “một thanh niên lịch sự, nhiệt tình và hết sức tử tế”. Trong năm 1923 và 1924, Hubmann là thành viên của Bund Oberland (Hội Yêu nước). Ông ta tham gia cuộc Chính biến Nhà hàng bia của Hitler và bị thương rồi về sau được trao Blutorden (Huân chương Máu). Tháng 8 năm 1924, ông ta bắt đầu làm việc trong phòng thí nghiệm cao tần và kỹ thuật máy tại hãng E. Lorenz ở Berlin-Tempelhof, tôi có tìm hiểu qua về cơ quan này khi lần đầu tiên tìm kiếm hồ sơ về Ernst Himmler trong Kho Lưu trữ Liên bang. Tháng 8 năm 1928, Hubmann chuyển sang Sở Bưu chính Trung ương Đế chế, và làm trợ lý khoa học trong lĩnh vực điện tín không dây và kỹ thuật điện thoại tại đó cho tới tháng 4 năm 1933.

Cuối năm 1931, Hubmann gia nhập Đảng Quốc gia Xã hội và cùng năm đó bắt đầu “bí mật làm việc cho SS”, khi đó ông ta vẫn chưa là thành viên của SS. Việc này được xác nhận trong một bức thư của Heinrich Himmler gửi đi năm 1934 tới SS Oberabschnitt Ost (Ban Phương Đông SS) mà Hubmann là thành viên. Rất có thể Hubmann đã làm việc cho SD (Cơ quan An ninh Đế chế), ông ta gia nhập SS cùng với Ernst Himmler vào chính ngày ông nội tôi bắt đầu làm việc cho Đài Phát thanh Đế chế. Tháng 10 năm 1933, cả hai cùng trở thành thành viên của SS Nachrichtensturm 2N23 (Đội Tình báo 2N23), Hubmann giảng bài về dao động sóng và kỹ thuật cao tần cho đội này. Đầu năm sau ông được bổ nhiệm làm chỉ huy của “một bán trung đội, chủ yếu gồm các chỉ huy SS có bằng cấp kỹ thuật” để “thực hiện một nhiệm vụ đặc biệt do đích thân Thống chế SS giao phó”. SS Mann Himmler II - tức binh nhì Ernst Himmler - cũng thuộc bán trung đội này. Tháng 8 năm 1935, Ernst và Klaus Hubmann được chuyển sang SS Nachrichten-Sturmbann 8 (Tiểu đoàn Tình báo 8 SS) với Alfred Dennhardt làm chỉ huy kể từ tháng 4 năm đó.

Mục đích của Heinrich Himmler là gì khi cho xây dựng các đơn vị chuyên gia truyền thông tại Trụ sở Trung tâm SS trong khi ông ta đã có trong tay cơ quan an ninh của Heydrich? Điều gì được che đậy dưới tất cả những bí mật ấy, dưới “nhiệm vụ đặc biệt” của Hubmann? Liệu có liên hệ nào giữa chuyện này với “thông tin thú vị” mà Ernst đã cung cấp cho anh mình suốt nhiều tháng? Thư từ của Ernst gửi Heinrich chỉ toàn những ám chỉ. Tháng 3 năm 1933 ông báo cho Heinrich rằng mình đã có thể trao cho một Tiến sĩ B. nào đó “thông tin về một quý ông trong RPZ” (có lẽ là Sở Bưu chính Trung ương Đế chế). “Lần tới anh đến đây em sẽ đưa anh một báo cáo tóm tắt…” Rồi vào tháng 7 năm 1933, sau khi bắt đầu làm việc trong Đài Phát thanh Đế chế, ông đã viết “hôm nay chỉ có một báo cáo tóm tắt về việc phân công nhiệm vụ: những con người rất dễ thương. Em có thể gặp để kể anh nghe cụ thể hơn được chứ? Có rất nhiều điều thú vị mà em muốn cho anh hay.” Và lặp lại đề nghị trong các thư trước: “Xin hãy cho em một nhóm”. Rõ ràng họ có một thỏa thuận để Ernst báo cáo về độ tin cậy chính trị của các đồng nghiệp, có lẽ cũng là những người có các năng lực phù hợp với kế hoạch về thông tin liên lạc của Heinrich.

Trong vài tháng kế tiếp, Heinrich tập trung hướng tới việc nắm lấy cơ quan cảnh sát chính trị của từng bang trên toàn quốc; bang cuối cùng và cũng là bang lớn nhất, Phổ, có cơ quan Geheime Staatspolizei (Gestapo, Cảnh sát Mật vụ Quốc gia) dưới quyền của Thủ hiến bang Hermann Göring. Ngày 20 tháng 4 năm 1934, Heinrich được bổ nhiệm làm Chánh Thanh tra Sở Cảnh sát Mật vụ Phổ; Reinhard Heydrich giữ chức Giám đốc Sở Cảnh sát Mật vụ Berlin.

Về hình thức, SS vẫn dưới quyền Tham mưu trưởng SA, Ernst Röhm. Trong cuộc đấu tranh giành quyền lực xảy ra vào những tháng sau đó, Heinrich không do dự loại trừ người thầy cũ của mình, “Đại úy Röhm tử tế”. Tình hình đang thuận lợi cho ông. Röhm và các lãnh đạo SA khác ngày càng không hài lòng với đường hướng mà Hitler thực hiện. Bạo lực đường phố đã không còn hữu ích và Hitler quyết định chuyển sang giai đoạn mới, trở thành đồng minh với giới thượng lưu truyền thống, đặc biệt là quân đội. Ngày 30 tháng 6 năm 1934, SD và Gestapo đưa ra một báo cáo về cuộc chính biến sắp xảy ra của SA, trong đó thủ tướng tiền nhiệm của Hitler, Tướng Schleicher, và cựu Trưởng ban Tổ chức Đảng Gregor Strasser, bị quy là có liên quan. Ngay trong đêm đó, không chỉ các lãnh đạo SA mà cả những người chống đối khác bị xem là mối nguy hại cũng bị bắt giết. Trong hai ngày sau đó, khoảng 200 người trở thành nạn nhân trong cuộc thanh trừng của SS, trong đó có Röhm, Strasser, Schleicher và Kahr, cựu Thủ hiến Bavaria.

Khắp nơi người ta nhẹ nhõm khi thấy Quốc trưởng cuối cùng đã mạnh tay trừng trị bọn SA kiêu căng và bạo lực. Cả quân đội lẫn nhà thờ đều không bình phẩm gì về các hoạt động giết người, mặc dù có cả các nhân vật cao cấp của cả hai tổ chức này bị giết trong cuộc thảm sát. Sau đó, quyền lực của Hitler trở nên vững vàng hơn bao giờ hết. Ngày 1 tháng 8, không lâu trước khi Hindenburg chết, Hitler tới gặp vị Tổng thống già nua và được chấp thuận đạo luật hủy bỏ chức vị tổng thống. Hitler giờ đây nắm tất cả uy quyền trong tay trên cương vị Quốc trưởng và Thủ tướng. Từ giờ trở đi, quân đội và quan chức, bao gồm cả các bộ trưởng chính phủ, không còn thề nguyện trung thành với hiến pháp nữa mà là với “Quốc trưởng của Đế chế và nhân dân Đức”.

Sau cuộc thanh trừng đẫm máu, cơ quan cảnh sát chính trị không còn dưới quyền Bộ Nội vụ của Frick nữa, mà độc lập trên danh nghĩa, ban đầu dưới quyền Hermann Göring. Nhưng Heinrich Himmler lập tức bắt tay vào lập Văn phòng Trung ương của Tư lệnh Cảnh sát Chính trị các bang riêng lẻ ở Berlin nhằm tập trung quyền lực cho chính mình. Tháng 11 năm 1934, Göring chuyển giao hoạt động của Gestapo Phổ cho ông ta, đưa Himmler lên thành người đứng đầu toàn bộ Cảnh sát Mật vụ Quốc gia, trong khi rất lâu sau đó, vào mùa hè năm 1936, cơ quan này mới chính thức được thành lập.

Hình 1: Ngay sau khi bức ảnh này được chụp, Gebhard Himmler đã thực hiện một chuyến chu du dài ngày. Trước lúc lên đường, ông viết sẵn những bức thư vĩnh biệt gửi từng thành viên gia đình, trong đó tính sẵn chuyện gì cần làm nếu ông chết: giảm bớt chi tiêu trong nhà, mức tăng lương cho người giúp việc và định hướng nghề nghiệp cho các con trong tương lai. “Sẽ tốt hơn nếu chúng không trở thành các học giả kinh viện hay sĩ quan quân đội,” ông nhắc nhở vợ mình, “và, anh xin em đừng cho chúng học thần học”.

Hình 2. Gebhard Himmler Cha chỉ mới 8 tuổi khi cha ông, một cựu quan chức hải quan, qua đời. Ông đã không bao giờ quên được thời niên thiếu đầy thiếu thốn của mình. Ảnh này chụp vào khoảng thời gian ông kết hôn.

Hình 3. Ngày 22/7/1897, Gebhard Himmler kết hôn với Anna Heyder. Tiệc cưới tổ chức tại Sảnh Bạc của quán cà phê Luitpold thanh lịch trên phố Briennerstrasses ở Munich, nơi sau này Heinrich Himmler đặt nhà tù SS để giam giữ các đối thủ chính trị của chế độ Quốc Xã.

Hình 4. Gebhard, con cả trong số ba anh em trai nhà Himmler, người luôn làm được mọi việc một cách dễ dàng. Ảnh chụp lúc ông 5 tuổi.

Hình 5. Heinrich, người con thứ từ nhỏ đã luôn ốm yếu. Ảnh chụp cùng cha ông.

Hình 6. Con trai út, tên thường gọi trong gia đình là “Ernsti”, “Bubi” hay Mizzi , là một đứa trẻ vui tươi và tự tin, là “tia nắng nhỏ” của cha mẹ và là một học sinh gương mẫu, có óc kỹ thuật như anh trai Gebhard, và như Heinrich, không có khả năng âm nhạc và thể thao.

Hình 7. Heinrich chụp chung với lớp mình vào năm thứ hai trường Wilhelmsgymnasium (hàng thứ hai, đứng thứ hai từ phải sang). Ở hãng đầu (thứ ba từ trái qua) là người bạn thân nhất và gắn bó với ông suốt đời, Falk Zipperer, ông này về sau cũng gia nhập SS; bên trái ông là bạn học người Do Ihái tên là George Hallgarten, về sau di cư cùng gia đình và trở thành một sử gia xuất sắc. Trong hồi ký của mình, Hallgarten đã kể rằng việc Heinrich “nỗ lực tập luyện để chơi thể thao tốt khiến mọi người thấy thương hại cho cậu ta”.

Hình 8. Hằng năm gia đình Himmler đều tới vùng núi nghỉ hè. Chuyến đi có rất nhiều hoạt động như đi bơi, đi dạo và ngắm cảnh, nhưng người cha vẫn bắt các con tiếp tục việc học trong suốt kỳ nghỉ và phải viết nhật ký mà ông kiểm tra mỗi ngày. Trong ảnh là ba anh em vào mùa hè năm 1914 ở Tittmoning cùng với các con gái của những người bạn. Năm đó cả gia đình đã phải bỏ ngang kỳ nghỉ vì Thế chiến I nổ ra.

Hình 9. Ngoài cùng bên trái là Ernst; trên cùng bên phải là Heinrich; và ở giữa hai người là Lu Zahler. Anh em nhà Zahler có họ xa và là bạn thân của anh em nhà Himmler. Lu cùng hai em gái, Mariele và Pepperl, cũng có trong ảnh này, đã thường xuyên ở bên anh em nhà Himmler. Khi học đại học ở Munich, Heinrich, Lu và Gebhard không chỉ gần như ngày nào cũng gặp nhau - trong nhóm bạn gia đình ở nhà trọ Loritz, mà còn cùng tham gia huấn luyện quân sự trong Lữ đoàn Bộ binh 21 mà tiền thân là Freikorps Epp.

Hình 10. Giáo sư Gebhard Himmler rất tự hào về quá khứ nhà binh của cha mình. Bản thân ông vốn bị xếp loại là “vĩnh viễn không phù hợp để nhập ngũ” do cận thị nặng. Dù vậy, khi Thế chiến I nổ ra, giống như nhiều người Đức trung lưu có giáo dục khác, ông đã mơ về sự vĩ đại của dân tộc Đức, và đã bắn pháo hoa mừng dịp chiếm được Warsawa vào tháng 8 năm 1915. Ông tin chắc vào thắng lợi của nước Đức đến nỗi đầu tư một khoản tiền đáng kể cho trái phiếu chiến tranh.

Hình 11. Với Heinrich và Gebhard, việc huấn luyện sử dụng vũ khí và cận chiến trong Lữ đoàn thiếu sinh quân tình nguyện sau khi Thế chiến I nổ ra là không đủ chất quân sự - “quá vui vẻ”, như họ nhận xét. Họ nóng lòng chờ cơ hội để “chứng tỏ bản thân trong chiến đấu”. Khi Gebhard gia nhập Landsturm (quân dự bị), Heinrich, khi ấy 14 tuổi, đã thở dài ghen tỵ: “Ôi, giá bằng tuổi anh ấy, tôi đã ra trận từ lâu rồi.” Cuối cùng, ngày 1/1/1918, ông tự hào lên đường tham gia khóa huấn luyện sĩ quan.

Hình 12. Gebhard nhận nhiệm vụ tháng 4 năm 1918. Sau khi chiến đấu trên mặt trận (chỉ “cách Paris 65km!”) đơn vị của ông phải rút về một vị trí gần thành phố Ypres thuộc Bỉ, nơi sau nhiều tháng chiến tranh đã trở thành một vùng đất hoang tàn như trên mặt trăng.

Hình 13 Trong khí Gebhard, trở về dạn dày kinh nghiệm sau chiến tranh và được tặng Huân chương Chữ Thập Sắt, được phép vào thẳng đại học, thì Heinrich (hàng đầu, thứ hai từ trái qua) phải miễn cưỡng quay lại trường trung học. Và chính cha ông (người bên phải trong số hai giáo viên trong ảnh) là người đứng dạy “lớp đặc biệt cho những người trở về từ chiến trường” này.

Hình 14. Trường Wittelsbacher Gymnasium ở Munich, nơi Gebhard Himmler Cha là hiệu trưởng từ năm 1922 cho đến khi ông nghỉ hưu năm 1930 - đỉnh cao trong một sự nghiệp phấn đấu không ngừng nghỉ.

Hình 15. Khi Heinrich 9 tuổi, cha ông bắt ông bắt đầu viết nhật ký. Từ đó trở đi, ông phải ghi chép mọi việc diễn ra trong gia đình - những bữa ăn, dạo chơi, học piano, đi bơi, thời tiết. Cha ông kiểm tra các ghi chép, sửa lỗi chính tả và chỉnh những chỗ ghi sai. Ngay cả sau này cũng không có chút cảm xúc nào trong những ghi chép khô như ngói ấy. Chỉ duy nỗi khao khát vô bờ được đi lính mới khiến Heinrich bộc lộ cảm xúc: “Chúa ơi, những chiến sĩ vừa hành quân ngang qua!”

Hình 16. Heinrich Himmler cùng một đơn vị thuộc Reichskriegsflagge dưới quyền Đại úy Röhm sáng sớm ngày 9/11/1923, bên ngoài Sở Chỉ huy Sư đoàn Bavaria vừa chiếm được, với “lá cờ ôm trong tay”, như người bạn đại học là Mariele Rauschmeyer sau này viết lại. “Nhìn lá cờ này ta cảm thấy thật an toàn và yên tâm, còn anh ấy trông thật tự hào.” Chiều ngày 8/11, Adolf Hitler đã tuyên bố cách mạng trên khắp nước Đức và lệnh cho Röhm phải chiếm trụ sở cũ của Bộ Chiến tranh ở Munich. Cuộc chính biến thất bại ngay ngày hôm sau.

Hình 17. Heinrich thừa nhận với anh trai rằng ông thà “một mình quét sạch căn phòng chứa cả ngàn thằng cộng sản” còn hơn là thú nhận mối quan hệ với Marga Siegroth cho cha mẹ biết. Bà hơn ông bảy tuổi, là tín đồ Tin Lành và trên hết đã từng ly dị. Trong gia đình, bà được xem như “một phụ nữ cực kỳ nhạy cảm và lúc nào cũng thấy than thở”.

Hình 18. Nhìn chung, Heinrich và Marga rất ít gặp nhau và theo lời Gebhard thì chẳng bao lâu sau đám cưới họ đã trở nên lạnh nhạt với nhau. Một chuyến nghỉ dưỡng ở suối nước khoáng gần Wiesbaden tháng 11/1936 có vẻ đã đưa họ trở lại gần nhau đôi chút.

Hình 19. Cả Marga và Heinrich đều rất yêu con gái Gudrun, còn gọi là “Püppi”. Marga rất vui vì con gái họ “đáng yêu và tốt bụng”; trái lại, bà dùng những lời lẽ không hay để nói về đứa con trai mà họ nhận nuôi năm 1934, một đứa trẻ “có bản tính xấu xa”.

Hình 20. Heinrich và Marga mơ được nuôi một đàn gà và trồng rau củ. Himmler Cha đã tìm thấy những căn nhà “rẻ bèo” trên báo. Marga bán cổ phần phòng khám tư mà bà sở hữu cùng một bác sĩ phụ khoa (“Cái tên Hauschildt ấy! Tất cả lũ Do Thái đều cùng một giuộc!” ) và Heinrich đã dùng tiền này để mua ngôi nhà trong ảnh ở Waldtrudering, phía đông Munich; ông còn tự mình làm khu chuồng gà. Họ thường xuyên cãi vã về chuyện tiền bạc: “Em đang vắt óc mà nghĩ cách để chúng ta có thể trả tất cả những khoản này”, Marga than vãn.

Hình 21. Sau khi bán ngôi nhà ở Waldtrudering, Heinrich và Marga mua biệt thự “Lindenfycht” ở Gmund bên hồ Tegernsee vào năm 1934. Marga và Püppi thường sống ở đây sau năm 1940; Heinrich chủ yếu sống ở Berlin, dù có lập một văn phòng ở Gmund. Khi làm việc tại đấy, ông thường đi cùng cô thư ký riêng và cũng là tình nhân của mình, Hedwig Potthast, người mà sau khi sinh cho ông hai đứa con đã được ông mua cho ngôi nhà có tên là “Schneewinkellehen” gần vùng Schönau thuộc tỉnh Berchtesgaden bằng khoản vay từ ngân quỹ Đảng.

Hình 22. Ngày 2/7/1936, buổi lễ long trọng kỷ niệm 1.000 năm ngày mất Henry I được tổ chức tại mộ của nhà vua trong hầm mộ của Thánh đường Quedlinburg. Ngay từ thế kỷ 19, Henry I đã được những người dân tộc chủ nghĩa Đức tôn thờ; theo họ, ông đã mở ra “con đường sang phương Đông” để các Hiệp sĩ Teuton chinh phục những dân tộc có “nguồn gốc thấp kém” ở đó và theo đuổi viễn cảnh một Đế quốc Đại Đức. Heinrich Himmler tự xem mình là hiện thân của vị vua này. Tại buổi lễ đó, Himmler đọc một bài diễn văn khoa trương dưới ánh nến, với sự tham dự của nhiều nhân vật cỡ bự của Đức Quốc xã gồm Robert Ley - Trưởng ban Tổ chức Đảng, Wilhelm Frick - Bộ trưởng Nội vụ, và Hans Frank - Bộ trưởng không bộ. Anh trai Gebhard của ông chơi dàn đại phong cầm - ông là người duy nhất Heinrich tin tưởng giao cho việc đêm nhạc ứng biến theo buổi lễ hoang phí kéo dài hàng giờ đồng hồ này.

Hình 23. Tháng 7/1933, Ernst và Paula làm đám cưới tại Dinslaken. Họ gặp nhau lần đầu tiên vào mùa xuân 1930. Ông đã viết thư cho cha mẹ, những người đang lo ông sẽ lại mắc vào một mối quan hệ không đăng đối như Heinrich: “Cha mẹ không cần phải nổi nóng về Paula B. Con luôn thận trọng suy đi nghĩ lại về những việc như vậy. Đối với con câu hỏi cơ bản đối với bất cứ người phụ nữ nào là: Đứa con với cô ấy sẽ trông như thế nào?” Trước đám cưới, Paula được gọi đến nhà của cha mẹ Ernst, tại đây trong vài tuần bà phải học cách nấu những món ưa thích của người chồng tương lai và các phép tắc của xã hội thượng lưu.

Hình 24. Bà nội tôi Paula sinh ra trong một gia đình thợ thủ công vùng Rhineland, được nuôi dạy như một người Công giáo và là con gái duy nhất học nghề theo lời khuyên của cha. Bà học nghề làm mũ và quản lý một cửa hàng mũ thời trang của một công ty nhỏ ở Berlin cho tới khi lấy chồng. Hôn nhân của bà với Ernst là một thăng tiến trên nấc thang xã hội, đem lại cho bà cuộc sống sung túc có nhà riêng, người hầu và được đi nghỉ hàng năm. Sau chiến tranh, khi bà phải một mình nuôi các con, nghề làm mũ đã giúp cả nhà sống sót.

Hình 25. Việc Heinrich Himmler làm phù rể trong đám cưới Ernst và Paula đã gây xôn xao thành phố nhỏ Dinslaken. Trong ảnh, ông mặc bộ quân phục của Thống lĩnh SS. Theo lời kể, mẹ của Paula tỏ ra “không mấy hài lòng với người con rể, anh trai của con rể hay quan điểm chính trị của ông ta. Tuy nhiên, em trai Walter của Paula, khi ấy 20 tuổi, đã có mối quan hệ tốt với Heinrich và ông đã tìm cho Walter một chức vụ trong SS. Paula sớm kết thân với anh chồng, bà gọi ông ta là “Heini yêu quý”. Không lâu sau đám cưới, ông tìm cho Ernst một vị trí đầy triển vọng trong Đài Phát thanh Đế chế ở Berlin, và suốt vài năm sau đã nâng đỡ em mình cả trong sự nghiệp lẫn đời tư. Đáp lại, Ernst cung cấp thông tin và phục vụ cho Cơ quan An ninh của Heinrich.

Hình 26. Ernst cùng ba người con. Sau khi cưới, Ernst và Paula chuyển về quận Ruhleben ngoại ô Berlin. Khu nhà từng thuộc nghiệp đoàn này đã bị sung công sau khi Quốc xã lên nắm quyền và chuyển giao cho Mặt trân Lao động Đức, Mặt trận đã bán những ngôi nhà song lập có vườn rộng này cho các Đảng viên. Những lãnh đạo cấp cao của SS cũng sống tại đây, trong số đó có Hermann Behrends, người từ năm 1933 trở đi là Giám đốc Sở An ninh SS Berlin và sau đó là Tư lệnh SS và Cảnh sát cấp cao ở Nam Tư. Năm 1937, gia đình Behrends, bạn của Ernst và Paula, đã mua ngôi nhà song lập kề bên cùng lúc với gia đình Ernst bằng khoản vay từ Thống lĩnh SS. Ngôi nhà bên cạnh là của Klaus Hubmann, sếp của Ernst trong Đài Phát thanh và có vẻ cũng là bạn thân của ông.

Hình 27. Ảnh chụp Ernst và con gái cả trong vườn, sau lưng họ là Hubmann.

Hình 28. Thông qua Heinrich và với sự giúp đỡ của Hubmann, người đã “bí mật làm việc cho SS” từ năm 1931, Ernst vào làm trong Đài Phát thanh Đế chế. Ông nhanh chóng trở thành “cánh tay phải” của Hubmann. Cả hai thường cùng đi công tác - ảnh này (có lẽ chụp năm 1938) chụp trong chuyến công tác đến trạm tiếp sóng Königsberg. Hubmann và Ernst đã cùng tổ chức - tất cả đều trôi chảy - việc phát sóng những buổi đại mít tinh của Đảng ở Nuremberg, Thế vận hội Olympic năm 1936 và Cuộc Sáp nhập vùng Sudeten sau khi Đức xâm lược Tiệp Khắc. Hubmann, một kẻ Quốc xã nhiệt thành nhưng không phải là người khéo miệng, đã bị Goebbels cách chức không báo trước mùa hè năm 1942. Ernst, người kế nhiệm không chính thức của Hubmann, rõ ràng đã xem việc cách chức này như lời cảnh báo; những liên hệ với Hubmann sau đó đã bị cắt đứt.

Hình 29. Với sự giúp đỡ của Fritz Todt, Tổng Thanh tra ngành công nghiệp xây dựng Đức, năm 1939 Gebhard chuyển về làm việc trong Bộ Giáo dục ở Berlin từ cương vị hiệu trưởng một trường dạy nghề ở Munich. Trong trách nhiệm kép của mình, vừa chịu trách nhiệm các vấn đề kỹ thuật vừa là trưởng ban trong Văn phòng Kỹ thuật Trung ương cùa Đảng Quốc xã, ông là quan chức Bộ Giáo dục đã thông qua Văn phòng Trung ương của Todt bắt buộc các kỹ sư Đức hoặc phải gia nhập “cộng đồng chủng tộc” để qua đó kiểm soát họ, hoặc bị khai trừ khỏi đó vì lý do “chủng tộc” và do đó tước bỏ danh hiệu kỹ sư của họ. Năm 1944, Gebhard được thăng chức lên cục trưởng trong Bộ Giáo dục; ngoài ra, trong những năm cuối chiến tranh, ông giữ chức thanh tra của Vệ binh SS.

Hình 30. Richard Wendler quen biết Gebhard từ năm 1919 trong hội sinh viên ở Munich; 7 năm sau Gebhard cưới em gái Hilde của Wendler. Năm 1939, Wendler cùng Hans Frank đến Chính quyền chung Ba Lan, tại đấy, với chức vụ Thống đốc vùng Cracow và Lublin, ông ta cộng tác “trôi chảy” với SS trong việc trục xuất người Do Thái và tái định cư người Ba Lan. Ông leo lên đến chức Trung tướng SS và rất được lòng Heinrich với việc cung cấp tin nội bộ cho ông ta về Frank và các quan chức khác. Sau chiến tranh, Wendler ẩn nấp một thời gian sau đó ông bền bỉ đấu tranh để giảm án loại của mình từ “thủ phạm chính” tới khi được phục hồi danh dự và cuối cùng có thể hành nghề luật sư trở lại.

Hình 31a và 31b. Tháng 5 năm 1945, Gebhard bị người Anh tạm giam tại trại Neumünster, tại đây em dâu Paula lén tuồn cho ông một bức thư giấu trong một chiếc bánh. Ông trải qua ba năm tù trong trại tạm giam, nơi ông gặp “các đồng chí cũ”. Ông lưu lại một cuốn sổ tay khắc họa thời kỳ trong trại và làm thơ, trong đó ông mô tả mình và những người khác là những kẻ ngây thơ bị Hitler dẫn đi lầm đường lạc lối. Tháng 8 năm 1948, vào ngày ông được thả, con gái ông đón ông tại cổng trại ở Ungerstrasse, Munich. Sau này, Gebhard tìm được một vị trí nhân viên quèn và tranh đấu thành công để được trả lương hưu như một công chức cao cấp.

10. “Kiên định với Chủ nghĩa Quốc gia Xã hội”:
Sự vươn lên của ba anh em

Ernst đã tìm được chỗ ở cho mình và Paula trong “khu nhà tập thể đường sắt” tại Biedermeierweg, quận Ruhleben ngoại ô Berlin. Khu nhà này được xây dựng trong giai đoạn 1927-1928 và tới năm 1933 thì thuộc về công đoàn đường sắt. Những biệt thự song lập nho nhỏ có khu vườn rộng rãi này hầu hết đều đã có người thuê, chủ yếu là các nhân viên văn phòng bình thường, có thêm một số thư ký công đoàn và thỉnh thoảng có cả nghiên cứu sinh thuê ở.

Ngày 2 tháng 5 năm 1933, một ngày sau khi Đức Quốc xã biến ngày lễ Quốc tế Lao động của những người chủ nghĩa xã hội thành ngày Lao động Quốc gia của mình, những phân đội và đơn vị SA thuộc tổ chức Betriebszellenorganisation (Tổ chức Chi bộ Cơ sở) của Quốc xã xông vào các tòa nhà và văn phòng của phong trào công đoàn, tịch thu tài sản và bắt bớ người của phong trào. Vài ngày sau, các thành viên của Allgemeiner Deutscher Gewerkschaftsbund (Tổng Liên hiệp Công đoàn Đức) bị buộc phải nhập vào Deutsche Arbeitsfront (Mặt trận Lao động Đức) thành lập ngày 10 tháng 5 do Robert Ley lãnh đạo.

Chi bộ cở sở của Đảng Quốc xã được thành lập theo đề xuất của người đứng đầu cơ quan tuyên truyền của Đảng, Joseph Goebbels, từ trước khi Đảng lên nắm quyền. Mục đích của tổ chức này là thu hút sự chú ý của quần chúng với Đảng Quốc xã, đồng thời lôi kéo họ khỏi các hội đồng công xưởng Dân chủ Xã hội. Cả Ernst cũng là thành viên Tổ chức Chi bộ Cơ sở. Theo những cứ liệu mà tôi tìm được, thời điểm ông tham gia tổ chức này sớm nhất là vào năm 1934, nhưng có lẽ đúng hơn là từ trước đó nữa; tôi cũng không thể loại trừ khả năng ông can dự vào phong trào đốt sách tháng 5 năm 1933*. Bởi lẽ, với tư cách người của tổ chức, hẳn ông cũng được biết tin về chiến dịch tịch thu khu nhà này và đoán được rằng sau đó nó sẽ trở thành tài sản của Mặt trận Lao động mà ông là thành viên, như thế nghĩa là sẽ có nhà cho vợ chồng ông - một cơ hội xuất hiện thật đúng lúc cho cặp vợ chồng mới cưới. Tôi tự hỏi liệu ông Ernst có khi nào đặt câu hỏi về cách tịch thu nhà như ăn cướp của Mặt trận Lao động hay không. Nhưng có lẽ ông chỉ thấy phấn khởi vì đã tìm được một nơi ở lý tưởng cho vợ chồng mình - yên tĩnh, nhiều cây và chỉ cách nơi làm việc mới ở quận Masurenallee ba trạm tàu điện ngầm. Trên tất cả là viễn cảnh ông sẽ sớm mua được một căn trong khu này.

•

Phong trào đốt sách tháng 5 năm 1933 do Đức Quốc xã phát động nhằm vào những tác phẩm không mang tính Đức, thường là của các tác giả theo chủ nghĩa Marx, người Do Thái, người có tư tưởng hòa bình.

— end note —

Ngày 17 tháng 5 năm 1934, đúng ngày sinh nhật Himmler Cha, Paula sinh hạ một cô con gái. Vài tháng sau, khi đó họ đã chuyển tới một ngôi nhà rộng hơn trong khu nhà trên, Paula lại mang bầu lần nữa. Klaus Hubmann, sếp của Ernst, cũng đã đưa gia đình về khu này ở từ đầu năm. Ernst và Paula ở căn biệt thự song lập đã trở nên “vô chủ” kế bên, trước đó nó là nơi ở của một thư ký công đoàn, một họa sĩ và một kỹ sư xây dựng. Những người chủ cũ đã phải chịu số phận ra sao?

Tôi biết đến căn nhà của ông bà mình từ một tấm ảnh cũ và từ một vài ký ức cha tôi còn giữ được, nhất là về khu vườn và con phố cha chơi đùa thuở bé. Một hôm, tôi đi bộ từ ga xe điện ngầm Ruhleben ngang qua các căn biệt thự song lập với những khoảnh vườn mà trong mắt người Berlin là rất rộng. Tôi có cảm giác như đang ở giữa một ốc đảo yên bình. Tiếng chim ríu rít thay cho tiếng tàu xe ồn ào, những đóa hướng dương nở rực rỡ và hoa dại mọc dưới những gốc thông già. Tôi đến trước ngôi nhà mà cha từng sống những năm đầu đời. ông vẫn kể rằng nó rất nhỏ, rằng ông bà nội đã phải cơi nới thêm mới đủ chỗ cho cả gia đình. Nhưng với tôi, ngôi nhà này không nhỏ chút nào.

Tôi bấm chuông. Chủ nhà có nhà. Sau khi tôi ngập ngừng giải thích mình là ai, cặp vợ chồng già có vẻ hơi sợ hãi. Bản thân tôi cũng không chắc mình đang làm gì ở đây. Phải chăng tôi chỉ tò mò muốn xem hiện ai đang sống ở đây? Tôi bối rối nói rằng mình đã xem những bức ảnh chụp khu vườn và xin phép được ngắm nó. Họ đưa tôi đi xem ngôi nhà và tôi ngạc nhiên trước độ rộng của khu đất. Đó hẳn là thiên đường đối với trẻ con.

Hóa ra những người chủ hiện tại biết rất rõ tôi là ai, và ban đầu họ còn sợ rằng tôi tới để đòi lại tài sản. Họ kể với tôi rằng khi mua nó, họ đã được phòng quy hoạch địa phương và chủ sở hữu là công ty đường sắt cho hay rằng các ngôi nhà từng bị tịch biên năm 1934 để cho các đảng viên Quốc xã thuê hoặc mua. Tôi rất ngạc nhiên khi biết đây không chỉ là nơi ở của rất nhiều quan chức Đảng mà cả các lãnh đạo SS nữa. Điều này không thật sự khớp với những gì cha đã kể cho tôi. Cha khăng khăng rằng không có nhân vật quan trọng nào sống ở đấy, chỉ có “những Đảng viên Quốc xã cấp thấp”, trong những ngôi nhà “rất chật chội” và không có phòng nào cho người giúp việc.

Không có câu chuyện nào được kể lại trong gia đình tôi là đúng sự thật. Dĩ nhiên, các nhân vật chóp bu của Đảng Quốc xã không sống ở đấy; họ có biệt thự riêng ở các quận Grunewald hay Dahlem. Nhưng khu này, với những ngôi nhà tiện nghi và khu vườn rộng, lại rất hấp dẫn với các Đảng viên và sĩ quan SS cấp trung, và Mặt trận Lao động đã dần bán lại chúng cho họ. Bác gái tôi nhớ rằng ông Ernst và bà Paula luôn có một người hầu gái sống cùng trên căn phòng áp mái có cửa sổ, đó thường là một cô gái chịu án lao động công ích bắt buộc trong một năm. Với một người nhận lương cao như Kỹ sư Trưởng đáng kính thuộc tầng lớp trung lưu Ernst Himmler, chuyện ông cần một người giúp việc trong nhà là miễn bàn. Và những năm đó chuyện “giúp việc” không phải lúc nào cũng là tự nguyện. Đôi khi ông bà nội tôi, cũng như gia đình Behrends hàng xóm, nhận một cô hầu trẻ người Ukraina - đó là lao động cưỡng bức. Một ngày, cô giúp việc nhà Behrends bỏ trốn, sự kiện này đã trở thành đề tài chính trong các cuộc trò chuyện giữa hai gia đình suốt nhiều ngày liền.

Thời gian này Gebhard, anh trai của Ernst, thường đến Berlin trong vai trò quan chức của Hiệp hội Giáo viên Quốc xã để tham dự các hội nghị quốc gia của các trường đại học kỹ thuật, hoặc các phiên họp của Hiệp hội Chuyên môn của Giáo viên các Trường Đào tạo nghề và Kỹ thuật. Khoảng trước năm 1933, Gebhard được bổ nhiệm làm Chủ tịch Liên hiệp các Trường Cao đẳng Kỹ thuật Bavaria. Cũng trong năm ấy, tổ chức này được sáp nhập vào Hiệp hội Giáo viên Quốc xã và do đó trực thuộc Đảng Quốc xã, Gebhard ban đầu làm phó chủ tịch, sau đó là chủ tịch hội đồng chuyên gia của Gau (chính quyền cấp vùng) vùng Thượng Bavaria, ông vào Đảng tháng 5 năm 1933. Vợ ông, Hilde, đã vào Đảng trước đó một năm để giữ ghế cho chồng. Ít nhất thì đó là điều mà Gebhard khẳng định vài năm sau, khi ông sợ rằng việc vào Đảng muộn có thể ảnh hưởng tới các cơ hội thăng tiến của mình. Ông trình bày rằng, vì phải cống hiến cho sự nghiệp giáo dục chung nên ông không có điều kiện tham gia các hoạt động chính trị trước năm 1933, và vì vậy phải để vợ thay mặt cho mình: “Do giữ vị trí giảng viên chính thức trong một trường đại học kỹ thuật ở Munich nên tôi không thể gia nhập trước khi Đảng lên nắm quyền, vì vậy vợ tôi đã vào đảng thay tôi vào ngày 1 tháng 5 năm 1932.” Điều này cho thấy rằng rất lâu trước khi chính thức vào Đảng, ông đã “ủng hộ Đảng theo nhiều cách, đặc biệt là bằng việc đấu tranh để lôi kéo các đồng nghiệp ủng hộ cho sự nghiệp của Đảng”.

Tháng 1 năm 1935, Gebhard nộp đơn lên Văn phòng Trung ương Đảng xin đổi lấy số thẻ đảng nhỏ hơn của vợ. Việc này dựa trên một quy định vốn được đưa vào vì các quan chức “bị thiệt thòi” trước năm 1933. Gebhard viết, sau khi lên nắm quyền, mới đầu ông không định nộp đơn, “bởi tôi nghĩ rằng nếu làm vậy tôi có thể bị xem là kẻ lợi dụng Đảng”. Nhưng sau khi suy nghĩ thấu đáo, ông quyết định nộp đơn lên Văn phòng Trung ương Đảng, vì “hết lần này đến lần khác tôi gặp những trở ngại bất công” khi công tác tại Hiệp hội Giáo viên Quốc xã do bị coi là một “bông violet tháng Ba”.

“Bông violet tháng Ba” là tên gọi hàm ý chế nhạo để chỉ các đảng viên vào Đảng sau cuộc bầu cử ngày 5 tháng 3 năm 1933. Thậm chí vào thời điểm đó tỷ lệ quan chức và giáo viên trong Đảng đã trên mức trung bình. Theo số liệu thống kê chính thức ngày 1 tháng 1 năm 1935, 7,3% người làm công là Đảng viên, các nghề chuyên môn có số Đảng viên trên mức trung bình là nhân viên văn phòng chiếm 12%, quan chức chiếm 20% và giáo viên chiếm 30%.

Chắc hẳn Gebhard không dễ dàng gì thăng tiến nếu không được xem là người được Heinrich chống lưng. Nhưng rõ ràng ông cũng không ngần ngại nhờ cậy thế lực của em trai để phát triển sự nghiệp của mình. Năm 1935, việc đặc cách cho “các quan chức bị thiệt thòi” chỉ áp dụng “trong những tình huống đặc biệt”, bởi vậy trong trường hợp Gebhard, đề nghị của ông chỉ được chấp thuận khi có sự hỗ trợ của Heinrich với bút phê trên lá đơn gửi văn phòng chính quyền vùng ở Munich. Đơn được phê chuẩn vào tháng 3.

Việc bị đồng nghiệp chế nhạo tại các cuộc hội thảo và tập huấn của Hiệp hội Giáo viên Quốc xã không phải là lý do duy nhất khiến Gebhard khao khát được công nhận là có thâm niên cống hiến cho Đảng, ông là người tham vọng, và tấm thẻ Đảng ghi ngày vào Đảng sớm lưu trong lý lịch cá nhân sẽ có lợi hơn cho kế hoạch thăng tiến của ông.

Tháng 3 năm 1935, trái với Hòa ước Versailles, Hitler tái lập chế độ nghĩa vụ quân sự, theo đó khởi động việc xây dựng lại quân đội. Gebhard lập tức đăng ký học khóa đào tạo tình nguyện sĩ quan dự bị bắt đầu vào mùa hè cùng năm. Ông phải tham gia huấn luyện quân sự mỗi năm hai lần, tức là phải vắng mặt ở trường và ở nhà hai tháng. Một năm sau ông trở thành trung úy dự bị của quân đội mới.

Để chuẩn bị cho bước thăng tiến kế tiếp trong sự nghiệp, ông đưa ra những lời thăm dò trong các buổi họp thường xuyên của mình ở Berlin. Vào đầu tháng 3, Bộ trưởng Khoa học và Giáo dục Đế chế Bernhard Rust đã yêu cầu “gửi ngay hồ sơ cá nhân của giảng viên Đại học Kỹ thuật Gebhard Himmler”. Ông này còn yêu cầu viên thanh tra giáo dục ở Munich tên là Bauer nhận xét về năng lực quản lý giáo dục của Gebhard. Bauer tỏ ra tiếc nuối nếu phải để Gebhard Himmler ra đi, nhưng hoan nghênh ý định “bổ nhiệm anh ấy vào một vị trí trong Bộ của ngài”. Ông này viết: “Sự kiên định với Chủ nghĩa Quốc gia Xã hội” của Gebhard là điều không phải nghi ngờ; suy cho cùng thì ông cũng là anh trai của Thống chế SS còn cha ông cũng là một cựu hiệu trưởng “luôn nổi tiếng vì quan điểm dân tộc chủ nghĩa”.

Trong cuộc gặp của hai anh em vào cuối tháng 6 năm 1935, Gebhard hối thúc em trai sớm thăng hàm cho mình lên cấp Oberscharführer (trung sĩ hậu cần) trong lực lượng SS. Đến tháng 7 ông tham dự “khóa học cho các lãnh đạo ngành giáo dục” kéo dài một tuần do Mặt trận Lao động tổ chức. Cuối cùng, vào đầu tháng 8, ông được nhận vào Bộ Giáo dục. Có một sự lạ là vị thanh tra giáo dục ở Munich từng tán dương Gebhard lên mây xanh lúc này lại không còn xem trọng ông như trước, ông ta cho rằng Gebhard “chắc chắn phù hợp với vị trí thanh tra hoặc quản lý giáo dục”, nhưng do xuất phát điểm là kỹ sư cơ khí, nghĩa là “không có chuyên môn sư phạm, vì vậy chỉ nên bổ nhiệm anh ta vào các trường kỹ thuật mà thôi”, có thể là một “chức vụ quản lý cao cấp trong một trường dạy nghề”. Rõ ràng là Bauer cảm thấy Bộ đã quá ưu ái khi sẵn sàng nhận Gebhard như vậy. Liệu ông có nghi ngờ rằng có người đứng sau gây ảnh hưởng?

Ngày 1 tháng 11, Gebhard được bổ nhiệm làm hiệu trưởng Trường Bách khoa Oskar von Miller, một trường đại học kỹ thuật tại Munich. Chỉ sáu tháng sau, ông được thăng chức làm hiệu trưởng cao cấp, với mức lương hậu hĩnh thời ấy là 1.000 mark mỗi tháng. Ngoài trách nhiệm điều hành, ông còn dạy vẽ và lịch sử văn hóa. Một bản đánh giá cá nhân thời ấy đã nhấn mạnh rằng ông đã giảng môn học lịch sử văn hóa đậm chất “lý tưởng” bằng một niềm tin kiên định, bởi giáo dục chính trị cho thế hệ trẻ là “một trong những mối quan tâm đặc biệt” của ông. Đó rõ ràng là những gì ông học được ở Hiệp hội Giáo viên Quốc xã; ngoài ra, ông còn là thành viên của Hiệp hội Người Đức Hải ngoại đậm chất dân tộc chủ nghĩa, đó là những điều kiện giúp ông giảng dạy tốt hơn.

Gebhard tham dự lớp tập huấn của Hiệp hội Giáo viên vào các buổi tối trong tuần và các ngày cuối tuần. Về sau ông tự đứng ra tổ chức hoạt động này nhằm “hoàn thiện” quy trình đào tạo chuyên môn theo “tinh thần của Chủ nghĩa Quốc gia Xã hội”, thông qua tuyên truyền chính trị, rèn luyện thể chất và một hệ thống chỉ dẫn được kiểm soát nghiêm ngặt.

Mùa hè năm đó, ông bà Himmler, giờ đã có năm đứa cháu, thường xuyên đi dã ngoại về miền quê ở phía bắc dãy Alps. Cũng như năm trước, Heinrich phái một tài xế riêng tới chở họ đi bằng xe công vụ. Anna đặc biệt thích những chuyến đi này bởi bà vốn không quen đi bộ. Bà thường gửi cho con trai những tấm bưu thiếp kèm lời cảm ơn (“Chuyến đi tuyệt quá, và mẹ rất thích được đưa đi thế này.”) Mùa xuân năm 1935, lần đầu tiên và cũng là lần duy nhất bà lên thăm thủ đô xa xôi. Có lẽ họ ở lại nhà Ernst và Paula. Họ lên kế hoạch cho lễ mừng thọ 70 sắp tới của Himmler Cha và cho kỳ nghỉ hè trên dãy Alps của cả nhà. Lễ mừng thọ tổ chức ngày 17 tháng 5, Heinrich chở hai cha con Ernst tới Munich bằng chiếc máy bay Ju-52 của mình. Paula ở lại Berlin bởi hai tuần trước bà đã bất ngờ sinh non cô con gái thứ hai. Lễ mừng thọ ở Munich là một sự kiện long trọng. Nhiều người tới chúc mừng Gebhard Cha và đại gia đình có thêm một bức ảnh kỷ niệm, trong đó Heinrich hãnh diện đeo tấm huy hiệu Đảng viên.

Không có căn cứ nào cho thấy Marga và con gái góp mặt trong dịp vui của gia đình, nhưng ngày hôm sau hai ông bà đến thăm họ ở Gmund, vùng Tegernsee (gần dãy Alp). Heinrich và Marga đã dùng tiền bán ngôi nhà ở Munich để mua một ngôi nhà tên là “Lindenfycht”. Dù chủ yếu sống ở Berlin trong một căn hộ do Đảng cấp, Heinrich cũng dành một phần của ngôi nhà mới làm văn phòng cho một nhóm phụ tá riêng của mình. Lúc này gia đình Heinrich và Marga đã có thêm một đứa con nuôi (con trai một thành viên SS đã chết) lớn hơn con gái của họ một tuổi. Có lẽ Heinrich là người gợi ý nhận con nuôi, bởi Marga không mấy yêu quý đứa bé, bà thường xuyên than phiền về “các thói xấu” và “bản tính xấu xa” của Gerhard trong khi luôn tự hào rằng Püppi của mình thật “đáng yêu và tốt bụng”. Hai ông bà dường như cũng lờ đi đứa cháu nuôi; họ chỉ gửi thiệp mừng cho riêng Püppi chứ không bao giờ gửi cho cậu bé. Tôi chỉ tìm thấy “những lời chúc đặc biệt” gửi chung cho hai đứa trẻ trong một bức thư của Ernst và Paula.

Vào tháng 9, gần như cả đại gia đình lại được đoàn tụ tại Nuremberg để tham dự cuộc mít tinh của Đảng, đây là sự kiện lớn được tổ chức hằng năm nhằm phô trương thanh thế. Năm ngoái, cả ba anh em đều tham dự, và Ernst còn quay một cuốn film 35mm* về cuộc duyệt binh của lực lượng SS của Heinrich. Trong các cuộc mít tinh tại Nuremberg này, các thành viên phong trào Quốc xã thường đọc lời tuyên thệ trung thành với Adolf Hitler. Những người tham dự phải đứng nghe Quốc trưởng diễn thuyết hàng giờ liên tục trong khi các ban bệ của Đảng và các tổ chức SA và SS diễu qua không ngớt. Năm 1935 là năm đầu tiên quân đội diễu binh qua lễ đài và khán đài. Năm đó, Himmler Cha cũng muốn đến dự buổi lễ này. Heinrich đã làm hết khả năng để cha mình được thoải mái nhất, ông phái một xe riêng tới đón cha tại khách sạn vào mỗi sáng, còn Ernst đi cùng ông đến dự nhiều sự kiện khác nhau những khi rảnh việc.

•

Loại film có độ rộng 35mm, được giới thiệu năm 1892 và tới năm 1909 được chấp nhận làm cỡ phim tiêu chuẩn trên cả thế giới.

— end note —

Cuộc “Mít tinh Tự do” của Đảng kéo dài từ ngày 10 tới ngày 16 tháng 9 năm 1935. Vào ngày áp chót, các đạo Luật Nuremberg nổi tiếng được công bố. Trước đó, chủ trương bài Do Thái và tinh thần sẵn sàng dùng bạo lực nổi lên vào mùa hè cùng năm đã gây bất bình cho nhiều nhóm bảo thủ. Nhưng đến lúc này, Luật chủng tộc Nuremberg đã hợp pháp hóa việc dần loại bỏ người Do Thái Đức khỏi xã hội. Đạo luật này không vấp phải sự phản đối trên diện rộng, bởi lẽ đại đa số người dân Đức tuy phản đối sử dụng bạo lực nhưng vẫn tán thành chủ trương loại trừ người Do Thái khỏi xã hội, tiến tới quét sách họ khỏi lãnh thổ nước Đức.

Ngày 17 tháng 6 năm 1936, Heinrich Himmler được thăng chức “Tư lệnh Cảnh sát Đức thuộc Bộ Nội vụ Đế chế”*, nhờ đó ông đã ngăn chặn được ý định của Frick là hợp nhất Gestapo vào Bộ Nội vụ và trở thành một phần của bộ máy nhà nước. Giờ đây, toàn bộ lực lượng cảnh sát đã được đặt dưới quyền kiểm soát của lãnh đạo SS. Việc đưa cảnh sát ra khỏi khuôn khổ các thể chế nhà nước truyền thống đã biến lực lượng này thành một tổ chức có quyền lực vô biên. Quyền lực của họ còn lớn mạnh hơn nữa khi sắc lệnh khẩn cấp được ban bố sau vụ cháy Tòa nhà Quốc hội*, và vì vậy, tổ chức này cuối cùng đã trở thành công cụ khủng bố chủ chốt.

•

Trên danh nghĩa, với vị trí này Heinrich vẫn là cấp dưới của Frick. Nhưng trên thực tế, lực lượng cảnh sát đã trở thành một ban trong SS, do đó không thuộc quyền kiểm soát của Frick.

— end note —

•

Vụ hỏa hoạn nghiêm trọng tại tòa nhà quốc hội Đức (Reichstag) ngày 27/3/1933. Ngày nay, giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận về việc ai là người chịu trách nhiệm cho vụ hỏa hoạn này, dù rằng ngay sau đó một người cộng sản Hà Lan đã bị bắt và xử tử vì tội danh phóng hỏa tòa nhà. Đảng Quốc xã dùng đây là căn cứ chứng minh rằng những người cộng sản đang âm mưu chống lại chính phủ Đức. Sau vụ hỏa hoạn, Hitler thúc giục Tổng thống Paul von Hindenburg thông qua một sắc lệnh khẩn cấp nhằm hạn chế các quyền tự do dân sự để đối phó với sự đối đầu tàn nhẫn của Đảng Cộng sản Đức”.

— end note —

Cha mẹ và anh em của Heinrich dường như không chút nghi ngờ về vị thế đầy quyền lực của SS và cảnh sát. Ngược lại, trong các bức thư gửi con trai, ông bà Himmler bày tỏ sự thán phục đối với “những đội quân áo đen oai dũng mà con đã tạo lập”, trích thư cha ông viết nhân cuộc diễu binh SS ngày 9 tháng 11 để tưởng nhớ các “anh hùng” ngã xuống trong Chính biến Nhà hàng bia. Heinrich đã đặt trước ghế cho cha mẹ trong cả hai dịp lễ kỷ niệm vào năm 1934 và 1935. Gebhard và Ernst tranh thủ các cuộc gặp với Heinrich để tìm cơ hội thăng tiến trong lực lượng SS. Nhờ có Heinrich, thỉnh thoảng họ còn được gặp những người nắm quyền trong Đệ tam Đế chế.

Ngày 2 tháng 7 năm 1936, buổi lễ hoành tráng kỷ niệm một ngàn năm ngày mất của Vua Henry I được tổ chức tại Thánh đường Quedlinburg. Kể từ thế kỷ XIX đã xuất hiện vô số huyền thoại liên quan tới vị vua này. Đối với những kẻ sô-vanh dân tộc chủ nghĩa Đức - đặc biệt là người lãnh đạo phong trào tập thể dục thế kỷ 19 Friedrich Ludwig Jahn và nhà văn Ernst Moritz Arndt - Vua Henry I, còn gọi là Henry Người Săn Chim, là người khai sinh ra Đế quốc Đức. Họ tin rằng ông đã mở ra “con đường sang phương Đông” để những Hiệp sĩ Teuton chinh phục các dân tộc Slav, “thứ cặn bã đáng khinh nhất của loài người”. Ngoài ra, vị vua này còn được cho là đã làm nên những thành tích như kiềm chế ảnh hưởng của Giáo hội đối với chính trị, đưa ra nguyên tắc lòng trung thành vô điều kiện và tạo dựng nền Đế quốc Đại Đức. Heinrich tôn thờ Henry I và cho rằng mình chính là nhà vua đầu thai; ông cũng theo đuổi các mục tiêu tương tự.

Giới thượng lưu của nước Đức Quốc xã, trong số đó có những vị khách danh dự như Trưởng ban Tổ chức Đảng Robert Ley, Bộ trưởng Nội vụ Wilhelm Frick, và Hans Frank khi đó là Bộ trưởng không bộ, tụ họp quanh mộ của nhà vua trong hầm mộ của thánh đường để cử hành nghi lễ. Hầm mộ được trang hoàng bằng nến và những vòng lá sồi, với một hàng lính gác danh dự. Heinrich Himmler đọc một bài diễn văn đầy khoa trương còn Gebhard chơi đàn đại phong cầm. Theo đề nghị của Heinrich, ông chơi biến tấu thành một giai điệu liên tục phù hợp với cảnh tượng choáng ngợp kéo dài hàng giờ đồng hồ này. Heinrich đã không đủ tin tưởng để giao cho nghệ sĩ piano chuyên nghiệp nào nhiệm vụ này.

Trong tập hồ sơ về cuộc đời hoạt động chính trị của Heinrich mà ông bà Himmler lưu giữ, bản tường thuật về buổi lễ này là bài báo cuối cùng được Himmler Cha cắt ra khỏi tờ Völkischer Beobachter và lưu lại. Không lâu sau đó ông ngã bệnh. Mùa hè năm đó Heinrich và Ernst quá bận, nên đến khi họ nhận ra cha mình bệnh nặng tới mức nào thì đã quá muộn.

Ngày 29 tháng 8 Gebhard Himmler Cha viết bức “thư công vụ” cuối cùng gửi Heinrich. Đó là bức đầu tiên có ý than phiền: “… Từ lâu, cha vẫn chờ tới lúc con cắt cử một người trung gian tới để giảm nhẹ cho cha phần nào nỗi vất vả khi phải xử lý mọi thứ đơn thư thỉnh cầu này, thứ đè nặng lên một ông lão ở dưới cái bóng chức vụ của con.” Mẹ ông cũng viết thêm rằng: “Mẹ lo rằng sức khỏe của cha con vẫn không được tốt”. Bà tỏ rõ ý khiển trách khi nói “Nhiều, rất nhiều người đã gửi tới những lời chúc” nhân ngày tên thánh của cha ông hai hôm trước đó - “chỉ thiếu lời chúc của con, Heinrich yêu quý ạ”.

Lời khiển trách của mẹ đã tác động đến ông. Áy náy vì đã bỏ bê cha mẹ, Heinrich gửi thư trả lời khi đang tham dự buổi mít tinh của Đảng ở Nuremberg, ông hối cha tìm đến một thầy thuốc vi lượng đồng căn và gửi kèm bánh gừng với lời nhắn: “Cha cứ nhấm nháp từng chút một, kể cả dạ dày yếu cũng dùng được món này.” Ông còn nhờ một người bạn cũ của mình, Giáo sư Karl Gebhardt, bác sĩ phẫu thuật ở Bệnh viện Đa khoa Hohenlychen, liên hệ với bác sĩ riêng của cha mình là Giáo sư Bauer. Đến cuối tháng 9, Giáo sư Bauer thông báo rằng cha ông bị ung thư tụy giai đoạn cuối. Sau khi trao đổi với Giáo sư Bauer, Giáo sư Gebhardt kết luận rằng “khi sự sống cứ lụi héo dần như vậy…” cần phải “tránh can thiệp bằng phẫu thuật”.

Ủy viên Cơ mật Gebhard Himmler qua đời ngày 29 tháng 10 năm 1936. Hai ngày sau, tang lễ được Heinrich Himmler đứng ra tổ chức thật hoàn hảo với tất cả lệ bộ của một tang lễ cấp quốc gia. Các tốp lính của SS đứng gác dọc con đường tới Nghĩa trang Nam Munich, kéo dài từ đường chính tới nhà nguyện và từ nhà nguyện tới huyệt mộ. Đích thân Quốc trưởng và phó tướng của ông ta là Rudolf Hess cùng Thủ tướng Göring và nhiều nhân vật cấp cao khác khác cũng gửi vòng hoa tới viếng. Một đội quân với các lãnh đạo SS đi trước dẫn đầu đoàn đưa tang, tiếp đến là đoàn đưa các vòng hoa, theo sau là linh mục, linh cữu, các lãnh đạo khác của SS, gia quyến và cuối cùng là các đại diện của Đảng Quốc xã, nhà nước và quân đội: “một đoàn đưa tang khổng lồ” như tờ Völkischer Beobachter bình luận ngày hôm sau. Rất nhiều nhân vật quan trọng tới dự, trong đó có ba Reichleiter* Martin Bormann, Franz Ritter von Epp và Karl Fiehler, Thị trưởng Munich; các sĩ quan cao cấp của SS bao gồm Reinhard Heydrich, August Heissmeyer; và Ludwig Siebert, Thủ hiến Bavaria. Một đội nhạc SS khẽ hát những bài thánh ca. Tờ Völkischer Beobachter viết, trong điếu văn, vị linh mục nhấn mạnh rằng trong suốt cuộc đời mình, người đã khuất đã “luôn trung thành với dòng máu, với gia đình, với sự nghiệp, với Tổ quốc và Thiên Chúa”. Trái lại, con gái cả của Gebhard Con lại nói bà nhớ rằng trong điếu văn vị linh mục đã nói về sự không hài lòng của Himmler Cha với sự nghiệp của người con trai Heinrich. Tuy nhiên, sự ái mộ công khai mà cả cụ ông và cụ bà Himmler dành cho SS cho thấy khả năng trên là khó xảy ra, hơn nữa, phải là người có lòng can đảm tới mức sẵn sàng hy sinh tính mạng mình mới có thể đưa ra những lời nhận xét như thế trước các nhân vật tai to mặt lớn của Quốc xã.

Vốn mắc bệnh dạ dày từ lâu, thời kỳ này Heinrich đã bị một cơn đau nặng hơn những lần trước. Ngày 12 tháng 11, ông cùng Marga tới Wiesbaden nghỉ dưỡng. Trong thời gian ở đây họ vừa điều trị bằng thủy liệu pháp vừa đi du ngoạn; Heinrich còn học thêm tiếng Anh nữa. Ban đầu, tối nào họ cũng ra ngoài cùng nhau để đi xem phim, nghe nhạc hay chơi bài; về sau họ thường ở lì trong khách sạn buổi tối và Heinrich đọc sách cho Marga nghe.

•

Lãnh đạo đế chế, chức vụ cao cấp đứng thứ hai trong Đảng Quốc xã, chỉ sau Quốc trưởng. (ND)

— end note —

Tuy vậy, nhìn chung hai người rất ít gặp nhau, theo lời kể của Gebhard sau này thì không lâu sau đám cưới, tình cảm giữa họ lạnh nhạt dần. Chuyến đi nghỉ ở suối nước khoáng dường như đã giúp họ gần nhau hơn một chút. Vài tháng sau họ mua một ngôi nhà trong quận Dahlem ở Berlin và sống tại đó trong vài năm. Cuối năm 1937, nhờ mối quan hệ tốt với cảnh sát trưởng Italy, Heinrich đưa Marga đi du lịch một chuyến bốn tuần vòng quanh Italy. Ngoài ra, Marga hiếm khi xuất hiện cùng chồng trong các dịp lễ chính thức; báo chí thậm chí còn không nêu tên bà trong những bức ảnh được đăng lên.

Dịp năm mới 1936, sau khi từ suối nước khoáng trở về, Heinrich nhận được thư của Ernst và Paula. Ernst cảm ơn anh trai vì những lời chúc tốt đẹp ông gửi nhân dịp sinh nhật và nhất là “bức tranh tuyệt vời - nó được treo tại một nơi đặc biệt trang trọng trong phòng khách”. Paula viết thêm vài dòng ở cuối: “Heini yêu quý, giá mà anh thấy cảnh hai đứa cháu của anh thích thú chạy nhảy khắp nhà lúc này thì em cá là anh sẽ rất vui… Em ngồi viết thư cho anh mà không yên với hai đứa. I. hét to hết cỡ và cả hai đứa ra sức kéo cái ghế em đang ngồi. Hai anh chị có thể thu xếp tới chơi vào tháng Giêng được chứ?” Tôi tự hỏi sự thân thiện này giữa họ xuất hiện từ bao giờ? Paula gọi anh chồng là “Heini” rất tự nhiên, trong khi ngay cả Ernst cũng không làm thế trong thư từ riêng tư.

Bà nội tôi cũng viết cho Heinrich rằng “vẫn chưa có dấu hiệu gì cho thấy ‘Siegfried bé nhỏ’* đã đến”. Rõ ràng, Heinrich rất mong đợi đứa cháu trai thừa tự chào đời. Paula và Ernst phải chờ đợi thêm hai năm nữa; nhưng cậu bé không mang cái tên “Siegfried”, dù cũng như hai chị gái, cậu được đặt cho một cái tên Giéc-manh Đức, với tên đệm lấy theo tên Heinrich - cha đỡ đầu của cậu. Có phải với Heinrich điều quan trọng là ít nhất phải có một cháu trai thừa tự trong nhà? Cả ba anh em đều rất yêu thương con gái. Nhưng dường như vẫn còn thiếu điều gì đó. Khi cha tôi, bé trai đầu tiên của nhà Himmler, chào đời tháng 2 năm 1939, trong lúc vẫn đang ở bệnh viện, Paula đã viết một bức thư nồng nhiệt gửi chị gái mình để hỏi thăm về con trai bà, vừa được sinh ba tuần trước, nhấn mạnh rằng bà hy vọng cô em gái hai người, người đã sinh được hai đứa con gái, cũng sẽ sớm có con trai. Paula và Ernst cũng vui mừng thông báo sự ra đời của “đứa con trai thừa tự khỏe mạnh” của họ trên tạp chí Das Schwarze Korps (Quân Đoàn Đen) của SS.

Đến lúc này hai vợ chồng đã rất khá giả; ở tuổi 32, họ tự hào là chủ một ngôi nhà có một hầu gái và xe hơi - dù đó chỉ là một chiếc DKW nhỏ, thường gọi là DKW-lắc lư “vì nó thường rung lắc quá mức”, như con gái họ nhận xét. Những bức ảnh gia đình thời gian đó cho thấy cảnh cha mẹ hạnh phúc bên bầy con rạng rỡ. Trang phục của Paula rất sang trọng và trang nhã. Con gái bà tin rằng cha mình đã làm hư mẹ: “Cha thậm chí còn không để cho mẹ phải cắt bánh mì mà luôn tự mình làm lấy”. Bà nói cha mình hiếm khi để cho mẹ phải làm gì; chỉ sau này Paula mới phải học cách “tự lo liệu mọi thứ”.

•

Siegfried: Tên thường được dùng để đặt cho con trai ở Đức, gồm các yếu tố “sig” có nghĩa là chiến thắng và “frithu” có nghĩa là bảo vệ, hòa bình.

— end note —

Cái giá mà Paula phải trả cho việc bị “làm hư” là Ernst đã quyết định mọi vấn đề quan trọng ảnh hưởng tới cuộc đời họ. Chẳng hạn, cha tôi vẫn nhớ chuyện mẹ mình hay than phiền việc ông nội cứ nhất quyết đòi hỏi rằng ngôi nhà phải luôn sạch sẽ ngăn nắp không tì vết, điều đó cho thấy người chồng mà về sau bà Paula ngày càng lý tưởng hóa vốn rất độc tài. Và ông cũng có vẻ rất nghiêm khắc trong cách nuôi dạy con cái ngược lại với tư tưởng tự do hơn của vợ. Các con ông vẫn nhớ những lần bị ông phạt: ông thường bắt con đứng yên úp mặt vào tường và tự hối lỗi, hoặc bắt họ đi ngủ mà không được ăn bữa khuya hay nhốt họ vào tủ tối. Nhưng họ cũng nhớ về một người cha thích chơi đùa cùng các con. Những bức ảnh chụp cảnh cả nhà vui vẻ đi bơi hay đi trượt tuyết cho thấy khía cạnh này ở ông.

Những bức thư gửi vợ hiếm hoi còn giữ lại được của ông Ernst còn cho thấy ông nhớ bà đến thế nào mỗi khi phải xa nhà. Trong bức thư ngày 22 tháng 4 1937, ông quả quyết với bà rằng ông tin sự thăng tiến của ông có phần không nhỏ là nhờ cuộc hôn nhân bền vững của họ và nhờ bà đã chăm sóc ông “thực sự” tốt, vậy nên “anh mới có thể hoàn toàn tập trung vào công việc và sau giờ làm anh mong ngóng được về nhà thay vì sợ điều đó”.

Thật lạ là bức thư dưới đây không được viết trong một chuyến công tác:

Hôm nay em sẽ nhận được một bức thư đánh máy đầy yêu thương từ chồng mình. Mặc dù không phải anh đang đi xa. Nhưng hẳn em nên viết lại ngay, để gửi lại cho anh một bức thư cũng như thế này. Và không chỉ có thế, cũng là để em tập đánh máy cho tác phẩm của anh bằng mười ngón nữa. Rồi ta sẽ mua một chiếc máy đánh chữ Erika tuyệt vời có gắn bộ gõ bảng để tiện đánh các bảng biểu số liệu. Trong lúc đó, anh đã học lại và ít nhiều quen với cách gõ mười ngón, vậy nên em sẽ thấy rằng việc này có thể học khá nhanh. Nhưng dù thế nào: đừng bắt đầu trước khi em nắm vững mọi nguyên tắc của cách đánh chữ mười ngón trên máy Mercedes. Ngay khi làm được thế, em thậm chí sẽ thành thạo hơn cả bây giờ. Anh thực sự không nên nói thế, bởi vì em hẳn sẽ tự mãn về chuyện đó mất.

Ông muốn nói đến chuyện gì khi nhắc đến “tác phẩm của anh”? Phải chăng ông Ernst muốn lấy bằng tiến sĩ và chính bà nội tôi đã giúp ông đánh máy luận văn? Thực tế thì ông đã không viết gì sau năm 1935 - có lẽ bởi ông không có thời gian, với trách nhiệm ngày càng nặng nề tại Đài Phát thanh và vì gia đình ngày càng đông con.

Một mặt, tôi thực sự cảm động khi thấy ông mình gửi thư cho vợ từ nơi làm mà không cần lý do gì đặc biệt; nhưng mặt khác, tôi cũng nhận thấy ông đã bất ngờ đổi sang giọng điệu gia trưởng, trái hẳn với ý định đầy lãng mạn của bức thư. Những lời lẽ đó chỉ tập trung vào năng lực, tham vọng và niềm vui vì những gì mà ông đã đạt được; sự hài lòng với sự nghiệp ông đã tự tạo dựng với mức sống cao của gia đình, và cả với chính ông, bởi ông đã làm việc chăm chỉ để đạt được những điều đó. Có lẽ bởi từ nhỏ đã luôn được ưu tiên và giúp đỡ, nên ông không nhận ra rằng không phải chỉ nhờ nỗ lực của riêng mình mà ông đạt được như vậy.

Trong bức thư đã trích ở trên, ông nội tôi dường như chợt nhớ ra là mình thực sự muốn viết một bức thư đầy yêu thương cho vợ, bởi ông viết tiếp: “Nhưng giờ thì chúng ta có thể chuẩn bị cho kỳ nghỉ sắp tới. Mong rằng thời tiết sẽ thuận lợi. Và chúng ta sẽ được tận hưởng một chuyến đi vui vẻ. Hai ta xứng đáng được như vậy! Vẫn còn rất nhiều việc phải làm và nghiên cứu trong năm nay. Mọi việc đã tiến triển rất tốt.” Tháng 4 năm 1937, họ đã đi nghỉ bên bờ biển Baltic như dự định, và năm tiếp theo cũng vậy. Tháng 7 năm 1938, Paula gửi một bưu thiếp cho vợ chồng chị gái mình. “Chúng em lại tới Müritz và đang có một kỳ nghỉ tuyệt vời. Bọn trẻ rất thích ra biển và đập nước tung tóe.” Sau đó, bà hỏi chị mình với giọng điệu ngạc nhiên, “Chị không đi đâu trong kỳ nghỉ sao?” Dường như bà đã rất nhanh chóng quen với mức sống mới.

Paula và Ernst cũng đều đặn đi tới spa chăm sóc sức khỏe, nơi họ thường xuyên tới nhất là Felke Spa Sobernheim ở Rhineland, do nhà thiên nhiên liệu pháp thế kỷ 19 Emmanuel Felke lập ra. Paula có vấn đề về tim mạch và Ernst rõ ràng cũng thường xuyên bị đau dạ dày như anh trai Heinrich. Ernst cũng bị cận thị nặng. Cha tôi nhớ lại rằng, sau một khóa rèn luyện đặc biệt kéo dài ông Ernst không còn phải đeo kính nữa. Quá đỗi kinh ngạc, ông đã nhiệt tình ủng hộ phương pháp của Felke. Nhưng họ không chỉ dầm mình trong nước lạnh, rồi luân phiên tắm nước nóng và nước lạnh và đi chân trần trong spa mà còn làm như vậy ở nhà mình bất cứ lúc nào có thể.

Trong những năm trước chiến tranh, chế độ Quốc xã nhận được sự ủng hộ rộng rãi. Bất cứ ai thuộc cộng đồng chủng tộc Đức đều được hưởng những cải thiện trong điều kiện sống và có cảm giác trở thành một phần của cơn phấn khích khổng lồ hướng tới tương lai. Và điều này đặc biệt đúng đối với những người như Gebhard và Ernst, khi họ được gần cận với các nhân vật nắm quyền lực hơn những người Đức bình thường. Ernst cũng tham gia nhiều vào Thế Vận hội 1936, một trong những sự kiện góp phần cải thiện vị thế của Đức ở hải ngoại.

Quyết định tổ chức Thế Vận hội ở Berlin được đưa ra năm 1931, trước khi Quốc xã lên nắm quyền, và ủy ban Olympic Quốc tế không muốn đổi ý mặc cho quốc tế phản đối. Về phần mình, Hitler nhận thấy đây là dịp để tự giới thiệu với thế giới như một vị chủ nhà yêu hòa bình. Ông ta cho dọn sạch mọi biểu ngữ mang hơi hướng bài Do Thái khỏi thủ đô.

Trong mùa hè năm 1936, những hình ảnh về Thế Vận hội lần đầu tiên được truyền đi trên truyền hình, tám giờ mỗi ngày, tới 25 phòng chiếu truyền hình công cộng ở Berlin và các thành phố khác. Trong phòng khách của ông bà tôi cũng có một máy vô tuyến truyền hình, vật mà vào thời ấy rõ ràng khiến lũ trẻ con vừa khiếp hãi vừa trầm trồ. Thời kỳ đầu, máy vô tuyến là các món đồ cồng kềnh nhiều bộ phận và màn hình chỉ bé xíu. Mọi người trong gia đình tôi vẫn kể rằng Klaus Hubmann và ông nội tôi đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kỹ thuật vô tuyến truyền hình; trong hồ sơ SS của Hubmann cũng có một ghi chú ngắn rằng ông “đã có đóng góp lớn” trong lĩnh vực này. Thời ấy chỉ những người đang thực hiện công tác như vậy mới có được một máy vô tuyến cá nhân. Nhưng những gì mà Hubmann và ông tôi đóng góp còn xa mới có thể xem là quan trọng như gia đình tôi kể lại. Cha đẻ thực sự của vô tuyến truyền hình là nhà vật lý trẻ Manfred Baron von Ardenne*. Cuối năm 1930, tại Berlin, Ardenne đã thành công trong việc truyền phát nguyên vẹn những hình ảnh điện tử bằng việc sử dụng một ống điện tử Braun (Ống cathode). Hình ảnh điện tử được truyền đi lên hình quá chậm và công nghệ này chỉ dần dần thay thế cho hệ thống cơ học với đĩa Nipkow* vốn được Bưu chính Đức dưới quyền Bộ trưởng Walter Ohnesorge ưa dùng. Từ năm 1929, Bưu chính Đức đã lập ra ban truyền hình đặt tại quân Berlin-Tempelhof, nơi Hubmann lúc này đang làm việc, và về sau lập thêm một Studio truyền hình tại Charlottenburg.

•

Manfred Baron von Ardenne (1907-1997): Nhà vật lý và phát minh Đức. Sau Thế Chiến thứ II có tham gia dự án bom nguyên tử của Liên Xô. (ND)

— end note —

•

Paul Gottlieb Nipkow (1860-1940): Nhà kỹ thuật và phát minh người Đức. (ND)

— end note —

Từ mùa xuân năm 1934 trở đi, Đài Phát thanh bắt đầu cạnh tranh với Bưu chính Đức. Họ lập ra phòng thí nghiệm truyền hình của riêng mình, do nhà vật lý Friedrich Kirschstein lãnh đạo trong hai năm kế tiếp. Ban đầu, số nhân sự ít ỏi của ông trực thuộc ban kỹ thuật, do đó nằm dưới quyền Hubmann. Ông và Kirschstein đã cùng học kỹ thuật điện ở Munich và từ năm 1929 tới năm 1933 là đồng nghiệp tại ban truyền hình của Bưu chính Đức. Ngày 22 tháng 3 năm 1935, Bưu chính Đức và Đài Phát thanh Đế chế bắt đầu vận hành máy phát sóng truyền hình thử nghiệm với các chương trình đều đặn, bao gồm phim có tiếng và phim thời sự; hai tuần sau Bưu chính Đức mở phòng chiếu truyền hình đầu tiên cho công chúng. Tuy nhiên, chất lượng hình ảnh vẫn còn cần cải thiện nhiều. Trưởng ban chương trình của Đài Phát thanh, Carl Heinz Boese, đã thẳng thắn viết rằng: “Sau một thời gian xem các chương trình trên máy thu vô tuyến, mắt ai cũng đau nhức… họa hoằn có một buổi thu được hình ảnh có thể gọi là tốt.”

Trong vài năm kế tiếp, Đài Phát thanh kiên quyết tìm cách tách khỏi Bưu chính Đức trong lĩnh vực phát triển vô tuyến truyền hình, nhưng họ chỉ đang cố công vô ích vì các trạm truyền phát và tiếp sóng đều do Bưu chính quản lý, và cơ quan này thường gây khó dễ mỗi khi Đài Phát thanh muốn sử dụng chúng để truyền phát. Tuy nhiên, trong bản phân tích cuối cùng, cả hai cơ quan này đều không thực hiện được kế hoạch của mình bởi Hitler không thực sự quan tâm tới việc người dân được sử dụng truyền hình, mà chỉ chú trọng tới ứng dụng quân sự của nó.

Việc quân sự hóa vô tuyến truyền hình sau khi chiến tranh nổ ra rõ ràng là do tham vọng của Bộ trưởng Bưu chính, Ohnesorge, người đã dùng những khoản thặng dư khá lớn có được từ sự độc quyền của Bưu chính Đức để tài trợ vũ khí cho cuộc chiến của Hitler. Từ rất sớm ông ta đã tích cực trong việc nghiên cứu phát triển các loại vũ khí mới điều khiển từ xa, mà ông ta gọi là “bom có mắt” dựa trên ý tưởng về những quả bom được điều khiển bằng cách gắn vào đó một chiếc camera nhỏ để truyền về hình ảnh vô tuyến nhằm tăng khả năng đánh trúng mục tiêu. Những kỹ thuật cần thiết đã không được phát triển đủ nhanh để kịp tạo lợi thế cho nước Đức trong tiến trình cuộc chiến, nhưng nó đủ tiến bộ để phe Đồng minh sử dụng kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học Đức sau chiến thắng của họ.

Sau khi được bổ nhiệm làm phó cho Hubmann năm 1935/36, Ernst thường đi công tác xa. Tại các cuộc mít tinh và tuần hành, ông tổ chức và giám sát việc phát thanh, có khi cùng với Hubmann, có khi làm một mình. Ngoài ra, ông thường tới thăm những Studio phát thanh tại các bang, có lẽ không chỉ để bàn bạc việc phối hợp giữa các trạm mà còn để củng cố quyền lực cao nhất của Đài Phát thanh Đế chế. Tháng 3 năm 1938, ngay sau sự kiện Anschluss - “sự sáp nhập”, như người Đức nói tránh đi về việc thôn tính nước Áo - ông có mặt ở Vienna để giám sát mặt kỹ thuật của việc tiếp nối sóng phát thanh Áo tới Đế chế Đức. Để thưởng cho “cống hiến đặc biệt” của ông trong công cuộc “tái hòa nhập nước Áo với Đế chế Đức” ông được trao tặng một huy chương. Và tới mùa thu năm đó ông đã có được tấm huy chương thứ hai, cùng với Hubmann, sau một chuyến “công tác” tới một lãnh thổ sáp nhập khác - vùng Sudetenland, lần này là vì “cống hiến đặc biệt” trong việc “định hướng chung và trách nhiệm với việc phát triển kỹ thuật truyền phát kể từ đầu cuộc khủng hoảng Sudeten”.

11. Giáo dục nhân dân hy sinh vì sự nghiệp chung:
Gebhard - sự nghiệp của một công chức

Từ khi được bổ nhiệm làm hiệu trưởng một trường đại học kỹ thuật, Gebhard gây chú ý vì thường xuyên vắng mặt ở cơ quan. Lý do chính là vì ông tham gia rất nhiều hoạt động tình nguyện. Ngoài công tác điều hành trường đại học, huấn luyện sĩ quan và các hoạt động của Hiệp hội Giáo viên Quốc xã, từ đầu năm 1936 ông bắt đầu hoạt động tình nguyện với Hauptamt für Technik (Văn phòng Trung ương về Kỹ thuật) của Đảng Quốc xã và NS Bund Deutscher Technik (NSBDT, Hiệp hội Kỹ thuật Quốc xã Đức). Cả hai đều do Fritz Todt điều hành, ông này đã hỗ trợ rất nhiều cho Gebhard trong suốt những bước thăng tiến tiếp đó.

Đến năm 1938, NSBDT đã nuốt trọn gần như tất cả các tổ chức kỹ thuật và khoa học, bao gồm Liên đoàn Kỹ sư Đức mà thông qua đó Gebhard đã vào được Hiệp hội Kỹ thuật. Mục tiêu của việc tập trung hóa này là để đảm bảo “các nỗ lực của nền kỹ thuật Đức phải phù hợp với nguyện vọng của nhân dân và đất nước”. Từ khi công bố kế hoạch bốn năm vào mùa thu năm 1936, chế độ Quốc xã đã ngày càng chú trọng vào cuộc cách tân kỹ thuật, trên hết là để gia tăng sản lượng hàng hóa vốn rất quan trọng với chiến tranh. Nước Đức phải được vũ trang và có khả năng tiến hành chiến tranh trong vòng bốn năm.

Ban đầu, có nhiều kỹ sư hoài nghi về quá trình này. Họ đã phải trải qua cuộc khủng hoảng dữ dội trong những năm cuối nền Cộng hòa Weimar. Tình hình việc làm ảm đạm khiến số lượng kỹ sư giảm đi nhanh chóng và đến đầu thời Quốc xã vẫn như vậy. Điều này sớm dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, bởi việc thúc đẩy gia tăng sản lượng của nền công nghiệp xây dựng và công nghệ vũ khí khiến tình hình chuyển từ dư thừa kỹ sư sang thiếu trầm trọng. Nhưng kể cả như vậy cũng không có nghĩa là các kỹ sư thất nghiệp trong những năm cuối của Cộng hòa Weimar sẽ tìm được việc làm. Trong một bài báo đăng trên tờ Rundschau Deutscher Technik (tạm dịch: Tạp chí Kỹ thuật Đức) số ra ngày 23 tháng 3 năm 1939, Gebhard, với vai trò là điều phối viên của “Cuộc Vận động Nghĩa vụ Bắt buộc”, đã kêu gọi nền công nghiệp Đức hãy cân nhắc việc bổ nhiệm chức vụ mới cho các kỹ sư thế hệ cũ - bởi họ hầu hết đã thất nghiệp trong “những năm suy thoái” trước đó - dưới “chế độ của bọn Do Thái và Hội Tam Điểm”, dù đó không phải lỗi của họ, như ông viết rõ hơn trong số tháng 10 năm 1942 của tạp chí Reich und Geist (tạm dịch: Đế chế và Tinh thần).

Sự bùng nổ giả tạo gây nên tình trạng thiếu kỹ sư và công việc của họ ngày càng được trọng thị. Trong giai đoạn chuẩn bị cho chiến tranh, Chủ nghĩa Quốc gia Xã hội ngày càng gắn chặt với tính dân tộc chủ nghĩa của nó cũng như với đặc tính chủng tộc và nền kỹ thuật.

Tháng 1 năm 1938, Gebhard tham dự “khóa huấn luyện quốc gia” một tuần do NSBDT tổ chức tại lâu đài Plassenburg* miền Bắc Bavaria. Ông đi theo “lệnh nhập ngũ của Đảng Quốc gia Xã hội” - việc không tham dự mà “không có lý do chính đáng” sẽ dẫn tới việc bị triệu tập tới “trước ủy ban kỷ luật Đảng hoặc phải đối mặt với các hình thức kỷ luật khác”. Một truyền đơn phát trước đó cung cấp chỉ dẫn chính xác cho những người tham dự: “Những người tham gia khóa đào tạo này sẽ hành quân theo đội hình đơn vị từ ga Kulmbach tới lâu đài.” Tất cả họ cần đem theo một sơ-mi nâu để làm đồng phục. Trong bức thư gửi tới Gebhard cùng lệnh nhập ngũ, Todt viết rằng: “những người có chuyên môn kỹ thuật cũng cần phải tuân theo tinh thần của Lâu đài Plassenburg”. Khóa huấn luyện có lẽ là yêu cầu tiên quyết để được bổ nhiệm một chức vụ cao cấp trong NSBDT. Đến tháng 11, Gebhard được bổ nhiệm làm trưởng ban “giải quyết những vấn đề chuyên môn trong Văn phòng Trung ương về Kỹ thuật của Đảng Quốc gia Xã hội” đồng thời giữ một vị trí tương đương (Reichsberufswalter) trong NSBDT. Trong chức vụ kép này ông chịu trách nhiệm về các thông tri nội bộ của NSBDT, nhưng trên hết ông là người sẽ quyết định, theo đường hướng do Todt vạch ra, người nào được hay không được gọi là kỹ sư. Một yêu cầu quan trọng là phải “tuyệt đối đáng tin cậy về mặt chính trị”.

•

Một tòa lâu đài ở thành phố Kulmbach thuộc bang Bararia. Đây là một trong những tòa lâu đài ấn tượng nhất tại Đức và là biểu tượng của Kulmbach. Lâu đài được dùng cho mục đích quân sự trong nhiều thời kỳ. Trong suốt Thế chiến II, Todt dùng lâu đài làm trại huấn luyện và căn cứ nghỉ ngơi.

— end note —

Cùng năm đó, Gebhard được gọi tham gia nhiều khóa huấn luyện quân sự khác nhau. Ông ngày càng thường xuyên tham gia các hoạt động quân sự. Vào tháng 3, ông tham gia cuộc xâm chiếm Áo với chức vụ trung đội trưởng, sang mùa hè là một cuộc tập trận hai tuần cho trung và đại đội trưởng, đến tháng 10 là ba tuần “tập trận vận động” trong vai trò đại đội trưởng tại Sudetenland. Ba ngày trước đó, ngày 1 tháng 10, quân Đức đã xâm lược Tiệp Khắc và sáp nhập vùng Sudetenland.

Ngay sau khi trở về, Gebhard xin nghỉ phép để đi “công tác”: ông muốn tham gia một chuyến tuyên truyền về “kỹ thuật Đức tại Sudetenland”* vào tháng 11. Hiển nhiên ông bị Sudetenland thu hút. Có thể thấy rõ là các đơn từ xin nghỉ để hoàn thành các nghĩa vụ này khác của ông đều dễ dàng được chấp thuận; tôi không thể tìm thấy bất cứ thông tin nào trong hồ sơ đề cập đến mối nghi ngại hay phản đối việc ông thường xuyên vắng mặt tại trường.

•

Sudetenland là một vùng đất màu mỡ, giàu tài nguyên, vốn thuộc Đế quốc Đức và được sáp nhập vào Tiệp Khắc khi phân chia lại biên giới quốc gia những năm 1918-1919. Hitler cho rằng, cái gì thuộc về người Đức phải trả cho người Đức; năm 1938, ông ta đã thuyết phục Anh, Pháp và Ý ký vào Hiệp ước Munchen chấp nhận để Đức chiếm lấy Sundetenland mà không có bất cứ can thiệp quân sự nào.

— end note —

Trong chuyến đi tháng 11 Gebhard hẳn đã gây ấn tượng sâu sắc với Todt, bởi trong bức thư ngày 12 tháng 12 năm 1938 ông ta đã nhờ Thị trưởng Munich Reichsleiter Fiehler gửi tới Gebhard “lời cám ơn chân thành” của mình vì “anh ta đã thực hiện nhiêm vụ một cách thật mẫu mực”. Nhưng không dừng lại ở đó. Trong bức thư ngày 16 tháng 1 năm 1939 gửi văn phòng Thống chế SS, ông ta đề nghị “xem xét việc thăng cấp cho Đảng viên Himmler”.

Có lẽ Gebhard không biết gì về bức thư đó, bởi tại một “Lễ Đông chí” của SS tại Dachau vài tuần trước đó ông đã than phiền với Trưởng Ban Quản trị Công tác SS Gruppenführer [Thiếu tướng] Oswald Pohl, về “người em cấp cao đầy quyền thế” đã chậm trễ trong việc thăng cấp cho ông. Pohl đã chuyển lời than phiền của Gebhard cho Trưởng Ban Nhân sự SS, Gruppenführer Schmitt.

Con gái của Gebhard nhớ rằng cha mình đôi khi than phiền chuyện chú Heinrich cứng nhắc với hai anh em để tránh người khác nghĩ rằng anh em trong nhà được đối xử ưu tiên hơn. Bà kể rằng, cuối cùng khi ông Gebhard phát chán với những lời chế giễu mà ông thường xuyên phải nghe vì “cấp bậc quá thấp” của mình, ông đã nói thẳng sự bất bình của mình ra với Heinrich. Ngày 30 tháng 1 năm 1939, ông được thăng cấp Sturmbannführer, tương đương với cấp thiếu tá. Trong thực tế, ông không được thiên vị nhưng cũng không bị kìm chân; việc thăng cấp của ông là đúng theo quy định 12 tới 18 tháng nâng một bậc.

Sáu tháng sau chuyến đi tới Sudetenland, Gebhard lại nhận được một giấy mời từ Todt. Lần này là để “tham dự chuyến hành trình tới Bắc Âu của nền kỹ thuật Đức từ 10 tới 16 tháng 5 trên tàu thủy hơi nước Robert Ley”. Với các thành viên của NSBDT đó là một “chuyến công tác, bởi sẽ có các cuộc họp quan trọng diễn ra trong chuyến đi”. Lần này Hilde đi cùng ông. Chuyến đi có chút đặc biệt với cả hai người, bởi cả hai đều chưa từng ra nước ngoài. Họ vô cùng thích thú trước cảnh quan tuyệt đẹp của Na Uy - và có lẽ trước cả tiện nghi sang trọng trên tàu. Có tới sáu bữa mỗi ngày và thức ăn thì không chỉ phong phú mà còn rất ngon: như món cá tuyết với vang trắng, thịt lợn với vang đỏ. Rất ít người được hưởng những ưu đãi như vậy và rõ ràng các thành viên NSBDT nằm trong số đó. Nhưng “chuyến công tác” cũng là một cách hay để cho hành khách thấy giá trị của tổ chức và để đảm bảo họ sẽ cống hiến hơn nữa - thường là tự nguyện. Trong chuyến đi Gebhard cũng có nhiều cơ hội để phát triển mối quan hệ thân tình với cấp trên của mình là Todt, người mà ông rất thán phục.

Fritz Todt, Đảng viên Quốc xã từ năm 1922, được bổ nhiệm làm Tổng Thanh tra Giao thông Đức năm 1933 và từ năm 1934 trở đi là Chủ nhiệm Văn phòng Trung ương Đảng phụ trách Kỹ thuật và Hiệp hội Kỹ thuật Đức; ngoài ra, tháng 12 năm 1938 ông ta được bổ nhiệm làm Tổng Thanh tra ngành công nghiệp xây dựng Đức. Do đó ông ta chịu trách nhiệm cả về hệ thống đường cao tốc Đức (autobahn) lẫn hệ thống công sự phòng thủ, chẳng hạn việc xây dựng Westwall (còn gọi là Phòng tuyến Siegfried). Năm 1938, “Tổ chức Todt” được thành lập với mục đích đặc biệt là xây dựng các căn cứ quân sự quy mô lớn và được toàn quyền sử dụng các tù nhân ở trại tập trung và các lao động cưỡng bức khác cho việc này. Trong chiến tranh, tháng 3 năm 1940, Todt được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Quân khí và Đạn dược. Văn phòng Trung ương về Kỹ thuật mà ông ta là Chủ nhiệm nắm quyền “huy động nền công nghiệp quân sự”. Với “ủy quyền đặc biệt của Quốc trưởng” này, cơ quan tương lai phụ trách quân khí cuối cùng được chuyển giao cho giới kỹ sư và công nghiệp mà Hitler đặt ưu tiên trên cả quân đội.

Theo ý muốn của Hitler, Todt được sử dụng các phòng ban của Văn phòng Trung ương về Kỹ thuật cũng như các kỹ sư trực thuộc NSBDT để thực hiện các dự án của mình. Điều này không chấm dứt được những tranh cãi với quân đội về việc ai nắm quyền lập kế hoạch sản xuất vũ khí, bởi quân đội không từ bỏ trong hòa bình vai trò độc quyền mà họ rất chú trọng tính tới lúc này. Nhưng cánh chuyên gia kỹ thuật lại được Hitler hậu thuẫn, do đó họ có cơ hội mà họ mong chờ từ lâu để tổ chức lại công việc của mình.

Đối với Gebhard, Todt là hình mẫu của giới kỹ sư. Một vài năm sau, trong bài viết trên tờ Reich und Geist đã nêu trên và bằng thứ tiếng Đức khoa trương của mình, ông đã chúc mừng Todt là “kỹ sư Quốc gia Xã hội vĩ đại nhất”, người đã tạo cho giới kỹ sư Đức “đặc tính chuyên nghiệp” cho phép họ “theo kịp những nhiệm vụ to lớn đang chờ phía trước [trong] cuộc đấu tranh sống còn hiện tại của dân tộc Đức”. Gebhard viết, nắm giữ vị trí xứng đáng của mình trong cộng đồng chủng tộc Đức, giới kỹ sư Đức đã gánh lấy một trách nhiệm mới để thực hiện “đóng góp vĩ đại cho cả cộng đồng”. Do đó công việc của họ không chỉ là phục vụ “những mục tiêu vừa phải và thực tế của nền văn minh” mà đã thành “một phần thiết yếu không thể tách rời của nền văn hóa của chúng ta!” ông viết tiếp, “Tinh thần mới mẻ và đầy nhiệt huyết này”, sẽ “cho ra đời một điều gì đó rất mới, điều sẽ choán hết tâm trí chúng ta như cơn gió tươi mát từ đỉnh núi tràn xuống qua các thung lũng huyền bí và quét sạch tất cả những cản trở!” Công nghệ phải được dẫn dắt bởi “lập trường và niềm tin của tinh thần Đức mới thức tỉnh” trên con đường đi tới “tương lai tươi sáng của nước Đức vĩ đại”.

Với lòng nhiệt tình lên tới mức cuồng tín, Gebhard tin tưởng vào “sự thống nhất cao” này, nhận thức đó được thấm nhuần ở mọi cấp bậc và nâng lên mức cao hơn là ca ngợi “người thầy vĩ đại nhất của nhân dân Đức, Adolf Hitler”. Cũng như Heinrich, người rất hài lòng với bài viết và đề nghị cặp nó vào hồ sơ về Gebhard, Gebhard cảm thấy mình có sứ mạng được Quốc trưởng giao là phải giáo huấn người khác. Theo ông, mỗi người phải thực hiện một nhiệm vụ giáo dục cụ thể của riêng mình, bên cạnh đóng góp riêng của anh ta vào sự nghiệp xây dựng đất nước. Giới kỹ sư, đặc biệt là giáo viên các trường đại học kỹ thuật, quan chức, giảng viên, đều phải khắc sâu vào thế hệ các nhà kỹ thuật tương lai ý thức về sứ mệnh lịch sử vĩ đại của họ.

Năm 1939, Gebhard viết cho nhà xuất bản tờ Völkischer Beobachter nhắc nhở họ rằng họ cần đảm bảo các đoạn đề cập đến những chức vụ kỹ thuật phải dùng đúng chức danh chuẩn mực. Chuyện này nghe có vẻ sáo rỗng, nhưng đằng sau đó là một kế hoạch toàn diện của Văn phòng Trung ương cho một “chiến dịch lớn nhằm giác ngộ quần chúng” để đối phó với “sự hỗn loạn vô cùng của những năm trong chế độ” - ý nói Công hòa Weimar. Việc chuẩn mực hóa quy trình trao danh hiệu kỹ sư không chỉ là thành tố cốt lõi duy nhất trong chiến dịch giác ngộ quần chúng, nó còn bao gồm mục tiêu dài hạn của NSBDT, liên kết với Văn phòng Trung ương, nhằm nắm giữ vai trò độc quyền cấp giấy chứng nhận. Và Gebhard đóng vai trò quan trọng trong việc đẩy mạnh độc quyền của tổ chức này với ngành kỹ thuật và áp đặt quy chế thành viên bắt buộc của Hiệp hội Kỹ thuật Đức với tất cả những ai trong tương lai muốn được gọi là kỹ sư. Ta có thể nhận thấy tầm quan trọng của việc điều khiển và giám sát giới kỹ sư đối với ông trong một tài liệu đề ngày 20 tháng 2 năm 1941. Đó là bản đánh giá “các vấn đề kỹ thuật” phải giải quyết vì “quyền lợi của Đế chế”, trong đó có kèm một biên bản viết tay của Gebhard, nó có ảnh hưởng đến mức Heydrich - Giám đốc Cơ quan An ninh Trung ương Đế chế - đã phải tham gia thảo luận.

Trong một trao đổi công việc năm 1941 với em trai Ernst, Gebhard nói rằng mình chỉ có thể đồng ý cấp giấy chứng nhận kỹ sư cho các kỹ sư giỏi, làm việc lâu năm tại Đài Phát thanh với điều kiện họ “trở thành thành viên của cộng đồng kỹ sư Quốc gia Xã hội. Anh gắn việc công nhận danh hiệu với việc trở thành thành viên [của NSBDT] vì đã có nhiều trường hợp tìm đến Hiệp hội hay Văn phòng Trung ương Kỹ thuật chỉ vì cầu cạnh gì đó, rồi sau đó lặng lẽ chuồn đi.” Rõ ràng đã có trường hợp nhiều kỹ sư hết sức nghi ngờ các nỗ lực định hướng và kiểm soát ngành nghề này và tìm cách nhanh chóng né tránh việc dây dưa với ngài Trưởng ban Reichsberufswalter Gebhard. Dường như Gebhard cảm thấy rất khó để các đồng sự trên nhiều vùng hành chính khác làm theo cách của mình. Trong hồ sơ có rất nhiều thư từ thể hiện sự không hài lòng của họ với các chỉ thị của ông. Nhiều người trong số họ không muốn bị ép phải đi theo con đường chính trị. Nhưng dường như điều này chỉ làm Gebhard thêm phần quyết tâm.

Tháng 10 năm 1940, một Gauberufswalter - một công chức vùng phụ trách các vấn đề chuyên môn - gửi đi từ Vienna một bức thư với nội dung kiên quyết bác bỏ “tư cách thành viên bắt buộc”, ngài Reichsberufswalter đã dành thời gian để hồi đáp. Phải 3 tháng sau Gebhard mới đưa ra lý do cho chỉ thị của mình. Ông viết rằng ngày càng có nhiều trường hợp mà “người nộp đơn chỉ muốn vào NSBDT nhằm mưu lợi riêng. Tôi không thấy có lý do gì để chúng ta cấp giấy chứng nhận, thứ chắc chắn hữu ích, cho các cá nhân như vậy; trong khi, với tư cách kỹ sư họ lại không thể hiện đủ tinh thần cộng đồng để muốn gia nhập tổ chức Đảng nhằm cống hiến nhiều hơn cho nền kỹ thuật Đức”. Chỉ thị của ông “còn xa mới có thể xem là bắt buộc”, nhưng nếu cá nhân đang xét không muốn gia nhập Hiệp hội Kỹ thuật Quốc xã Đức thì “đơn của anh ta đơn giản là sẽ không được xét”. Điều kiện tiên quyết là phải sẵn sàng “hy sinh cho cộng đồng” khi gia nhập NSBDT.

Dù Gebhard nỗ lực ngăn cản những “lợi dụng” như vậy, thói xin rút khỏi NSBDT của giới kỹ sư ngay khi vừa được trao chứng nhận dường như trầm trọng hơn trong vài năm tiếp theo - điều này chỉ khiến ông truy kích các trường hợp như vậy “với tất cả phương tiện trong tay”. Những ai kiên quyết phản đối đều được nhận một bức thư; ông W., một Gauberufswalter, đã nhận được nó vào tháng 3 năm 1940:

Đảng viên W. thân mến,

Trong thư ông, một lần nữa ông lại nói về chuyện giới hạn tư cách “kỹ sư” trong Hiệp hội của chính quyền Trung ương Đế chế. Chúng tôi cho rằng sẽ là thích hợp khi không chỉ thường xuyên dùng một biện pháp “hạn chế”. Chúng tôi biết chính xác mình phải làm gì hay không làm gì trong lĩnh vực này. Trong khi đó, ông sẽ nhân bản thông báo ngày 19 tháng 12 năm 1939 của chúng tôi với nội dung công bố việc Bộ Giáo dục Đế chế giao cho tôi trách nhiệm với các trường đại học kỹ thuật, trong thẩm quyền cho phép, khi tới lúc, tôi sẽ đưa ra ý kiến quyết định trong cuộc tranh luận về sự bảo hộ về mặt pháp lý của tư cách “kỹ sư”.

Lúc này Gebhard đúng là đang làm việc ở Bộ Giáo dục Đế chế. Cuối năm 1939, Todt đã đề cử ông cho chức vụ trưởng bộ phận đang trống. Ông ta ấn tượng không chỉ vì sự chu đáo tận tụy mà cả vì “sức thuyết phục không thể chê vào đâu được” của Gebhard. Sự tiến cử của Todt không phải là hoàn toàn công tâm. Ông ta hy vọng việc đưa một đồng nghiệp trung thành và đáng tin cậy vào Bộ sẽ quyết định cuộc chiến giành giật quyền quản lý các trường đại học kỹ thuật từ Mặt trận Lao động Đức về tay NSBDT. Chính thức thì Văn phòng Trung ương về Kỹ thuật thuộc quyền quản lý của Robert Ley - Trưởng ban tổ chức chính trị Đảng; Văn phòng Khoa học Kỹ thuật, cũng do Todt quản lý, nằm dưới quyền Chủ tịch Mặt trận Lao động Đức - lại cũng là Robert Todt và Ley rõ ràng cạnh tranh nhau trong cuộc chiến cam go giành quyền quản lý một ngành nghề mà tầm quan trọng đang tăng ghê gớm kể từ khi xây dựng nền công nghệ vũ khí.

Ngoài ra, Văn phòng Trung ương về Kỹ thuật của Todt đang theo đuổi các kế hoạch của riêng mình để mở rộng phạm vi quyền hạn. Đại học Kỹ thuật dự kiến mở tại Munich sẽ có một viện nghiên cứu của Fritz Todt, tại đó các nhà kỹ thuật dự kiến thực hiện các nghiên cứu khoa học đa ngành, và vì vậy tách nó khỏi độc quyền quản lý của Bộ Giáo dục Đế chế. Dường như Gebhard là con ngựa thành Troy của Todt, cho mục đích phá bỏ độc quyền nghiên cứu khoa học của Bộ. Hiển nhiên, Todt tin rằng Gebhard có khả năng thực hiện các nhiệm vụ đa dạng và khó khăn đó, và Gebhard sẽ không làm ông ta thất vọng.

Đến mùa hè năm 1939, Gebhard là thành viên không chỉ của Tổ chức Phúc lợi Nhân dân Quốc xã, Hiệp hội người Đức Hải ngoại, Hiệp hội Giáo viên Quốc xã và Hiệp hội Kỹ thuật Đức Quốc xã; theo năm tháng ông đã trở thành thành viên một số tổ chức khác - Hiệp hội Công chức Đức của Đế chế, Hiệp hội Phòng không, Hiệp hội Cựu sinh viên Quốc xã, Hội Chữ thập đỏ Đức, Hiệp hội Quân nhân Đế chế Quốc xã và Liên đoàn Thuộc địa Đế chế.

Liên đoàn Thuộc địa Đế chế mãi đến năm 1936 mới thành lập, tiền thân của nó là Hội Thuộc địa Đức đã bị buộc phải giải tán. Liên đoàn Thuộc địa Đế chế nằm dưới quyền lãnh đạo của Franz Ritter von Epp, vốn quen biết hai anh em Himmler từ hồi họ tham gia Freikorps. Năm 1934, Epp được bổ nhiệm làm Chủ nhiệm Văn phòng Chính sách Thuộc địa của Đảng. Trong thời gian 1904-1906 ông ta là sĩ quan đóng tại vùng thuộc địa Đức ở Tây Nam châu Phi và can dự vào cuộc diệt chủng người Herero nổi dậy chống lại ách cai trị Đức*. Tới năm 1943, Epp vẫn mơ về việc chiếm lấy các thuộc địa cho nước Đức, nhưng rồi Liên đoàn Thuộc địa đã nhận lệnh ngừng hoạt động từ Quốc trưởng, người từ lâu đã quyết định thay vì thế sẽ thuộc địa hóa các vùng lãnh thổ phía đông.

Ban đầu, sau chiến thắng trước nước Pháp, mọi chuyện có vẻ khác đi. Sau đó, tất cả các cơ quan thừa hành hàng đầu của bộ máy, từ Văn phòng Chính sách Thuộc địa cho tới Cơ quan An ninh Trung ương của Heydrich, đều tỏ ra quan tâm sâu sắc đến hệ thống thuộc địa của Pháp. Các tham vọng đế quốc hướng tới phô bày sức mạnh trong “kỹ nghệ thuộc địa” cũng được Văn phòng Trung ương về Kỹ thuật khuấy động lên, mà dẫn đầu và giữ vai trò quan trọng nhất là Liên đoàn Kỹ sư Đức - bàn đạp để Gebhard hướng tới NSBDT năm 1936 - nơi đã tổ chức một “hội thảo về kỹ nghệ tại vùng nhiệt đới và thuộc địa” lần đầu tiên vào tháng 12 năm 1940. Tháng 4 năm 1941, bản thân Todt, người một tháng trước được bổ nhiệm thêm chức Bộ trưởng Quân khí, đã cho rằng “các trách nhiệm về vấn đề thuộc địa” sẽ thuộc về mình trong tương lai.

•

Ngày 12/1/1904, người Herero nổi dậy chống lại sự đô hộ của đế quốc Đức. Đến tháng 8, họ bị quân Đức đánh bại. Quân Đức đã dồn người Herero vào sa mạc Omaheke vây chặt không cho họ thoát và để họ chết vì đói khát.

— end note —

Sau năm 1933, Hiệp hội người Đức Hải ngoại dưới sự lãnh đạo của Hans Steinacher, một sĩ quan và chuyên gia có tiếng về các vấn đề dân tộc và văn hóa, đã không chỉ có số thành viên tăng vọt mà còn có những nỗ lực to lớn để giữ được sự độc lập với Đảng Quốc xã. Đặc biệt các hội nghị thường niên của nó, được tổ chức hoàn hảo với rất nhiều người tham dự, ngày càng trở thành mối lo của giới lãnh đạo Đảng bởi chúng làm lu mờ các sự kiện của chính họ. Thêm vào đó, mặc dù chấp nhận sự lãnh đạo độc đoán và mang tính dân tộc chủ nghĩa bài Do Thái, nhưng hiệp hội này lại phản đối tư tưởng “chủng tộc thượng đẳng” và vì thế phản đối tất cả những hành động nhằm đồng hóa, xua đuổi hay tái định cư các nhóm sắc tộc khác. Điều này không phù hợp với kế hoạch mở rộng không gian sống của giới lãnh đạo Đảng. Giữa năm 1938, Hiệp hội bị buộc phải chấp nhận trực thuộc Văn phòng Hỗ trợ Chủng tộc Đức (Volksdeutsche Mittelstelle, hay VoMi) do đó chịu sự chỉ đạo của SS, và chẳng bao lâu sau Todt và Gebhard Himmler tìm cách thông qua Văn phòng Trung ương về Kỹ thuật Quốc xã để tham gia thực hiện chính sách đàn áp sắc tộc của VoMi tại vùng Sudetenland.

Ngày 1 tháng 8 năm 1939, Gebhard nhận lệnh nhập ngũ, từ đó trở đi ông trực chiến cùng đại đội của mình tại vùng Bảo hộ Bohemia và Moravia, gần biên giới Ba Lan, sẵn sàng tham gia cuộc xâm lược Ba Lan ngày 1 tháng 9. “Tôi sớm trở nên gắn bó với đơn vị cơ giới của mình; đó là một nhóm chiến hữu tuyệt vời mà tôi là người chỉ huy,” ông đã viết như vậy trong cuốn Những hồi ức của mình hơn ba thập kỷ sau. “Nhờ kinh nghiệm tham chiến trong Thế chiến I, tôi đã vượt qua được giai đoạn này [cuộc xâm lược Ba Lan], dù có những đòn đánh liều mạng đã khiến chúng tôi phải rút lui trong một lần hấp tấp xông trận, nhưng chỉ có hai người bị thương và một xe bị hỏng.”

Thậm chí 30 năm sau, đối với ông cuộc xâm lược Ba Lan dường như vẫn là một chuyến phiêu lưu vĩ đại đầu tiên và quan trọng nhất mà ông đã trải qua giữa màu cờ phấp phới. Ngay từ đầu Bộ Tổng Tham mưu Lục quân đã phát đi một truyền đơn cảnh báo quân lính về “sự xảo trá” và “tàn bạo” của Ba Lan. Tâm trạng nôn nóng được đối đầu với lính bắn tỉa và du kích địch mà lối tuyên truyền này khích động đã giải thích cho những cuộc tàn phá và bắn giết con tin, tù binh, người Do Thái và thường dân trên đất Ba Lan của quân Đức. Quan điểm chung được thừa nhận rằng người Ba Lan và Do Thái Đông Âu là những giống hạ đẳng và đồng thời đe dọa tới binh lính Đức - vì là quân du kích - đã được đưa ra để biện hộ cho các hành động đó. Gebhard không hề nhắc đến những cái chết mà ông và đơn vị mình gây ra khi “hấp tấp xông trận”. Căn cứ vào đó, tôi không mấy tin khẳng định của ông rằng ông đã cảm thấy khó chịu trước một tấm bưu thiếp của Trưởng ban Tổ chức nhân sự của Thống chế SS, Karl Wolff, trong đó viết: “Anh và đại đội của mình đã thực sự biến cuộc chiến này thành một cuộc vui thú!” Con gái của Gebhard nhớ lại rằng thậm chí nhiều năm sau ông vẫn nổi nóng khi nhắc đến chuyện này. Nhưng không có mấy khác biệt giữa tấm bưu thiếp hài hước của Wolff với cuốn Những hồi ức của chính Gebhard, trong đó ông cũng chỉ đơn giản ghi lại rằng một đất nước đã bị đơn vị gồm “các chiến hữu tuyệt vời” của ông tràn đến xâm lược.

Trung đoàn Bộ binh 19 tại Munich của Gebhard trực thuộc Tập đoàn quân 14; có lẽ ông ở trong một đơn vị chống tăng, bởi đó là đơn vị cơ giới duy nhất của trung đoàn. Khi xung đột kết thúc vào ngày 16/17 tháng 9, trung đoàn này đang ở ngay bên ngoài Lviv (Nga gọi là Lvov, Đức là Lemberg), nhưng vào đầu tháng 10 đơn vị của ông được chuyển tới Hạ sông Rhine để chuẩn bị cho cuộc tấn công sắp tới vào Pháp và các quốc gia Benelux (Bỉ, Hà Lan, Luxembourg). Chính tại đây, vào tháng 12, tin tức về việc bổ nhiệm ông vào Bộ Giáo dục đã truyền tới; ông lập tức được chuyển về một vị trí dự bị.

Bộ Khoa học và Giáo dục Đế chế được thành lập năm 1934 dưới quyền Bernhard Rust. Rust, vốn từng là một giáo viên, không được xem là một người cuồng tín với tư tưởng của Đảng Quốc xã nhưng ông đã trung thành thực hiện việc “thanh lọc chủng tộc” trong các trường đại học. Ông được đánh giá không tốt lắm trong việc thúc đẩy Bộ tham gia chống lại các cơ quan hay chính trị gia cạnh tranh như Bộ Khai sáng Công chúng và Tuyên truyền, văn phòng của Alfred Rosenberg Tổng Biên tập tờ Völkischer Beobachter, hay các lãnh đạo thanh niên của Đệ tam Đế chế và kể cả giới thủ lĩnh sinh viên Đế chế và Hiệp hội Giảng viên Đại học Quốc xã.

Cũng trong tháng đó, Gebhard bắt đầu làm việc tại Vụ E IV của Bộ, nơi chịu trách nhiệm về đào tạo nghề và hướng nghiệp. Ban đầu ông ở chung với Ernst và Paula, trong khi Hilde ở cùng các con tại Munich, họ đã thuê một ngôi nhà tại đây từ hai năm trước. Lúc này Hilde đã có thai bảy tháng. Suốt sáu tháng trời, Gebhard chỉ gặp gia đình mỗi cuối tuần. Con gái thứ ba của họ chào đời ngày 13 tháng 3 năm 1940. Đó là một ca sinh khó và Hilde - khi đó vừa tròn 41 tuổi - hồi phục rất chậm dù có một vú em đỡ đần. Mãi tới tháng 7 cả gia đình mới chuyển đến Berlin - bằng máy bay của Heinrich, bởi ông nghĩ một chuyến tàu hỏa dài như vậy sẽ quá sức với một đứa trẻ sơ sinh.

Việc họ rời đi hẳn đã khiến Anna Himmler rất buồn lòng, bởi giờ chẳng còn đứa con nào của bà ở lại Munich nữa. Nhưng việc chuyển về Berlin cũng khiến các con của Gebhard gặp khó khăn. Người cha dành cả kỳ nghỉ hè khám phá thành phố với hai cô con gái lớn bằng tàu điện để giúp hai con biết cách tìm đường. Nhưng họ không quen được với người Berlin cũng như lối thô kệch và cử chỉ suồng sã của họ; ở trường hai cô bị các bạn cùng lớp chế nhạo là “lũ thộn Bavaria”. Họ chỉ cảm thấy dễ chịu khi về nhà. Họ có một căn hộ rộng ở ngoại ô Friedenau. Gebhard và con gái lớn thường ra ngoài đi dạo vào sáu giờ sáng hàng ngày; đến chiều khi người cha về nhà, cả gia đình cùng đọc sách và chơi nhạc. Qua các đồng nghiệp của Gebhard ở Bộ, hai ông bà ít nhất cũng sớm tìm được một nhóm bạn để thường xuyên tụ họp.

Nhưng ban đầu có nhiều phản đối trong Bộ quanh việc bổ nhiệm Gebhard, theo lời của một trong các con ông. Họ không muốn có một người anh em của Heinrich Himmler ở trong Vụ mình. Gebhard đã nỗ lực để xóa đi những ngờ vực của các đồng nghiệp mới. Một điều thuận lợi là ngay sau khi nhân nhiệm vụ ông đã giành được một “thắng lợi” trước Mặt trận Lao động: ông đã thành công trong việc “qua mặt Mặt trận Lao động và cản trở kế hoạch mở rộng phạm vi của họ”, nhờ đó “chúng tôi [Bộ Giáo dục] có thể làm việc thoải mái mà không bị làm phiền”. Rất nhanh sau đó, ông tạo được mối quan hệ tốt đẹp với cấp nên và Vụ trưởng, một Giáo sư Heering nào đó, người có tiếng là “khắt khe”: “Tôi sớm tạo được mối quan hệ tốt với ông, đặc biệt từ khi tôi thành công trong cuộc đấu tranh mà cho tới lúc ấy vẫn vô vọng giữa Mặt trận Lao động và điểm yếu trong Bộ - là do Rust - trở nên rõ ràng”.

Ngày 20 tháng 5 năm 1940, theo đề xuất của Gebhard, Heering ra chỉ thị rằng trong tương lai các kỹ sư tốt nghiệp từ các trường kỹ thuật nằm ngoài Đế chế muốn được công nhận trình độ chuyên môn phải cung cấp được bằng chứng cả về nguồn gốc Aryan lẫn quá khứ chính trị của mình. Người nộp đơn phải thể hiện sự đáng tin cậy về mặt chính trị thông qua một bài thi môn “nghiên cứu chính trị quốc gia”. Trong thực tế, bài thi chán ngắt này mau chóng bị hủy bỏ và những đơn xin như vậy chỉ đơn giản là bị từ chối, như có thể thấy trong một bức thư gửi vào tháng 6 năm 1941 do một trợ lý của Gebhard viết. Trích lời Gebhard, ông ta bác lá đơn gửi từ Pilsen với giải thích cộc lốc rằng “chứng nhận ‘kỹ sư’ không được cấp cho những ai tốt nghiệp các trường đại học, cao đẳng ở Tiệp”. Khi vị Gauberufswalter địa phương phản đối và chỉ ra rằng người nộp đơn xét cho cùng vẫn là một công dân Đức, trợ lý của Gebhard đáp lại, dựa trên quan điểm của sếp mình, bằng một câu hỏi cáu bẳn theo kiểu của ông ta: “Tại sao “công dân Đức” ấy lại vào học một trường kỹ thuật Tiệp ở Pilsen trong khi ở đấy cũng có, như ta vẫn biết rõ, một trường đại học Đức.”

Một bức thư do Gebhard gửi tới Gauberufswalter Vienna vào tháng 7 năm 1941 cho ta thấy rõ hơn về tiêu chuẩn chủng tộc và dân tộc chủ nghĩa này. Ông viết, những đơn xin công nhận tư cách kỹ sư “đương nhiên” chỉ được xét khi người nộp đơn là người Đức. Và, ông viết tiếp, kinh nghiệm trước đó cho thấy những cư dân Đức trên các lãnh thổ “bảo hộ” này (chỉ Bohemia và Moravia) phải là đối tượng bị thẩm tra toàn diện đặc biệt - ví dụ “khi có nghi ngờ về trường đại học nơi họ học hoặc khi một người Đức lại vào học trường Tiệp thay vì một trường Đức. Quy định này đã tỏ ra thành công ở Thượng Silesia, giờ đã sáp nhập vào Đế chế Đức, bởi nó ngăn chặn việc cấp chứng nhận nghề nghiệp cho những người Đức trước đó đã chối bỏ danh tính Đức và vào học những trường đại học nước ngoài.”

Gebhard đã theo đuổi một chính sách phân biệt chủng tộc cứng nhắc khi bám vào những vấn đề như vậy. Điều bất ngờ là, ở điểm này ông không chỉ đã đi ngược lại chính sách trước đó của Hiệp hội người Đức Hải ngoại, mà cả với Heinrich, người có quan điểm rằng một người thuộc chủng tộc Đức phải được thừa nhận miễn là anh ta mang “dòng máu đúng”. Kể cả nếu trước đấy họ không tích cực xin công nhận thuộc chủng tộc Đức, ông vẫn xem họ là “có thể giáo dục được”.

Các hoạt động danh dự của Gebhard tại Văn phòng Trung ương về Kỹ thuật Quốc xã rõ ràng không đơn giản là thể hiện sự tận tụy với công việc và sẵn sàng hy sinh thời giờ cho Đảng của ông. Động cơ quyết định dường như là khát vọng muốn áp đặt suy nghĩ lên người khác của ông, cơ hội để ông tham gia vào việc phổ biến tư tưởng thống trị. Thói quen của ông trong tranh luận là củng cố lý lẽ của mình bằng cách giải thích rõ ràng các chỉ thị của cấp trên nhằm “ngăn chặn việc sử dụng bừa bãi chứng nhận kỹ sư”, và dùng thẩm quyền của Đảng để “áp đặt trật tự trong một số phạm vi đặc biệt”. Ông cũng cứng nhắc như vậy khi lờ đi hay thô lỗ gạt bỏ những đề xuất và phê bình từ các thuộc cấp mà ông không ưa, trả lời rằng đó không phải là việc của họ. Tình chiến hữu mà ông vẫn hằng ca ngợi bỗng bị quên đâu mất.

Cái chết của Todt trong vụ rơi máy bay tháng 1 năm 1942 hẳn là một đòn nặng đối với Gebhard. Vào ngày xảy ra tai nạn, Albert Speer* đã nắm việc điều hành Văn phòng Trung ương về Kỹ thuật và mọi trách nhiệm khác của Todt bên cạnh các trọng trách khác của mình. Không như người tiền nhiệm, mối quan tâm chính của Speer trong tổ chức Đảng - đặc biệt sau khi ông ta lên làm Bộ trưởng Quân khí và Sản xuất Quốc phòng một tháng sau - là tính hiệu quả trong việc tăng sản lượng vũ khí. Gebhard nhanh chóng ứng phó tốt với chính sách mới này. Ông không chỉ vẫn tiếp tục các hoạt động danh dự của mình cho Văn phòng Trung ương, mà còn được thăng cấp năm 1943 (dù không thay đổi chức vụ).

Tháng 5 năm 1941, Gebhard được đưa vào Luftwaffe (Không quân Đức) làm kỹ thuật viên quản lý bay dự bị, rời bỏ vị trí sĩ quan dự bị Lục quân. Mục đích việc chuyển đổi này là nhắm đến một vị trí vinh dự hơn, lần này là “Cố vấn cho các trường đại học kỹ thuật thuộc Lực lượng Vũ trang”. Không đầy một năm sau, tháng 3 năm 1942, ông chuyển về Waffen SS [Lực lượng vũ trang SS], đội hình chiến đấu được vũ trang đầy đủ của SS, tại đấy ông giữ chức vụ thanh tra, vẫn với một tư cách danh dự. Sáu tháng sau ông được trao tặng “Thập Tự Sắt hạng 2, không kèm Thanh Kiếm” vì những cống hiến “quan trọng cho quốc phòng” trong vai trò cố vấn và thanh tra các trường đại học của Lục quân và Waffen SS. Sau đó, tháng 1 năm 1944, khi hầu như những người được thăng cấp đều phải là quan chức chuyên trách của SS và là thành viên của Waffen SS tham chiến ngoài mặt trận - chứ hiếm khi là sĩ quan dự bị như Gebhard - ông được thăng hàm Standartenführer [Đại tá] trong Waffen SS.

•

Berthold Knorad Hermann Albert Speer (1905-1981): Kiến trúc sư người Đức từng phụng sự Adolf Hitler với sự sùng bái và nhiệt huyết, ông nắm giữ nhiều vị trí quan trọng trong Đức Quốc xã. Hitler đã giao cho ông nhiệm vụ thiết kế và xây dựng các công trình quan trọng của Đảng và chính quyền Đức Quốc xã.

— end note —

Tại các trường đại học quân sự liên kết với Waffen SS, họ huấn luyện các đơn vị kỹ thuật đặc biệt cho sư đoàn thiết giáp, pháo binh, tình báo… Khi Gebhard thông báo về chuyến thanh tra tại một trong những cơ sở đó và đi cùng phụ tá của mình, mọi đơn vị phải xếp hàng chào ông. Các báo cáo được đọc và sau đó tân binh phải thao diễn theo đúng những gì được học; chuyến thăm kết thúc bằng một bữa tiệc lớn. Trong vai trò thanh tra, Gebhard hẳn cảm thấy mình như một ông vua.

Khi Heering, cấp trên của ông, về hưu năm 1944, Gebhard lên thay ông ta và trở thành Vụ trưởng trong Bộ Giáo dục với cấp bậc Ministerialdirigent (tương đương Trợ lý Bộ trưởng). Nhiều năm sau ông vẫn còn tiếc rằng việc thăng chức này đến “quá muộn… Các cuộc không kích của địch đã tàn phá” khiến cho “công tác có hệ thống và hiệu quả” là việc bất khả thi.

12. “Tiếp tục hành quân. Tiếp tục chiến đấu. Tiếp tục công tác”:
Ernst và bè bạn

Hàng xóm của Ernst và Paula là nhà Behrends. Họ sống cạnh nhà của gia đình Ernst ở Ruhleben và cùng nộp đơn xin vay tiền để mua hai ngôi nhà sát vách - tuy nhiên, đơn đó không gửi tới ngân hàng mà là Ban Tổ chức Nhân sự của Thống chế SS. Mười ngày sau đơn được chuyển cho một công chức của Ban với ghi chú: “Đề nghị chấp thuận sớm”; chỉ ba tuần sau, Trưởng ban Công quỹ SS Bruno Galke gửi tới họ một hồi đáp tích cực có đóng dấu “MẬT”: “Thống chế SS đã phê chuẩn đơn xin vay của ngài”.

Nhà Behrends, chỉ trẻ hơn ông bà nội tôi một chút, thuộc số bạn bè thân thiết nhất của gia đình. Họ cùng nhau đón năm mới, con cái hai nhà chơi cùng nhau trong vườn, và “Frau Behrends” đôi khi còn trông con dùm cho Ernst và Paula. Paula hẳn đã có lần cứu vãn được cuộc hôn nhân của nhà hàng xóm. Ít nhất, đó là theo bức thư Ernst gửi cho bà từ Vienna năm 1938: “Anh mừng rằng mọi chuyện đã ổn trở lại với nhà Behrends, chuyển cho họ lời chúc tốt đẹp nhất của anh nhé. Lạy Chúa, đừng để điều gì tương tự xảy ra với chúng ta, nhưng nếu có như vậy, Chúa sẽ ban cho chúng ta những người bạn để hàn gắn chúng ta vui vẻ trở lại.”

Tiếc rằng cả cha lẫn bác gái tôi đều không biết nhà Himmler và nhà Behrends đã quen nhau như thế nào; Paula không bao giờ đề cập tới điều này với con cái, mặc dù bà vẫn giữ mối thâm giao với Frau Behrends và con gái cho đến cuối đời. Cha tôi chỉ biết rằng ông hàng xóm không đơn giản là một “Đảng viên Quốc xã hạng xoàng” - như cha tôi vẫn tin - qua những điều tra của tôi.

Hermann Behrends là một luật sư, ông ta có những vết sẹo dễ sợ trên gò má trái do đấu kiếm - thời sinh viên ở Marburg ông có tham gia một hội đấu kiếm. Ông ta gia nhập Đảng Quốc xã tháng 1 năm 1932 và một tháng sau thì gia nhập SS tại Wilhelmshaven, ở đây ông ta lập tức được giao cho chỉ huy một trung đội. Chỉ một năm sau, ông ta hoàn thành khóa đào tạo khẩu đội trưởng tại Trường Pháo binh Duyên hải.

Behrends rõ ràng tỏ ra có những phẩm chất lãnh đạo đầy hứa hẹn - và biết liên hệ đúng chỗ để thăng tiến. Năm 1932, sau khi được lên chức Giám đốc Cơ quan An ninh SD của Himmler, Reinhard Heydrich tìm cách thuyết phục sếp mình rằng Behrends đúng là người cần để lãnh đạo một bộ phận mới của SD vừa được thành lập tại Berlin. Có thể Behrends và Heydrich đã quen nhau từ thời Heydrich còn phục vụ trong Hải quân tại Wilhelmshaven, cha của Behrends có một quán trọ ở đây và theo lời Heinz Höhne, cựu phóng viên tờ Spiegel, thì Heydrich thường tới ở đó.

Tháng 12 năm 1933, một tuần sau khi hoàn thành bài thi cuối, Behrends được cử tới Munich và được đào tạo để trở thành lãnh đạo trong SD. Đó hẳn là một khóa học chớp nhoáng, bởi ngày 13 tháng 1 năm 1934 ông ta đã bắt đầu làm Trưởng văn phòng SD tại Berlin. Ba tháng sau ông ta kết hôn với Hertha Hörger - một phụ nữ cùng quê, vùng Rüstringen, Đông Frisia. Ban đầu gia đình Behrends sống ở khu Westend thuộc quận Charlottenburg, Berlin, nhưng sau đó chuyển tới ngôi nhà ở quận Ruhleben, có lẽ vào cuối năm - cùng lúc với ông bà tôi, tại đây họ nhanh chóng sinh được ba cậu con trai rồi có thêm một cô con gái.

Behrends mau chóng thăng tiến trong SD. Ông ta hết sức phù hợp với công tác tại sở chỉ huy SS, nơi nhiều thanh niên mới tốt nghiệp có tư tưởng “đúng đắn” đang tạo dựng sự nghiệp. Ban đầu, được Heydrich sủng ái, ông ta quản lý một phòng đặc biệt được giao nhiệm vụ thu thập chứng cứ để đổ tội cho SA trước cuộc thanh trừng đẫm máu tháng 6 năm 1934, rồi sau đó giám sát quá trình này. Sau đó, với hàm Standartenführer [Đại tá], ông ta nắm Ban Trung tâm II.1 Đánh giá Tư tưởng thuộc bộ phận phụ trách nội vụ của SD. Nhiệm vụ của ban này, theo một chỉ thị do Heydrich ban hành tháng 12 năm 1934, là duy trì giám sát “những kẻ thù của lý tưởng Quốc gia Xã hội” và gây áp lực lên “cơ quan cảnh sát để chiến đấu và lật mặt chúng”.

Có 4 phòng ban dưới quyền Behrends: “Tư tưởng”, “Do Thái” (bao gồm bộ phận của Adolf Eichmann*), “Tôn giáo Chính trị” và “Chống đối Chính trị”; ban trung tâm lớn còn lại thuộc bộ phận nội vụ của SD, Ban II2 Đánh giá Các khu vực Cư trú, do Reinhard Höhn điều hành. Mùa xuân năm 1937, Franz Six, một cựu giảng viên đại học ngành báo chí, lên nắm quyền cả ban của Behrends lẫn của Höhn, do đó trở thành sếp của bộ phận nội vụ của SD trên thực tế. Lúc này Behrends đã nắm giữ một vị trí mới với cơ hội thăng tiến tốt.

Năm 1937, Rudolf Hess - phó tướng của Quốc trưởng - đã thành lập VoMi, Văn phòng Hỗ trợ Chủng tộc Đức, theo ý đồ của Hitler, để đưa tất cả các văn phòng của Đảng và chính phủ phụ trách các vấn đề liên quan tới chủng tộc Đức về cùng một mối. Chủ nhiệm văn phòng này là SS Obergruppenführer [Trung tướng] và Tướng Công an Werner Lorenz. Behrends được phong làm phó cho ông ta, chịu trách nhiệm điều hành và liên lạc giữa SD và VoMi. Với vai trò trưởng ban tham mưu VoMi, Behrends được quyền xem hồ sơ lưu trữ của Bộ Ngoại giao Đức và Bộ Quốc phòng, và tháng 11 năm 1937, ông ta đề nghị được mượn tài liệu này để sao chép cho Cơ quan An ninh Trung ương SD. VoMi và SD đã phối hợp chặt chẽ với nhau, chẳng hạn trong cuộc bạo động ở Sudetenland năm 1938 - cái cớ để Hitler tiến hành xâm lược.

•

Adolf Eichmann (1906-1962): Trung tá lực lượng vũ trang SS, người được giao trách nhiệm chính trong kế hoạch thủ tiêu người Do Thái ở châu Âu.

— end note —

Tháng 7 năm 1938, hai tổ chức quan trọng nhất về vấn đề dân tộc Đức, Hiệp hội người Đức Hải ngoại, mà Gebhard Himmler là thành viên, và Liên đoàn Đông Đức được đưa vào dưới quyền VoMi; sau quá trình Gleichschaltung (sáp nhập vào Đế chế), Lorenz và Behrends được giao quyền điều hành các tổ chức này.

Sau khi được bổ nhiệm làm ủy viên Đế chế vì Sự Thống nhất Quốc gia Đức vào tháng 10 năm 1939, Heinrich Himmler phối hợp chặt chẽ với VoMi để tái định cư hàng ngàn người gốc Đức và tiếp tục làm việc đó trong suốt những năm chiến tranh. Behrends được giao nhiệm vụ tổ chức các chiến dịch tái định cư quy mô lớn tại Nga, Bessarabia, Galicia, Romania và các nước Baltic, ông ta chịu trách nhiệm cuối cùng về các đơn vị thực hiện tái định cư, vốn trực thuộc và được huấn luyện bởi SS. Song song với công tác này và phối hợp chặt chẽ với chương trình tái định cư người Đức của VoMi là chương trình “di dời người Do Thái và Ba Lan khỏi các tỉnh mới phía đông” do Cơ quan An ninh Trung ương của Heydrich tiến hành từ tháng 11 năm 1939 trở đi.

Sau khi Heydrich, vốn còn là Toàn quyền xứ Bohemia và Moravia, bị ám sát ngày 4 tháng 6 năm 1942, Heinrich Himmler đích thân đảm nhận các nhiệm vụ của ông ta. Tháng 1 năm 1943, ông bổ nhiệm Ernst Kaltenbrunner lãnh đạo SS và là Tư lệnh Cảnh sát khu vực Danube/ Vienna làm Giám đốc Cơ quan An ninh Trung ương. Ngày 13 tháng 12 năm 1942, khi Himmler hỏi Kaltenbrunner đề xuất người thay ông này ở Vienna, Kaltenbrunner đã nêu tên Behrends, tuy nhiên đề xuất này bị Himmler gạt bỏ. Ông viết cho Lorenz ngày 16 tháng 12:

Werner thân mến,

Tôi viết cho anh với tư cách cá nhân bởi tôi thấy lo về sự thăng tiến của SS Brigadeführer [chuẩn tướng] Behrends. Tôi đã quen biết Behrends nhiều năm. Ở bình diện cá nhân anh ta là người khuôn phép, có khả năng và táo bạo trong hành động. Anh ta cưới một phụ nữ đáng mến và có những đứa con đáng yêu. Anh ta có mọi phẩm chất và điều kiện thuận lợi. Tuy nhiên, con người này có một thiếu sót cơ bản - đó là có tham vọng quá lớn, đến mức không lành mạnh.

Himmler tin rằng đề xuất của Kaltenbrunner là do chính Behrends gợi ý, và ông không thích thế. Ông viết tiếp, con người này rõ ràng đã quên rằng “sự nghiệp gần như không thể tin nổi” mà anh ta đã đạt được ở tuổi 34 hoàn toàn là nhờ sự ủng hộ của ông [Himmler] và Heydrich. Himmler nghi ngờ rằng Behrends thậm chí còn mơ được thành người kế nhiệm Heydrich. Ông đề nghị Lorenz báo cho cấp phó của mình [Behrends] “rằng anh ta sẽ chỉ được thăng cấp khi nào thuyết phục được tôi rằng anh ta đã chín chắn”. Ông cho rằng chính bà Behrends là người đứng sau thúc đẩy tham vọng của chồng: “Nếu đúng là vậy, thì nên nói cho ngài Behrends hay rằng, với tất cả tình yêu dành cho vợ mình, anh ta nên tỏ rõ vai trò người chủ trong gia đình.” Khá nghiêm khắc nhưng chỉ mang tính gia trưởng, lời khuyên cuối của Himmler cho Behrends là “hãy đặt niềm tin vào truyền thống, thứ chỉ đem lại những điều tốt đẹp cho toàn SS” còn về chuyện thăng tiến, “một viên chức SS có khả năng sẽ được chính Thống chế SS ủng hộ nhiều nhất”. Do đó mỗi thành viên SS không cần phải thu hút sự chú ý về mình - anh ta sẽ chỉ được để ý tới bằng chính công việc và phẩm chất của mình.

Himmler cho phép Lorenz để Behrends đọc bức thư. Dĩ nhiên Behrends tức giận và tự biện hộ cho mình trong bức thư gửi Thống chế SS ngày 29 tháng 12. Behrends khăng khăng mình không bao giờ nói gì với Kaltenbrunner; rằng mình là “người toàn tâm toàn ý với Thống chế”.

Rõ ràng đây không phải lần đầu Behrends bị chỉ trích vì tự tìm cách thăng tiến, bởi ông ta cảm thấy buộc phải nhấn mạnh rằng, là một thành viên SS, ông ta thường bị kìm chân, và đã làm như vậy “để làm bằng chứng chống lại những chỉ trích cho rằng tham vọng cá nhân của mình quá lớn”. Khi đó, Kaltenbrunner đã bảo vệ cho Behrends và nhấn mạnh, trong một bức thư gửi Thống chế SS ngày 23 tháng 12 rằng lý do duy nhất cho việc đề xuất Behrends là bởi ông ta nhận thấy Behrends là “một chuyên gia thành thạo đã quen với những vấn đề của chính sách chủng tộc”.

Tuy nhiên, Himmler cho rằng nên tạo điều kiện để Behrends chứng tỏ khả năng ngoài tiền tuyến. Ông ta được gọi nhập ngũ lần nữa và chỉ huy nhiều sư đoàn xe tăng khác nhau, ban đầu tại Wunsdorf gần Berlin, sau đó là Sư đoàn Sơn cước ở Croatia, ngoài các nhiệm vụ khác. Từ tháng 4 tới tháng 10 năm 1944, ông ta làm Tư lệnh Cảnh sát Serbia và Montenegro, là đại diện của Đế chế tại đó. Đây được xem như phần thưởng cho ông ta vì đã chiến đấu thắng lợi trước quân du kích và đã nhanh chóng tổ chức sơ tán cộng đồng người Đức thiểu số được ưu tiên. Vì đã phối hợp với quân lực lượng chiếm đóng Đức, họ sợ bị người Nam Tư trả thù khi chiến tranh kết thúc.

Quân du kích gây những khó khăn lớn cho lực lượng chiếm đóng Đức bị căm ghét. Ngay từ năm 1942 Heinrich Himmler đã ra lệnh rằng, để ngăn chặn, những “băng phỉ” này phải bị hành quyết ngay tại chỗ, những kẻ có liên quan là nam giới cũng vậy, phụ nữ sẽ bị đày vào các trại tập trung còn trẻ em bị đưa tới Đế chế và giam trong các trại của VoMi.

Trong những tháng cuối của cuộc chiến, Behrends làm Lãnh đạo SS cấp cao và Tư lệnh Cảnh sát vùng Lãnh thổ phía Đông và Bắc nước Nga. Khi chiến tranh kết thúc, ông ta chạy trốn tới Flensburg rồi mất tích và cuối cùng bị bắt ngày 5 tháng 7 năm 1945. Lúc đầu ông ta bị đưa vào một trại đặc biệt cho các sĩ quan cấp cao của Quốc xã ở Neuengamme, rồi chuyển tới trại Island Farm ở Anh, cho tới khi Nam Tư yêu cầu trao trả ông ta vì là tội phạm chiến tranh vào tháng 2 năm 1947. Ông ta bị kết án tử hình và bị hành quyết.

Tại phiên tòa xử Werner Lorenz ở Nuremberg từ năm 1947 đến năm 1948, nhiều đồng nghiệp cũ của ông ta trong VoMi đã biến Behrends thành con tốt thí, họ dựng lên hình ảnh ông ta như một thế lực hiểm ác đứng sau lưng Lorenz và là người nắm quyền thực sự tại VoMi. Lorenz bị kết án 20 năm tù vào tháng 3 năm 1948 nhưng chỉ sáu năm sau đã được thả khỏi Landsberg, ông ta rõ ràng đã được lòng mọi người hơn nhiều so với cấp phó của mình.

Cho tới cuối đời, bà nội tôi vẫn giữ mối thâm giao với Frau Behrends cùng con gái họ, trong khi đã cắt đứt với gia đình Hubmann sau chiến tranh. Điều này có thể liên quan tới việc Hubmann đột ngột bị cách chức Giám đốc Kỹ thuật của Đài Phát thanh năm 1942. Klaus Hubmann, từng là sếp của ông tôi nhiều năm liền, là người cứng đầu và tự tin, một người mà theo lời các con của bà Paula thì “nói năng không bao giờ kiêng nể một ai”, do đó ông ta luôn gặp rắc rối với cấp trên, ông ta thường bất đồng với các chỉ thị của Bộ trưởng Tuyên truyền Goebbels và đưa ra ý kiến theo cách mà ông ta tự gọi là “kiểu Bavaria mạnh mẽ”. Ông ta nhiều lần bị các quan chức cao cấp của Bộ nghiêm khắc khiển trách - có thể nói là chẳng khác nào gậy ông đập lưng ông, mặc dù điều đó với ông ta chỉ như nước đổ đầu vịt.

Ngay từ năm 1936, ông ta đã chỉ trích kịch liệt chính sách tuyển chọn nhân sự của Bộ Tuyên truyền. Ông ta khiếu nại rằng họ đang tìm cách “hợp nhất những lực lượng đối nghịch”, bởi bất cứ ai nghĩ rằng có thể kết hợp “một tên Bolshevik và một kẻ cực hữu” không nên ngạc nhiên nếu việc đó không cho ra những “tư tưởng Quốc gia Xã hội”. Ông ta quyết liệt bảo vệ sự độc lập của Ban Kỹ thuật trước sự xâm lấn của Ban Thương mại, từ chối chấp nhận việc ban này giành ưu thế trong các vấn đề tài chính bởi ông ta nghĩ Voss - Giám đốc Ban Thương mại - hoàn toàn thiếu năng lực. Ông ta dọa sẽ từ chức nếu bị buộc phải chấp nhận quyết định của Voss. Trong một thư riêng gửi Goebbels, với vẻ tự tin thường thấy, ông ta giải thích rằng mình chỉ rút lại lời đe dọa từ chức nếu được giao quyền quản lý một nhóm kỹ thuật mà ông ta thấy phù hợp. Mục tiêu duy nhất của ông ta là “để đặt vào tay ngài kỹ thuật truyền thông Đức vốn vừa tiên tiến vừa rất kinh tế, và luôn đi đầu trên thế giới”. Điều này xảy ra chỉ khi ông ta không bị “hạn chế bởi những phòng ban thiếu năng lực về mặt kỹ thuật”, ông ta viết cho Goebbels như vậy vào ngày 12 tháng 3 năm 1936.

Những cãi vã tranh luận về chức năng giữa các phòng ban trong Đài Phát thanh tiếp diễn suốt mấy năm sau và vẫn không ngưng lại khi Tổng Giám đốc Heinrich Glasmeier thâu tóm quyền lực vào năm 1937. Sau khi tiếp nhận nhiệm sở, Glasmeier đã xem lại vấn đề này và cuối cùng giao cho Hubmann quyền hành ngang bằng các giám đốc khác trong những vấn đề tài chính. Đáp lại, Hubmann và ông nội tôi rõ ràng đã giúp ông ta củng cố vị trí mới của mình - có lẽ không chỉ vì Glasmeier được Heinrich Himmler tin cậy, mà còn vì họ hy vọng sự liên minh này sẽ củng cố vị trí của chính họ đối với bộ phận quản lý và sản xuất. Tuy nhiên, theo lời Hubmann, mối quan hệ thân tình ban đầu này về sau biến thành sự đối đầu, có thể vì ở một số điểm Glasmeier phải áp đặt ý kiến bằng quyền cấp trên của mình.

Hubmann hẳn rất chắc chắn rằng hiểu biết chuyên môn kỹ thuật sâu rộng sẽ giúp ông không phải chịu những hậu quả nghiêm trọng. Tuy nhiên, ông ta đã bị cách chức vào mùa hè năm 1942 theo chỉ thị của Goebbels, sau khi bị một đồng nghiệp tố cáo. Hubmann, một kẻ Quốc xã hăng hái, dường như đã xem nhẹ quá mức khả năng bị người khác do thám của mình - mà thực ra vào lúc đó là chuyện đương nhiên.

Sau cuộc họp ngày 9 tháng 6 năm 1942 ông ta ngồi uống rượu đến khuya cùng vài đồng nghiệp. Ông ta kể trước đấy ông ta đã “làm mọi cách có thể, cùng với Ngài Himmler, để giúp Tiến sĩ Glasmeier”. Nhưng ngay khi ông này “cảm thấy đã vững vàng trên yên ngựa” thì lại chẳng hề tỏ vẻ biết ơn mà, nói ngắn gọn, “đối xử với hai người chẳng ra gì”. Vì lý do đó ông ta - Hubmann - sẽ không để yên cho tới khi Glasmeier bị đánh bật khỏi vị trí của ông ta. Đến ngày 22, một trong những người cùng ngồi uống rượu đã báo cáo những lời bình phẩm của Hubmann lên Bộ Tuyên truyền, còn hai người kia thì đứng ra làm nhân chứng. Chỉ mới vài tuần trước Thứ trưởng Bộ Tuyên truyền, Leopold Gutterer, đã dứt khoát nhắc nhở mọi lãnh đạo cao cấp về truyền thông tại một cuộc họp rằng đây là lần cuối “bàn đến các bới móc chê bai thường xuyên được báo cáo trong một cuộc họp bàn tròn”. Hậu quả tất yếu là Gutterer đề nghị Goebbels cách chức Hubmann ngay lập tức; ông ta nói đây là cách duy nhất “để cuối cùng có được chút yên bình trong Đài Phát thanh Đế chế”. Ngay ngày hôm sau Goebbels hạ lệnh cách chức Hubmann, nêu rõ rằng suốt nhiều năm ông ta đã có những nỗ lực to lớn “để thiết lập mối quan hệ cộng sự hòa hợp rất cần thiết trong truyền thông Đức”; dù vậy, giờ đây Hubmann một lần nữa đã “đe dọa nghiêm trọng các mối quan hệ này và đồng thời coi thường cả các chỉ thị của tôi lẫn quyền lực của Tổng Giám đốc - cấp trên của anh ta”.

Một trong số những người ban đầu xác nhân bình phẩm của Hubmann, Joachim von Braunmühl, một kỹ sư vừa là bạn vừa là hàng xóm của cả Ernst Himmler lẫn Hubmann, đã tìm cách giảm nhẹ hậu quả của lời xác nhận của mình nhưng đã quá muộn. Cả ông nội tôi cũng cố gắng ngăn chặn điều không thể tránh khỏi. Cùng buổi chiều ấy, ông đã gọi điện cho anh mình, khi đó đang ở tổng hành dinh tại Hegewald, gần với tổng hành dinh của Quốc trưởng ở Đông Phổ, và Brandt - thư ký của Heinrich - đã sắp xếp một buổi gặp giữa Ernst và Werner Naumann, chủ nhiệm văn phòng của Goebbels ở Bộ Tuyên truyền. Tuy nhiên, việc cách chức không báo trước vẫn có hiệu lực, nghĩa là Hubmann mất quyền lương hưu của 9 năm ông ta làm việc cho Đài Phát thanh Đế chế.

Vào buổi chiều nhận được cuộc điện thoại của Ernst, Thống chế SS đề nghị giữ Hubmann trong tổ chức cũ với nguyên mức lương. Tuy nhiên, Hubmann dường như không vừa ý. Thay vì thế, ông ta lì lợm tiếp tục thương lượng với Goebbels cho tới khi được Goebbels chấp thuận tiếp tục trả lương cho ông ta trong 8 tháng.

Trong giấy chứng nhận ghi cho Hubmann, người kế nhiệm ông ta là Herbert Dominik, Trưởng ban Truyền thông trong Bộ Tuyên truyền, đã chứng thực rằng vào năm 1933 Hubmann đã mau chóng tái tổ chức về mặt kỹ thuật, nhờ thế tạo dựng nền tảng kỹ thuật cho việc khai thác truyền thông quy mô lớn trong những năm tiếp theo. Ngoài ra ông ta đã đưa ra nhiều cải tiến kỹ thuật. Dominik viết, những bộ phận trang thiết bị phát triển theo định hướng của Hubmann đã “hoạt động tốt đến nỗi chúng được áp dụng tại hầu hết các đài phát thanh trên khắp châu Âu và những nơi khác”. Hơn nữa, “sự tổ chức mẫu mực” mà Hubmann áp dụng cho các phòng thí nghiệm kỹ thuật của Đài Phát thanh Đế chế đã tạo điều kiện để hỗ trợ cho quân đội, đặc biệt là “các cơ quan tuyên truyền” của nó. Ông ta rất quan tâm tới việc phát triển một thế hệ các chuyên viên quản lý kỹ thuật mới, khuyến khích các kỹ sư đặc biệt tài năng; không những thế, chiến tranh khiến cho nam thanh niên ngày càng ít đi, ông ta đã thúc đẩy thành lập một trường kỹ thuật về truyền thông để đào tạo cho nam giới bị tàn tật trong chiến tranh và đào tạo các nữ trợ lý.

Từ ngày 1 tháng 4 năm 1943, Hubmann quay lại làm việc cho Bưu chính Đức - cơ quan cũ của ông ta. Tại đây, họ phân ông về Ban Quản lý Đức của công ty điện tử Philips để xử lý những vấn đề liên quan tới sản xuất phụ tùng tại các công ty chi nhánh.

Nhà Hubmann vẫn sống ở quận Brombeerweg. Bộ Tuyên truyền khăng khăng đòi bổ nhiệm một người của Bộ vào thay vị trí của Hubmann, nhưng họa hoằn mới thấy mặt Herbert Dominik trong trụ sở Đài phát thanh do phải đảm nhiệm vị trí tại Bộ. Điều này có nghĩa là trong thực tế, vì từng làm phó cho Hubmann suốt nhiều năm, Ernst phải đảm nhận trách nhiệm Giám đốc Kỹ thuật và Kỹ sư trưởng; dù sao, do là đồng sự thân cận nhất của Hubmann, ông là người quen thuộc nhất với công việc này. Về lâu dài, điều này không giúp ích gì cho mối quan hệ của ông với Hubmann, đặc biệt khi Ernst chắc chắn xem việc ông ta bị cách chức là một lời cảnh báo.

Ngày 9 tháng 8 năm 1942, người con thứ tư của Paula và Ernst chào đời, đó là một bé gái. Như các anh chị, cô tôi được đặt tên - như sau này bà tôi kể lại - theo một trong những người thành lập Thánh đường Naumburg mà tượng của họ đã gây ấn tượng mạnh với Ernst và Paula khi họ đến thăm nơi đây trước chiến tranh. Rõ ràng không phải tình cờ mà cả bốn người con đều được đặt cho những cái tên Giéc-manh hiếu chiến. Trong thư ông nội tôi không bao giờ gọi vợ là “Paula” mà gọi “thiếu nữ Gertraud của anh”. Cái tên Gertraud có nghĩa là “ngọn giáo đầy sức mạnh”, gợi nhớ tới một nữ thần Valkyrie*; khi kết hợp nó với từ “thiếu nữ” có thể cho thấy quan điểm đầy mâu thuẫn của Ernst về phụ nữ: Người bạn đời của ông phải mạnh mẽ và đầy tinh thần chiến đấu, nhưng đồng thời cũng phải luôn là “thiếu nữ” của ông.

Năm 1942, Anh và Mỹ bắt đầu những cuộc không kích quy mô lớn ném bom lên các thành phố của Đức. Các quận trung tâm của Berlin bị hư hại nặng nề do những vụ không kích ban đêm, bao gồm cả phố Hähnelstrasse quận Friedenau nơi gia đình Gebhard đang sống. Mùa xuân năm 1943, khi ngày càng nhiều ngôi nhà trong khu bị trúng bom và họ phải trú dưới tầng hầm, Gebhard giục vợ đưa con cái quay về Bavaria, nơi mọi sự vẫn yên bình. Heinrich cho họ tùy nghi sử dụng một trong những căn hộ của SS tại điền trang ông ta ở Gmund.

•

Valkyrie là tên gọi của những tiểu nữ thần phục vụ vị thần tối cao Odin. Trong nghệ thuật hiện đại, những Valkyrie được miêu tả là những trinh nữ xinh đẹp với làn da trắng và mái tóc vàng óng. Khi ra chiến trường, họ mặc áo giáp đỏ, đội mũ vàng, cầm khiên giáo sáng loáng và cưỡi trên những con ngựa thần lông trắng có cánh.

— end note —

Paula và các con ở lại Berlin cho tới hè, khi có lệnh phải sơ tán hết trẻ nhỏ đang tuổi đến trường. Lúc này quận Ruhleben không còn là chốn thơ mộng nữa. Bác tôi nhớ lại rằng khi ấy thường xuyên có báo động và họ phải nhanh chân chạy ra hầm trú bom trong vườn mà thường họ chỉ kịp chui xuống đúng phút cuối cùng, khi bom đạn đã rú rít trên đầu. Cha tôi lúc ấy chỉ mới là một cậu bé bốn tuổi và trò chơi yêu thích của cha, theo lời bác gái tôi, là chui xuống gầm bàn giả làm chiến sĩ với khẩu “tiểu liên” trong tay. Bản thân cha tôi đã quên chuyện này, nhưng vẫn nhớ rõ nỗi khiếp sợ khi tiếng còi báo động không kích cất lên giữa đêm.

Trong cuốn sổ tay mà Heinrich Himmler dùng để ghi chép lại các cuộc điện thoại, vốn rất khó đọc, có một đoạn ghi lại cuộc gọi ngày 30 tháng 7: “7h 15 tối, Paula Himmler Berlin, chuyển về sống ở Warthegau”, từ đó có thể suy ra rằng trong tháng 8, Paula và các con đã rời thành phố, nhờ có sự giúp đỡ của Heinrich Himmler. Có lẽ Gottlob Berger, chủ nhiệm Văn phòng Trung ương SS và từ tháng 7 năm 1942 là Sĩ quan Liên lạc SS với Bộ quản lý Các vùng Lãnh thổ chiếm đóng ở phương Đông, đã tìm cho họ nơi ở phù hợp. Berger luôn tận tụy với Thống chế SS và luôn sẵn sàng tuân lệnh ông ta. Có một điền trang nhỏ còn “trống” nằm kế trang trại của ông ta gần Schrimm tại Warthegau, vì vậy, trong tháng 8, Paula cùng bốn người con đã chuyển tới gần Torse, phía nam Poznan. Bà nội tôi hẳn đã sớm kết bạn với người hàng xóm mới là Berger, bởi bà vẫn giữ liên lạc với ông ta sau chiến tranh.

Cha kể rằng nơi ở mới là một “ngôi nhà nhỏ bé rất giản dị nằm trong một nông trang”; tuy nhiên bác gái tôi lại nhớ rằng ngôi nhà nhỏ đó “gần giống như một lâu đài nhỏ”. Trái lại, ngôi nhà của gia nhân nằm bên kia sân “nhỏ xíu… đến nỗi khó mà đứng thẳng được trong đó”. Bác nói, các ngôi nhà trong làng cũng đều là những mái nhà tranh thấp bé, nhưng dù thế nào thì bọn trẻ cũng bị cấm không được bước vào đó. Tuy nhiên, họ lại tìm thấy nhiều điều cuốn hút trong nông trang: Họ có thể xem người ta cho lợn ăn hay nấu xà phòng trong nồi lớn, chơi đùa với những cuộn rơm, hay chơi xâu hạt.

Những chủ cũ người Ba Lan đã bị trục xuất khỏi đây từ lâu - họ là nạn nhân của “kế hoạch tái định cư” tàn bạo của Heinrich Himmler. Tòa nhà rộng đến nỗi có đủ phòng cho em gái út của Paula đến từ Ruhr cùng ba con gái của mình. Trong tuần các cô chị lớn phải vào học trường nội trú ở Schrimm, mà theo lời bác thì ở đấy “kỷ luật rất nghiêm khắc”. Bác cũng nhớ chuyện tham gia đội thiếu niên của Liên đoàn Thiếu nữ Đức, tại đó họ phải trông nom các em nhỏ hơn và đi hái rau.

Ernst thường từ Berlin về thăm cả nhà ít nhất bốn tuần một lần. Những lần đó, ông đưa các con đi trượt tuyết gần sông Warta đã đóng băng kín. Cả hai chị em đều nhớ lại khung “cảnh mùa đông tuyệt diệu” khi họ cùng cha nằm “duỗi dài” trên đồng cỏ ngập nước đóng băng và “đục những lỗ rỗng xuống mặt băng”. Tuy nhiên, một trong những chuyến dã ngoại vui vẻ ấy đã đột ngột kết thúc, ít nhất đối với cha tôi. Cha bị tụt một quãng xa so với mọi người và bất ngờ hét toáng lên. Cha cần đi vệ sinh gấp, nhưng ông Ernst không hiểu nên đã nổi cáu đuổi cha về nhà. Ông quát cha tôi, “Đi về ngay! Ta sẽ đi tiếp với các chị.” Thế là cha phải một mình tự trượt tuyết quay về trong tâm trạng tức tối và ướt hết quần khi về đến nhà.

Cha tôi nghĩ mình đã không làm theo “quan điểm vào thời ấy về cách cư xử đúng đắn của một cậu bé”. Cha kể rằng ông thường bị gọi là “ẻo lả” vì hay rên rỉ và than vãn. Bác tôi cho rằng ông nội cần cứng rắn với cha hơn bởi cha là con trai. Đó là lý do tại sao ông muốn cha theo kịp hai chị khi đi trượt tuyết, cho dù hai người lớn hơn cha tới bốn, năm tuổi. Thật đáng sợ khi đến tận bây giờ cha tôi vẫn nghĩ rằng ông sẵn sàng chịu đựng việc bị trách mắng vì là một cậu bé “hay than vãn”.

Trong những năm cuối chiến tranh Ernst ngày càng ít gặp gia đình. Mùa thu năm 1942, vì công tác trong Đài Phát thanh Đế chế, nên ông được trao Huân chương Chữ thập Sắt hạng hai, không có Thanh kiếm - ghi nhận rằng ông đã đảm nhận những công tác quan trọng đóng góp cho quốc phòng nhưng không thực sự cầm súng. Hubmann là người đã viết đề xuất trao huân chương gửi Bộ Tuyên truyền, hai tháng trước khi bị bãi chức. Ông ta ca ngợi “các cống hiến và nỗ lực bền bỉ” của Ernst Himmler, mà bản thân điều này đã giúp “đáp ứng các đòi hỏi kỹ thuật ngày càng tăng trong tình hình cắt giảm nhân sự kỹ thuật sẵn có” và giúp cho “truyền thông quân sự cũng như dân sự tiếp tục hoạt động hoàn hảo”.

Trong thực tế, điều này có thể có nghĩa là Ernst từng tham gia lập mới những trạm liên lạc điện đài với các đơn vị dã chiến để tăng tốc độ truyền và nhận tin trong quân đội. Đó hẳn là một nhiệm vụ rất lớn bởi sau khi xâm lược Ba Lan, Hitler đã chiếm Đan Mạch và Na Uy, các quốc gia Benelux và Pháp một cách chớp nhoáng từ tháng 4 năm 1940 trở đi; chiếm Nam Tư và Hy Lạp với sự giúp sức của đồng minh Ý từ đầu năm 1941; và đến tháng 6 năm 1941 tiến hành xâm lược Liên Xô. Cho tới tháng 12 năm đó vùng lãnh thổ mà Đức chiếm được đã mở rộng với tốc độ chóng mặt. Cùng với đó, phải đảm bảo mạng lưới điện đài sẵn sàng cho quân đội Đức từ dãy Ural cho tới vùng sa mạc Lybia. Sau mùa hè năm 1942, đặc biệt sau việc Tập đoàn quân 6 bị tiêu diệt tại Stalingrad mùa đông năm sau, quân đội Đức đã phải rút lui; do đó nhiệm vụ của các kỹ thuật viên điện đài là phải tái bố trí các trạm thu phát càng sớm càng tốt phía sau chiến tuyến mới và cắt đứt các nguồn cấp điện để kẻ thù là quân đội Xô-viết không thể sử dụng được.

Năm 1942, Cơ quan An ninh SS đã lưu ý rằng, “trong cuộc chiến kéo dài dai dẳng, các thính giả cảm thấy việc cung cấp thông tin từ nước Đức quá đơn điệu, một chiều”, và rõ ràng đã tiếp nhận thêm tin tức từ nước ngoài để có thể tự nhân định tình hình. Các tin tức bị kiểm duyệt trên radio Đức không đủ để “thỏa mãn nỗi khát thông tin của họ”. Tháng 10 năm 1942, khi tình hình quân Đức ở Stalingrad trở nên tuyệt vọng hơn, số người nghe tin tức hay theo dõi đài phát thanh nước ngoài tăng lên; thậm chí còn có báo cáo rằng rất nhiều người thân của binh lính bị báo mất tích đã quyết định theo dõi Đài Moscow “cho tới khi Chính phủ Đức cung cấp tin tức về những người bị mất tích”.

Những báo cáo như vậy không gây nhiều ấn tượng với Goebbels và những người chịu trách nhiệm ở đài phát thanh Đức. Một cuộc họp nhằm lập kế hoạch chương trình được tổ chức vào thứ Tư hàng tuần do Hans Fritzsche, Trưởng ban phát thanh của Bộ Tuyên truyền chủ trì. Những chi tiết được ghi chép lại của các cuộc họp từ 21 tháng 6 năm 1944 tới 7 tháng 3 năm 1945 cho thấy việc duy trì mọi hoạt động như bình thường ngày càng khó khăn trong tình hình ngày càng nhiều nhân viên quản lý bị động viên, mặc dù Fritzsche luôn nhắc đi nhắc lại khẩu hiệu “Tiếp tục hành quân. Tiếp tục chiến đấu. Tiếp tục công tác.” cho tới tận phút chót. Trên thực tế, việc Goebbels thường xuyên kiên quyết can thiệp vào từng chi tiết nhỏ nhất của kế hoạch chương trình không làm cho công tác của ban quản lý phát thanh dễ dàng hơn. Các sếp lớn của họ được ra quyết định về việc lựa chọn bản nhạc và người trình diễn, việc sử dụng nhạc cụ độc tấu và thứ tự cũng như thời lượng chương trình, họ yêu cầu phải “đặc biệt chú ý tới từng tiểu tiết”; chẳng hạn như, các phát thanh viên không được phép nhấn mạnh từ “và” quá mức.

Ông nội tôi thường đưa ra ý kiến trong cuộc họp đó, thỉnh thoảng ông thậm chí còn có ý kiến trái ngược với ý của Goebbels, vốn được đưa ra thông qua đại diện của ông ta là Fritzsche, ông Ernst nhiều lần để nghị rằng trang bị kỹ thuật của các trạm phát thanh phải được sơ tán đúng lúc, trước khi quân Đồng minh tới sát. Về phần mình, Fritzsche viện dẫn chỉ thị của Bộ trưởng rằng các trạm phải tiếp tục hoạt động cho tới phút cuối cùng (cuộc họp ngày 30 tháng 8 năm 1944). Trong cuộc họp ngày 23 tháng 8 năm 1944, khi Ernst nếu ra rằng việc sử dụng tới hai phát thanh viên thời sự dẫn cùng nhau “gây ra phản ứng tiêu cực, đặc biệt trong bối cảnh cắt giảm biên chế hiện thời”, Fritzsche gạt ý kiến của ông đi bằng phát biểu rằng việc đó tuân theo chỉ thị của Goebbels. Từ các tranh luận này ta thấy rõ rằng, đối với Bộ Tuyên truyền, việc duy trì vẻ ngoài vững mạnh cho đến phút cuối là ưu tiên hàng đầu. Tháng 2 năm 1944, Fritzsche, vốn là phát thanh viên tuyên truyền được ái mộ nhất tại Đệ tam Đế chế trong nhiều năm liền, người vẫn đều đặn có bài nói chuyện về “các chính phủ thù địch” và “bọn Do Thái làm việc cho chúng”, đã đề nghị Goebbels ngưng phát đi chương trình đó. Goebbels từ chối đề nghị này.

Cũng như cấp trên trước đây là Hubmann, Ernst phục vụ chế độ như một nhà kỹ trị sốt sắng. Tuy nhiên, giờ đây khi hệ thống bắt đầu sụp đổ, ông cố gắng cứu lấy tất cả những gì có thể cứu được trước khi quá muộn, ông tức giận thấy những phụ nữ đã được Đài Phát thanh Đế chế đào tạo làm kỹ thuật viên nay bị chuyển vào các nhà máy vũ khí, và đến mùa thu năm 1944 ông lo rằng số nhân viên còn lại có thể bị rút đi để đưa vào Volkssturm (Dân quân tự vệ Đức Quốc xã). “Để đáp lại câu hỏi của Ngài Himmler, Thứ trưởng [Leopold Gutterer] đã một lần nữa giải thích về tình hình liên quan tới Volkssturm” (cuộc họp ngày 24 tháng 10). Hẳn là Ernst đã sợ rằng không chỉ Đài phát thanh sẽ sụp đổ mà cả chính ông, vốn cho tới lúc này vẫn chưa phải chiến đấu, có thể bị điều ra trận địa.

Trong vài tháng cuối ấy của Đệ tam Đế chế, khi Đức đã thất trận từ lâu và bị tàn phá, Goebbels có vẻ hài lòng với đài phát thanh Đức hơn bao giờ hết. Biên bản ngày 10 tháng 1 năm 1945 có ghi: “Bộ trưởng nghĩ các chương trình phát thanh của chúng ta đã đạt tới trình độ cao hơn trước kia”; chúng “đơn giản là thật tuyệt vời”. Theo Fritzsche, lý do là “trong tình hình nguy ngập này, việc chúng tôi dùng những giọng điệu nhẹ nhàng hơn như vậy là rất đúng đắn”. Không phải tất cả thính giả đều chia sẻ quan điểm này của ông ta. Nhiều người tỏ ra giận dữ trước những chương trình giải trí quá mức nông cạn hời hợt; vào tháng 2 năm đó, các lãnh đạo ban phụ nữ của Đảng “đã nổi dậy phản đối nhạc khiêu vũ của nước khác và nhạc nhẹ”.

Các tranh luận từ bên ngoài về những phản đối đó đôi khi khiến biên bản có chút khôi hài ngoài dự tính. Chẳng hạn, biên bản ngày 14 tháng 1 năm 1945 rằng một dàn đồng ca của các binh lính nào đó sẽ không được lên sóng lần nữa, do không lâu trước đó họ đã hát bài “Hãy đặt vũ khí xuống”. Và biên bản ngày 24 tháng 1 có ghi: “Đặc biệt, tình cờ Quốc trưởng đã nghe qua đài phát thanh chương trình ‘Đôi điều cho mọi người’. Ngài vô cùng thích nó”.

Tháng 5 năm 1944, khi Ernst và Gebhard đang sống cùng nhau và đã xa gia đình mình được 9 tháng, Ernst viết một bức thư cho Heinrich Himmler, sau này tôi đã tìm thấy nó trong hồ sơ SS của ông vào năm 1997, ngay từ thời gian đầu của cuộc tìm kiếm thông tin về ông nội. Suốt thời gian đó, tất cả những gì tôi có thể khẳng định là Ernst chắc hẳn đã tham gia thực hiện một số nhiệm vụ đáng ngờ cho Heinrich. Tôi không hiểu bức thư nói đến việc gì. Mãi sau này, khi đã biết được nhiều chuyện hơn, tôi mới tìm đọc lại bức thư nhưng vẫn thấy lời lẽ của Ernst Himmler thật khó hiểu, Victor Klemperer gọi đó là lingua tertii imperii, thứ ngôn ngữ đặc trưng của đám Quốc xã khi muốn che giấu hay tiết lộ điều gì. Ông nội tôi cho thấy ông là bậc thầy trong việc sử dụng nó để che đậy những gì ông muốn thông báo cho Heinrich.

Chỉ tới giờ tôi mới hiểu được mục đích của bức thư. Rõ ràng, Heinrich đã đề nghị ông nêu đánh giá chuyên môn về một Thiếu tá Schmidt nào đó, người mà theo ý kiến của Ernst là “không phù hợp để tiếp tục làm phó giám đốc công ty C. A. Lorenz AG”. Ban đầu Ernst đưa bản đánh giá này cho SS Oberführer Walter Schellenberg và rõ ràng đã tìm cách thuyết phục ông ta. Lúc này, Schellenberg là người đứng đầu cơ quan mật vụ hải ngoại thuộc Cơ quan An ninh Trung ương Đế chế.

Ernst đưa ra lý do cho nhận xét của mình với anh trai bằng thứ tiếng lóng kỹ thuật rất khó hiểu. Cho đến lúc này Thiếu tá Schmidt rõ ràng đang được ai đó ở cấp rất cao bảo vệ, đó là Thống chế SS và chính Bộ trưởng Nội vụ, mặc dù ông ta là người Do Thái - một người Do Thái lai. Quá trình luận tội ông ta đã bị ngừng lại và Ernst, người được giao nhiệm vụ kiểm tra xem liệu người này có còn đáng được bảo vệ hay không, đã đưa ra một báo cáo tiêu cực: Ông nói, kết quả công tác của Schmidt là không đạt yêu cầu. “Không cần phải nói thêm”, ông xác nhận trong bản đánh giá rằng, “(bất chấp sau này những trường hợp như vậy sẽ được xử lý ra sao) mọi chuyên gia cấp cao, kể cả những người không thuộc chủng tộc Aryan, nên được động viên ra quân một cách không nuối tiếc để giúp đảm bảo cho chiến thắng của chúng ta, kể cả điều này có nghĩa là phải hy sinh phần nào lòng tin của nhân dân đối với chúng ta”. Ông viết tiếp, Albert Schmidt “không phải một chuyên gia kỹ thuật” đúng nghĩa, ông ta không đáp ứng được những yêu cầu đã nêu ở trên; “cuối cùng, việc hy sinh lòng tin vào lý tưởng trong con mắt của nhiều trí thức giỏi nhất của chúng ta và của số đông những công nhân có tay nghề, theo tôi, là không thể dùng để biện minh”. Nói cách khác, Thiếu tá Schmidt không xứng đáng được bảo vệ thêm nữa.

Người vừa nói như vậy với Thống chế SS ắt phải biết rằng việc đó chẳng khác nào án tử hình cho Schmidt, nhẹ nhất là ông ta sẽ bị tống vào một trại tập trung. Việc Ernst không chỉ hiểu rõ hậu quả sẽ đến với cá nhân người này mà còn tán thành nó, thể hiện qua lưu ý khó hiểu của ông, “bất chấp sau này những trường hợp như vậy sẽ được xử lý ra sao”.

Cả quyết định nhẫn tâm của ông nội lẫn lời lẽ thấm đẫm lý tưởng Quốc xã của ông - dù cho phải xét đến việc đây là một bức công văn - đều không phải là của một kẻ cơ hội phi chính trị. Ông đã ra một quyết định định đoạt số phận một con người mà đáng ra ông có thể không phải làm. Đáng ra ông có thể viết một báo cáo cho phép Thiếu tá Schmidt ở lại vị trí khá an toàn của mình. Liệu bằng cách đề xuất cách chức vị phó giám đốc và do đó đẩy ông này đến chỗ chết, Ernst có đang tìm cách chứng tỏ sự đáng tin cậy về mặt tư tưởng của mình với anh trai hay không? Kể cả nếu ông đã viết một báo cáo tích cực và có ai đó nghi ngờ rằng ông đang tìm cách che chở một người khác thì, vì là em trai Thống chế SS, ông nội tôi hẳn chẳng phải lo sợ bất cứ hậu quả xấu nào đáng kể.

Nhiều điều khác về bức thư này vẫn còn là bí ẩn. Lấy ví dụ, tại sao SS Standartenführer [Đại tá] Bender, thẩm phán SS cao cấp thuộc ban tham mưu Thống chế SS, lại có mặt trong cuộc tranh luận về tương lai của Thiếu tá Schmidt? Ông ta chỉ được tham gia trong các trường hợp thuộc quyền phán quyết của riêng SS. Schmidt rõ ràng không phải là thành viên SS; bởi nếu là vậy thì ông nội tôi hẳn đã ghi cấp bậc SS của ông ta trong thư như ông vẫn làm với mọi người khác. Trên hết, vẫn chưa rõ làm cách nào Ernst lại nhận nhiệm vụ này. Tuy nhiên, điều không thể phủ nhận là ông đã dùng mọi lý lẽ để thuyết phục Heinrich rằng vị thiếu tá mà Heinrich đang bảo vệ này không xứng đáng được đối xử ưu tiên. Dù rằng, vào lúc này, ông vẫn chưa biết rõ về các hoạt động tàn sát của anh trai mình, nhưng ít nhất, ông hẳn biết rõ rằng mình đang hủy hoại cuộc đời một con người và rằng quyết định của mình đã đẩy một người vào tình thế nguy hiểm đến tính mạng.

Tôi đã mất 6 năm để đối diện được với bức thư này và vượt qua cảm giác khó xử dâng lên trong lòng - dù trên thực tế, tôi thậm chí chưa từng gặp mặt Ernst Himmler. Trong những năm đó, tôi ngày càng sẵn sàng đặt ra những câu hỏi khó xử, nhưng đồng thời việc tìm hiểu về cuộc đời ông bà mình đã khiến tôi thấy gần gũi với họ hơn. Bức thư khiến tôi khó mà giữ được sự cảm thông dè dặt, vốn đã lớn dần trong quá trình tìm hiểu, dành cho người ông mà tôi chưa từng gặp mặt.

Trong thư ông Ernst tỏ ra hào hứng khi nói rằng trong cuộc trò chuyện với Schellenberg, ông đã có cơ hội tranh luận với ông ta về “tầm quan trọng cơ bản của việc ứng dụng công nghệ trong Đế chế của chúng ta”. Đến lúc này tôi nhận ra rằng việc ông nội tôi tranh luận chuyện này với Schellenberg là khá hợp lý- Là Cục trưởng Cục VI, bộ phận an ninh hải ngoại của Cơ quan An ninh Trung ương, ngoài các việc khác Schellenberg còn có trách nhiệm xây dựng một trạm liên lạc phát thanh gọi là Viện Havel, có nhiều đơn vị thu phát sóng. Trong bức thư gửi Heinrich, Ernst cũng bày tỏ hy vọng rằng, “vào một chiều nào đó khi chúng ta được thư thả nhất”, ông và Gebhard có thể có cơ hội giới thiệu với Heinrich “quy mô đầy đủ của thứ khiến chúng em quan tâm sâu sắc nhất, có liên quan tới cuộc chiến hiện tại và cuộc tranh đua được kỳ vọng giữa các đại cường trong 20 năm tới”, ông viết, đến lúc đó thì họ, hai “anh em kỹ thuật gia”, đã “làm xong công tác chuẩn bị mở rộng trong các cuộc bàn luận tách biệt”.

Hai anh em họ có thể bàn luận chuyện gì vào một năm trước khi Đế chế sụp đổ? Tôi khó có thể tin rằng, giữa bom đạn bắn phá tứ bề, đoàn người sơ tán đổ về không ngớt và cảnh tan hoang khắp nơi mà họ lại có thể lên kế hoạch cho “20 năm tới”! Liệu họ có thành thật tin rằng Đế chế của họ sẽ là một trong những bên tham gia vào “cuộc tranh đua giữa các đại cường”? Con gái Gebhard nhớ lại rằng, sau chiến tranh cha mình đã nhiều lần khẳng định rằng Ernst là người thông minh nhất trong cả ba anh em. Từ khi trưởng thành, Gebhard chưa khi nào đặc biệt gần gũi với em út của mình, nên có lẽ ông nhận thấy điều này trong hai năm cuối của cuộc chiến khi hai người đàn ông xa vợ này sống cùng nhau ở Ruhleben, và cùng vẽ ra những viễn cảnh không tưởng về tương lai huy hoàng của nước Đức trong khi khắp nơi xung quanh họ bom đạn đang biến mọi thứ thành gạch vụn.

Việc họ muốn giới thiệu kế hoạch của mình về tương lai với Heinrich là có lý do. Hitler luôn mong muốn SS phải là một đội quân kỹ thuật cao, và trong những năm cuối của cuộc chiến, Heinrich đã rất nỗ lực để kết hợp chặt chẽ công nghệ vũ khí và việc nghiên cứu cải tiến kỹ thuật cao tần vào đế chế SS đang nhanh chóng lớn mạnh của mình. Ông nhiều lần đến thăm bãi thử nghiệm tên lửa ở Peenemünde bên bờ biển Baltic vào năm 1943, tại đó ông bàn luận sâu rộng với nhà khoa học chịu trách nhiệm phát triển bom bay V2, Walter Dornberger, người đã rất ấn tượng trước “khả năng lắng nghe chăm chú hiếm có của ông”. Dornberger thán phục khả năng nắm bắt các điểm cốt yếu một cách rất nhanh chóng và “đúc kết những vấn đề khó khăn chỉ bằng vài từ vừa dễ hiểu vừa đi thẳng vào mấu chốt vấn đề” của ngài Thống chế SS.

Từ năm 1939 tới năm 1943, một tổ hợp công trình bị giấu kín với thế giới bên ngoài được phát triển tại Kleinmachnow, phía nam Berlin. Đó là Hakeburg, một viện nghiên cứu thuộc Bưu chính Đức. Bộ trưởng Bộ Bưu chính, Walter Ohnesorge, đã dùng các viện nghiên cứu của Bộ Bưu chính để phát triển những công nghệ vũ khí được kỳ vọng là sẽ giúp Đế chế Đức chiến thắng trong cuộc chiến. Các lĩnh vực nghiên cứu chủ yếu là công nghệ cao tần, truyền hình, radar và vật lý nguyên tử. Bộ Bưu chính phối hợp chặt chẽ với SS; tháng 3 năm 1942, việc bảo hộ Bộ Bưu chính được giao cho SS và do chủ nhiệm Văn phòng Trung ương SS, Gotdob Berger chịu trách nhiệm. Ohnesorge rất ủng hộ việc phối hợp chặt chẽ và đều đặn báo cáo cho Himmler về tiến triển trong công nghệ cao tần; ông ta cũng nhiều lần chuyển các khoản tiền lên đến hàng triệu mark vào quỹ SS và cung cấp “ủng hộ tiền tuyến” cho Waffen SS lấy từ bộ phận nhân sự và vận chuyển của Bộ Bưu chính.

Liệu “ủy ban mật” về phát triển truyền thanh của Thống chế SS mà Hubmann, ông nội tôi và các kỹ sư khác từng tham gia trong thập niên 1930 có phải là cơ sở cho nghiên cứu sau này về theo dõi tín hiệu phát thanh được tiến hành tại Hakeburg hay không? Tôi không tài nào biết được liệu Ernst và Gebhard có biết về dự án này, hay thậm chí có tham gia vào đó không. Trên thực tế, tôi không thể đào sâu hơn được gì ngoài tiết lộ của ông về kế hoạch cho tương lai của “anh em kỹ thuật gia”.

Dù vậy, dường như cuộc gặp của ba anh em theo đề nghị của Ernst đã không diễn ra. Thêm vào các trách nhiệm trước đó của mình, Heinrich, vốn đã nắm Bộ Nội vụ từ tay Wilhelm Frick năm 1943, đã được cử làm Tư lệnh Tập đoàn quân Dự bị sau vụ ám sát Hitler hụt ngày 20 tháng 6 năm 1944. Do vậy, đến cuối năm ấy quyền lực tập trung trong tay đã khiến ông trở thành một trong các lãnh đạo hàng đầu của chế độ Quốc xã; tuy nhiên, theo các biên tập viên của cuốn Dienstkalender Heinrich Himmler (tạm dịch: Sổ tay Lịch hẹn của Heinrich Himmler), đó là thứ quyền lực “dựa trên một nền tảng mong manh hơn bao giờ hết”. Từ cuối năm 1944, Heinrich Himmler ngày càng rút lui dần và cuối tháng 2 năm 1945 ông bắt đầu bí mật đàm phán với phương Tây. Quan điểm của Heinrich về tình hình Đệ tam Đế chế có lẽ thực tế hơn hai anh em của mình. Từ lâu ông đã biết rằng cái kết đã gần kề, nhưng ông không thể cắt đứt với Hitler và lời thề trung thành với ông ta cho tới khi tất cả gần như chấm hết.

13. “Richard luôn luôn chân thành của ngài”:
Richard Wendler và người em rể của mình

Trong số các tư liệu gia đình mà con gái cả của Gebhard giữ được có một “Huy hiệu Đảng bằng vàng” của “bác Richard”. Sau chiến tranh, Richard Wendler - anh trai Hilde Himmler - đã sống chung với cô cháu gái một vài năm. Bác kể với tôi rằng, trong chiến tranh, ông từng được đưa tới Ba Lan để làm trong “chính quyền dân sự” của Chính quyền chung [tiếng Đức: Generalgouvernement] - chỉ phần lãnh thổ phía đông nam Ba Lan bị người Đức chiếm đóng và đôi khi chỉ chính quyền quản lý của nó. Tuy nhiên, ông không tham gia SS hay cảnh sát và “gần như tuyệt đối không liên quan gì tới việc giết hại người Do Thái”. Ngược lại, bà một mực tin rằng ông còn giúp đỡ người Do Thái và Ba Lan ở bất cứ nơi nào có thể, sử dụng mối quan hệ của mình với người em rể Gebhard. Sau chiến tranh, Wendler phải bỏ trốn một thời gian, bởi nếu không người Ba Lan “gần như chắc chắn sẽ treo cổ ông lên”. Bà kể, về sau ông có ra tòa và nhiều nhân chứng đã đưa ra lời khai có lợi cho ông, trong số đó thậm chí có cả một cựu rabbi (người giảng kinh trong Do Thái giáo) từng là một thành viên trong Hội đồng Do Thái và đã lặn lội từ Mỹ tới để làm chứng. Sau đó Wendler quay trở lại với nghề luật sư.

Tôi thấy nghi ngờ về “sự vô hại” của bác Richard. Liệu ông có thực là một người từng dùng chức vụ và ảnh hưởng của mình để cứu giúp những người bị ngược đãi? Nếu vậy thì tại sao ông phải bỏ trốn vì sợ bị người Ba Lan “treo cổ lên”?

Con gái ông Gebhard chuyển cho tôi một tập hồ sơ lưu trữ dầy chứa các giấy tờ cá nhân của bác mình. Bản lý lịch cá nhân được viết tỉ mỉ của ông lập tức cho thấy rõ rằng ông không phải được tuyển dụng để làm quản lý dân sự mà đã leo lên tới cấp Gruppenführer [Thiếu tướng] trong tổ chức SS. Ông cũng lưu lại giấy tờ về việc được phục hồi quyền công dân và về sự nghiệp của ông trong giai đoạn sau năm 1945. Các công chức tẩy trừ Quốc xã không tin sự vô tội của ông, cũng như những công tố viên Cộng hòa Liên bang Đức chịu trách nhiệm giải quyết quá khứ của chế độ Quốc xã; họ đã tiến hành điều tra ông mãi đến năm 1970. Tuy nhiên, họ chưa bao giờ chứng minh được ông có trực tiếp tham dự vào việc giết hại người Do Thái hay không.

Tôi đã tìm thấy những thông tin bổ sung về Wendler cùng các hoạt động của ông trong nhật ký bổ nhiệm của viên Toàn quyền chung cai trị lãnh thổ Ba Lan bị chiếm đóng, Hans Frank, và trong hồ sơ SS của Wendler, cũng như về mối quan hệ bạn bè của ông với Heinrich Himmler. Rõ ràng ông có cùng quan điểm với Himmler về tệ tham nhũng lan tràn trong các quan chức hàng đầu của chính thể Chính quyền chung, đặc biệt là Hans Frank, người mà Wendler mô tả là “tên tham nhũng bẩn tưởi”. Ông và Heinrich đồng ý rằng việc tịch thu tài sản của những người bị thủ tiêu và việc khai thác nền kinh tế Ba Lan phải được thực hiện theo một cách “đúng đắn”. Không cá nhân nào được lợi dụng để làm giàu cho bản thân.

Vậy ông Richard Wendler này là ai?

Ông sinh ngày 22 tháng 1 năm 1898 tại Oberdorf, gần thị trấn Bad Reichenhall ở phía đông nam Bavaria, cha ông làm quan chức hải quan trên biên giới với Áo ở khu vực này. Năm 12 tuổi ông được gửi tới Ludwigsgymnasium ở Munich, có lẽ ông đã làm quen với người em rể tương lai ở đây; họ học cùng khóa với nhau. Chi phí học và ở trọ tại Albertinum, một khu trọ cao cấp và ngăn nắp (có chức năng tương tự cư xá học sinh trong trường công ở Anh) là rất cao, mặc dù Richard được vua Bavaria trao cho một “suất miễn giảm ba phần tư”; có lẽ đây là lý do khiến em gái của Richard chỉ được học tới hết cấp 2.

Ông rời trường tháng 10 năm 1916, sáu tháng trước kỳ thi Abitur, để gia nhập quân đội; cuối chiến tranh ông đóng ở Nuremberg với cấp hàm chuẩn hạ sĩ trong đơn vị dự bị thuộc Đại đội Thông tin 3. Căn cứ theo một sắc lệnh bộ trưởng liên quan tới quân nhân, ông được trao bằng tốt nghiệp trung học vào mùa hè năm 1918, cho phép ông được đăng ký học luật tại Đại học Munich khóa mùa đông 1918/1919. Tuy nhiên, học kỳ tiếp theo bị hủy và Richard Wenbler đăng lính trở lại để chiến đấu chống nền cộng hòa Räterepublik kiểu Liên Xô. Đến tháng 4, ông tình nguyện gia nhập Landsberg Freikorps - cùng lúc đó Heinrich cũng gia nhập Tiểu đoàn Dự bị - và vào đầu tháng 5 thì lên đường cùng với chỉ huy von Berg đi “giải phóng” Munich. Từ năm 1919 tới năm 1920, ông thuộc đơn vị Freikorps của von Epp, nguồn cung cấp các lãnh đạo Quốc xã tương lai. Dù tham gia hoạt động quân sự, ông vẫn là một sinh viên xuất sắc và thi đậu kỳ thi cấp học bổng vào đầu năm 1920 với kết quả nổi trội. Ngay sau đó, từ 25 tháng 3 tới 25 tháng 4 năm 1920, ông trở lại hoạt động cùng Đại đội Tình nguyện số 3 dưới quyền Rittmeister [Đại úy] von Rauscher, tham gia “Cuộc Viễn chinh Ruhr” để dập tắt những bạo loạn” do công nhân cộng sản gây ra.

Sau khi tốt nghiệp, ông định cư ở Deggendorf miền Đông Bavaria, tại đấy ông thành lập một Đảng bộ Quốc xã tại địa phương vào năm 1927. Ngày 1 tháng 6 năm 1928 ông trở thành Đảng viên chính thức, gia nhập SA và được nhân vào SS tháng 4 năm 1933. Tháng 10 năm đó ông được phong Thị trưởng thành phố Hof ở miền Bắc Bavaria, và cùng năm đó được Thống chế SS bổ nhiệm vào Cảnh sát Chính trị Bavaria.

Ngày 14 tháng 9 năm 1939, Richard Wendler tới Ba Lan cùng với Hans Frank khi Frank được bổ nhiệm làm người đứng đầu chính quyền dân sự tại đây; cùng lúc ấy, lãnh thổ này bị chia thành các vùng hành chính Warsaw, Radom, Lublin và Cracow. Đây là quyết định của chính ông. Wendler và Frank quen nhau từ thời còn ở Munich; cả hai cùng học luật ở đó và Frank cũng từng thuộc đơn vị Freikorps của von Epp. Hiển nhiên, năm 1939 Wendler vẫn rất thân với Frank; ông chỉ không ưa Frank từ những năm sau đó, khi Frank bắt đầu cai trị Ba Lan với lối tiêu xài phô trương như một ông hoàng thời Phục hưng.

Từng làm thị trưởng thành phố Hof, Wendler thuộc thành phần thiểu số các quan chức có kinh nghiệm điều hành bộ máy quản lý. Nhờ đó, ông đã nhanh chóng vươn lên trong Chính quyền chung. Ban đầu ông làm ủy viên hội đồng thành phố Kielce thuộc Vùng hành chính Radom; tháng 11 năm 1939 ông được chuyển tới Czestochowa (tiếng Đức là Tschenstochau) và tháng 8 năm 1941 quay lại Kielce. Tháng 2 năm 1942 ông được thăng chức làm Thống đốc Cracow, sau đó chuyển qua Vùng Lubin vào tháng 5 năm 1943, ông làm Thống đốc ở đó cho tới khi thành phố bị Hồng quân chiếm đóng tháng 7 năm 1944. Việc Wendler nhanh chóng thăng tiến cũng là nhờ có Heinrich dùng quyền lực tác động.

Ngày 7 tháng 10 năm 1939, vài tuần sau khi Đức xâm lược Ba Lan, Heinrich Himmler được bổ nhiệm làm Cao ủy Đế chế về Hợp nhất Dân tộc Đức, chịu trách nhiệm cả việc hồi hương người gốc Đức lẫn việc “thủ tiêu ảnh hưởng độc hại của các dân tộc ngoại bang”. Tuy nhiên, dù có rất nhiều văn phòng, quyền lực của ông tại vùng lãnh thổ chiếm đóng phía đông vẫn gặp nhiều thách thức. Mọi việc đều phải phối hợp tiến hành với các cơ quan khác: Văn phòng Đảng ủy, Văn phòng quản lý kế hoạch bốn năm của Göring, chính quyền dân sự của Frank, Bộ Ngoại giao. Sự ganh đua giữa các cơ quan này - và cuộc tranh giành quyền lực liên miên giữa chúng trong lãnh thổ Chính quyền chung - là một trong những thủ đoạn điển hình của Hitler để không cho bất cứ cơ quan nào có quá nhiều quyền lực.

Ngay từ đầu cuộc chiến, Himmler và Heydrich đã lên kế hoạch mở rộng quyền lực của cảnh sát và của SS vượt xa biên giới Đế chế. Trong quá trình thực hiện, họ có được lợi thế không chỉ nhờ quan điểm thanh lọc chủng tộc của Hitler mà còn nhờ sự lưỡng lự ban đầu của quân đội khi tiến hành một chính sách như vậy. Himmler và Heydrich đã lợi dụng triệt để tình thế chưa rõ ràng này. Đến cuối năm 1939, phần lớn giới trí thức và giáo chức Ba Lan đã bị các đơn vị đặc nhiệm SS bắt giam hoặc thủ tiêu.

Vào thời điểm đó vẫn chưa có chỉ thị cụ thể phải làm gì với người Do Thái, ở Ba Lan có 3 triệu người Do Thái, và các quan chức Đức điều hành chính quyền thành phố và khu vực - với quyền lực tối thượng và khả năng can thiệp không giới hạn vào các vấn đề của địa phương - đã bóc lột được những khoản tiền khổng lồ từ họ thông qua “các loại thuế” và trực tiếp dùng để hỗ trợ nền kinh tế chiến tranh Đức. Là Cao ủy thành phố, Richard Wendler cũng thu được một khoản tiền lớn từ việc đánh thuế lên người Do Thái và Ba Lan tại Czestochowa*. Sau chiến tranh, ông cố gắng bào chữa cho hành động của mình trước tòa bằng cách khai rằng đó là mệnh lệnh từ cấp trên và rằng biện pháp chỉ dùng một lần đó là cần thiết trong tình thế kho bạc rỗng. Hơn nữa, ông nói tiếp, số tiền này được chi trở lại cho người Do Thái và Ba Lan bởi, xét cho cùng, “phúc lợi và các khoản chi trả khác phải lấy từ những khoản tiền đó”.

Theo kế hoạch của Hitler, người Do Thái phải được tập trung vào các ghetto càng sớm càng tốt nhằm mục đích, như Heydrich giải thích ngày 21 tháng 9 năm 1939 với các Cục trưởng của Cơ quan An ninh Trung ương và chỉ huy của các đơn vị đặc nhiệm là “để quản lý tốt hơn và tạo cơ hội chuyển họ đi nơi khác sau này”. Vào lúc này, người Do Thái Ba Lan và Đức sắp bị tập trung vào những khu vực riêng tại Ba Lan.

•

Một thành phố ở phía Nam Ba Lan.

— end note —

Ngày 17 tháng 10, Hitler công bố chỉ thị của mình về chính sách với Ba Lan trong tương lai cho một nhóm nhỏ, gồm có Hans Frank, Heinrich Himmler, Rudolf Hess, Martin Bormann, Bộ trưởng Nội vụ Frick, Chánh Văn phòng Thủ tướng Heinrich Lammers, và tướng Keitel. Hitler giải thích, nhiệm vụ của Chính quyền chung là “quét sạch bọn Do Thái, Ba Lan và lũ hạ đẳng khác khỏi vùng lãnh thổ cũ và mới của Đế chế”. “Bọn Ba Lan” chỉ được phép có mức sống thấp - “Chúng ta chỉ cần một nguồn cung cấp lao động.”

Trong “Điều khoản về Cách đối xử với Người thuộc các chủng tộc ngoại bang ở Phương Đông” của mình, Heinrich Himmler đưa ra cương lĩnh cơ sở cho chính sách của Hitler đối với Ba Lan; Quốc trưởng đã chấp thuận “Điều khoản” như một chỉ thị chính thức. Trong văn bản đó, Thống chế SS và Cao ủy Đế chế về Hợp nhất Dân tộc Đức đề nghị rằng “mớ hỗn tạp các loại người tại vùng Chính quyền chung” phải bị quét sạch, cư dân phải được “sàng lọc chủng tộc” và “các cá nhân có giá trị về mặt chủng tộc phải được kéo ra khỏi mớ hỗn tạp và đưa tới Đức để đồng hóa”. Trẻ em không phải gốc Đức sẽ không được học quá lớp 4 tiểu học, tại đấy chúng chỉ được dạy để biết đếm tới 500 không hơn, biết viết tên mình và hiểu được rằng “tuân lời người Đức, sống thật thà, lao động chăm chỉ và cư xử tốt là một điều răn thiêng liêng. Tôi thấy không cần thiết phải dạy đọc cho chúng”.

Trong năm 1941 và 1942, Heinrich Himmler cũng thành công trong việc trực tiếp đưa các sĩ quan SS và cảnh sát vào những chức vụ chủ chốt trong chính quyền quân sự và dân sự. Tuy nhiên, việc cộng tác không suôn sẻ chút nào. Một mặt, nhiệm vụ của chính quyền dân sự là quản lý vùng lãnh thổ càng hiệu quả càng tốt và chuyển sản phẩm nông nghiệp của nó về Đế chế. Nhưng mặt khác, SS liên tục trục xuất thêm người Do Thái Đức tới lãnh thổ của Chính quyền chung, đồng thời xua đuổi hàng ngàn người Ba Lan với chiến thuật khủng bố tàn bạo là một phần của kế hoạch tái định cư khổng lồ. Điều này chỉ làm trầm trọng thêm các khó khăn về hậu cần và đe dọa tới sản lượng nông nghiệp.

Frank cùng các thống đốc của mình nhanh chóng nhận ra sự vô nghĩa của việc cố gắng khai thác không hạn chế lực lượng lao động và sản lượng nông nghiệp bằng các biện pháp đàn áp dã man. Việc di dời người Ba Lan và Ukraina khỏi lãnh thổ của Chính quyền chung, theo tranh luận của Frank tại cuộc họp các nhà cầm quyền ngày 11 tháng 3 năm 1942, sẽ mất đến hàng thập kỷ. Vào lúc này họ cần cộng đồng người Ba Lan để làm lực lượng lao động, nghĩa là họ phải đảm bảo “cộng đồng này có thể làm việc với năng suất tối đa”. Sau khi giành thắng lợi trong cuộc chiến, họ có thể tùy ý “băm vụn người Ba Lan, Ukraina và những kẻ rác rưởi lang thang tại đó”. Tại cuộc họp ngày 14 tháng 1 năm 1944, Frank nói rằng dù ông ta “không bạn bè gì với bọn Ba Lan… nhưng trách nhiệm của tôi là phải đảm bảo không xảy ra nổi loạn ở vùng hậu phương cho mặt trận phía đông của nước Đức. Nếu tôi cho bọn Ba Lan chút gì để ăn, cho chúng giữ lại các nhà thờ, cho chúng đi học, thì không phải tôi làm vậy vì là bạn của chúng mà vì là một chính trị gia chịu trách nhiệm về khu vực này”.

Sự chống cự của người Ba Lan trước bạo quyền xâm lược ngày càng tăng, việc phá hoại gây nhiều khó khăn cho các quan chức. Nhưng cố gắng của Frank nhằm thuyết phục Hitler điều chỉnh chính sách vì các lý do chiến thuật đã không được đếm xỉa tới. Do đó, mùa hè năm 1941, các quan chức đã hy vọng giải quyết được các khó khăn của Chính quyền chung về thực phẩm và nhu yếu phẩm bằng cách sử dụng những người Do Thái đủ sức khỏe để lao động và chuyển số còn lại về phía đông, tới các vùng đầm lầy thuộc Nga.

Trên cương vị Cao ủy Czestochowa, ngày 9 tháng 4 năm 1941 Richard Wendler cũng lập một ghetto trong thành phố. Vài tháng sau, ngày 23 tháng 8, khu ghetto bị phong tỏa sau khi hàng ngàn người Do Thái từ các vùng lân cận đã bị tống vào đó và phải sống chen chúc trong những điều kiện tồi tệ. Wendler ra lệnh cho chủ tịch Hội đồng trưởng lão Do Thái phải lập tức cung cấp một số lượng chính xác lao động Do Thái cho mình tùy ý sử dụng trong các công xưởng vũ khí và các nhà máy khác. Trong lời bào chữa cho mình sau chiến tranh, Wendler khai rằng ông ta “đã có thỏa thuận” với Ngài Kopinski thuộc Hội đồng Trưởng lão và với người đứng đầu chính quyền Ba Lan. Ông ta nói, ít nhất thì Kopinski đã luôn “trung thành thực hiện những gì được yêu cầu”.

Tại một trong những phiên tòa xử ông ta sau này, Richard Wendler thực sự đã tìm được các nhân chứng xác nhận rằng ông ta đã “ủng hộ vô điều kiện” hàng chục lao động người Do Thái được tuyển làm thợ may tại Czestochowa và “bảo vệ họ khỏi những xâm phạm”; những người này đã nói trước tòa rằng người Do Thái và người Ba Lan luôn được đối xử một cách thân thiện. Dựa vào đó mà vào năm 1952, Tòa án tiêu diệt Quốc xã Württemberg-Baden do phe Đồng minh lập nên đã giảm tội của ông ta từ “thủ phạm chính” xuống còn “phạm tội”. Các thẩm phán không hẳn tin rằng ông ta vô tội, ít nhất cũng vì ông ta có cấp bậc cao cả trong SS lẫn chính quyền dân sự, nhưng họ cũng không có chứng cứ gì chống lại ông ta; và để giảm nhẹ họ ghi nhận ông ta là một “Đảng viên Quốc xã đứng đắn” mà sự ủng hộ của ông ta đối với chính sách tàn bạo của Chính quyền chung là khá dè dặt.

Các đơn vị SS và cảnh sát đã được chính quyền dân sự tích cực hỗ trợ cho các chiến dịch khủng khiếp của mình. Tiến sĩ Bühler, Tổng trưởng của Chính quyền chung, và một số quan chức khác thậm chí còn ra sức tán thành việc mau chóng khởi động “giải pháp cuối cùng”, bởi người Do Thái, những người bị coi là “kẻ mang mầm bệnh” và là “những kẻ phải chịu trách nhiệm về nạn chợ đen”, là một hiểm họa lớn, và dù sao thì phần đông trong số họ cũng “không thích hợp để làm việc”. Các quan chức này hẳn ý thức rất rõ rằng việc các ca sốt thương hàn và kiết lỵ đột ngột tăng là hậu quả của các điều kiện sống trong ghetto -vốn không phải nơi phù hợp để con người sinh sống. Tuy nhiên, trong mắt họ, việc cải thiện điều kiện sống cho cộng đồng Do Thái là không cần thiết vì “tình hình chung về cung cấp thực phẩm và chiến tranh”, do đó đối với phần đông các quan chức, việc giết chết người Do Thái dường như là “giải pháp” hiển nhiên hợp lý để cùng lúc giải quyết vô số khó khăn.

Vào đầu năm 1942, Himmler, Bormann và các lãnh đạo Đảng khác cố gắng hạ thấp vị thế của Frank. Lý do họ viện dẫn là ông ta có dính líu vào nhiều vụ tham nhũng, và Frank chỉ có thể giữ được ghế của mình bằng cách đồng ý lên tiếng ủng hộ mạnh hơn cho việc Tư lệnh SS và Cảnh sát Friedrich-Wilhelm Krüger chạy đua vào Chính quyền chung. Ngày 13 tháng 3, Himmler tới Cracow để chính thức bổ nhiệm Krüger làm tân quốc vụ khanh phụ trách an ninh quốc gia. Trong lời phát biểu tại bữa tối, Frank miễn cưỡng đồng ý rằng họ đã thành công trong việc “đạt được nhất trí hoàn toàn về việc hợp tác giữa cảnh sát và chính quyền dân sự”.

Trong nhật ký riêng của Himmler - không có trong sổ tay lịch hẹn của ông - có ghi chú về “một cuộc họp với Thống đốc Wendler” trước bữa cơm tối đó. Wendler đã leo lên tới chức Thống đốc Cracow ngày 1 tháng 2 năm 1942, có lẽ nhờ sức ép từ Himmler, người hy vọng được ông ta cung cấp đều đặn tài liệu buộc tội giới chức Chính quyền chung.

Ngày hôm sau, 14 tháng 3, Thống chế SS bay tới Lublin, đi cùng là Krüger và Wendler. Chiều hôm ấy ông ta mời nhiều chỉ huy cao cấp của SS tới bàn luận, Wendler cũng tham gia. Tư lệnh SS và Cảnh sát Lublin là Odilo Globocnik, một người thân cận với Himmler và luôn gắn bó với ông ta kể cả khi ông ta bị cách chức Gauleiter (Đảng trưởng) Vienna năm 1939 vì tôi buôn tiền bất hợp pháp. Vài tháng sau cuộc bàn luận ở Lublin, Globocnik, theo chỉ đạo của Himmler, được giao trách nhiệm thực hiện “Chiến dịch Reinhard”. Đây là mật danh - có lẽ lấy theo tên Reinhard Heydrich, người đã bị ám sát ngày 4 tháng 6 - của “chiến dịch Do Thái”, tức việc thủ tiêu người Do Thái một cách có hệ thống, bắt đầu từ tháng 6 năm 1942. Việc giết người hàng loạt một cách có hệ thống trong các phòng hơi ngạt bằng khí carbon monoxide (CO) từ động cơ diesel đã được tiến hành tại trại tập trung Belzec gần Lublin kể từ tháng 3 năm 1942. Trại tập trung Sobibor bắt đầu chiến dịch từ tháng 5, Treblinka từ tháng 7; tại những trại này, cũng như tại Auschwitz, việc giết người được thực hiện bằng hơi độc Zyklon-B.

Trong diễn văn trước các lãnh đạo SS ở Kharkov ngày 24 tháng 4 năm 1943, Thống chế SS tổng kết tình hình cho tới lúc đó như sau:

Chúng ta là những người đầu tiên thực sự hành động vì vấn đề dòng máu. Nhắc tới vấn đề dòng máu chúng ta, dĩ nhiên, không hề hàm ý bài Do Thái. Đó chỉ như việc một người đang tẩy rận cho chính mình ngay khi anh ta có cơ hội; và bắt sạch chấy rận không phải là vấn đề về tư tưởng mà là vấn đề giữ sạch sẽ. Cũng như vậy, việc bài Do Thái… là để giữ sạch sẽ, và nó sẽ sớm kết thúc. Chúng ta sẽ sớm được tẩy rận; có hai mươi ngàn con rận nữa cần diệt trừ và rồi mọi chuyện sẽ kết thúc xong xuôi - trên toàn nước Đức.

Vào đầu tháng 5 năm 1942, 6 tuần sau cuộc bàn luận ở Lublin, chính quyền dân sự và cảnh sát bắt đầu một chiến dịch phối hợp để lọc ra người Do Thái theo khả năng lao động của họ; đồng thời bắt đầu việc trục xuất hàng loạt từ Vùng Cracow của Wendler tới trại Belzec. Sau hai chiến dịch tàn bạo vào tháng 6 và tháng 10 năm đó, khu ghetto Cracow giảm số lượng đáng kể và cư dân trong đó chỉ còn được phân thành “phù hợp để lao động” hoặc “không phù hợp để lao động”. Ngay từ tháng 7, Wendler đã khoe tại một cuộc họp rằng toàn bộ khu vực trong vùng hành chính của mình đã sạch bóng Do Thái, ông ta tuyên bố, “Trong vòng bốn ngày, 22.000 người Do Thái được lọc ra trong vùng Cracow”, đã “trả 5 triệu zloty* tiền thuế, tiền phạt…”. Ông ta nói tiếp rằng trên cơ sở kinh nghiệm này, ông ta đã lên kế hoạch “ngay khi có thể, tập trung người Do Thái tại các khu vực khác vào một hoặc hai nơi; phải tuyệt đối tẩy sạch chúng khỏi những vùng nông thôn. Các trại lao động cưỡng bức đang tỏ ra đặc biệt hiệu quả, chỉ cần ở đây một tháng là đủ với chúng”.

•

Đơn vị tiền tệ của Ba Lan.

— end note —

Tại một cuộc họp cảnh sát ở Warsaw tháng 1 năm 1943, ông ta ca ngợi việc hợp tác giữa SS và các lãnh đạo cảnh sát. Ông ta nói, họ đã “xuất sắc” trong việc thực hiện các nhiệm vụ của mình; “Chiến dịch Do Thái” đã “hoàn tất mà không có bất cứ cuộc nổi loạn nào”. Ghetto Cracow bị giải thể hai tháng sau. Những người Do Thái cuối cùng còn thích hợp để lao động bị đưa vào trại lao động Plaszczow gần đó; tất cả số còn lại đều bị SS giết chết hoặc tống vào trại tập trung Auschwitz.

Theo mệnh lệnh của Heinrich Himmler vào tháng 7 năm 1942, những người Do Thái đóng vai trò quan ưọng cho các nỗ lực chiến tranh được loại khỏi Chiến dịch Reinhard trong một thời gian. Tuy nhiên, chính quyền dân sự diễn giải nội dung “đóng vai trò quan trọng với nền quốc phòng” khác với lệnh của Himmler. Himmler chỉ tính tới những người Do Thái liên quan trực tiếp tới việc sản xuất vũ khí, không tính những ai đang khâu giày, áo khoác… cho các nhà cung cấp cho quân đội. Đến năm 1942, chính quyền dân sự, đối với những người mà ban đầu đã sợ việc trục xuất diễn ra quá chậm, giờ lại sợ rằng nền kinh tế của Chính quyền chung sẽ sụp đổ hoàn toàn nếu mất đi quá sớm những thợ giỏi Do Thái - nghĩa là trước khi có thể tìm người thay thế họ. Ngay từ ngày 12 tháng 9 năm 1940, Frank đã nhắc nhở các cục trưởng của mình rằng người Do Thái trong lãnh thổ Chính quyền chung “không đơn giản là những hình nhân tả tơi mà là các thợ lành nghề đóng vai trò thiết yếu” trong xã hội Ba Lan. Không thể thay thế họ bằng người Ba Lan được, bởi những người này không có đủ cả nghị lực lẫn kỹ năng để thế chỗ của họ. “Do đó chúng ta buộc phải cho phép những thợ giỏi người Do Thái này được tiếp tục làm việc”. Nhưng Himmler - được tay sai của ông ta là Globocnik giúp sức - có cách riêng. Đến cuối tháng 7 năm 1941 chỉ còn lại 21.643 người Do Thái làm việc trong nền công nghiệp vũ khí trong tổng số ban đầu là 300.000 người tại lãnh thổ Chính quyền chung; cho đến lúc này phần đông người Do Thái Ba Lan đã bị sát hại một cách có hệ thống.

Tháng 11 năm 1942, sau khi Chiến dịch Reinhard đã hoàn tất phần lớn, theo lệnh của Himmler, Odilo Globocnik bắt đầu trục xuất người Ba Lan khỏi Lublin. Việc Globocnik trục xuất hàng loạt và trên hết là các phương pháp tàn bạo của ông ta đã khích động ngày càng nhiều sự kháng cự trong vùng. Tháng 4 năm 1943, những phản đối đồng loạt từ chính quyền dân sự đã dẫn tới - theo khẳng định của Himmler - việc cách chức Thống đốc Lublin, Ernst Zörner. Ban đầu vị trí này được Ludwig Fischer đảm nhận thay Thống đốc Warsaw, nhưng Globocnik gây áp lực buộc Himmler bổ nhiệm Richard Wendler, người mà ông ta hy vọng sẽ hợp tác tốt hơn với mình. Wendler thực sự được bổ nhiệm làm Thống đốc ngày 28 tháng 5, nhưng rõ ràng không hoàn toàn hòa hợp với Globocnik, và vào tháng 6 năm 1943, do Wendler và Frank đồng loạt chống đối, Globocnik đã bi cách chức. Nhưng ông ta vẫn tạm thời tại vị, điều đó dẫn tới việc ông ta liên tục va chạm với người đứng đầu chính quyền dân sự.

Ngày 27 tháng 7 năm đó, Richard Wendler viết một bức thư dài gửi Thống chế SS:

Heinrich thân mến,

Trên hết tôi xin cảm ơn anh vì đã giải quyết những vấn đề mà Tư lệnh SS và Cảnh sát Lublin lo âu và vì đã tìm ra người thay thế cho Globocnik. Đó là giải pháp đúng đắn và khả thi duy nhất. Giờ tôi phải đề nghị anh hãy chuyển SS Gruppenführer [Thiếu tướng! Globocnik tới nhiệm sở mới không chậm trễ. Anh ta đang sử dụng khoảng thời gian còn lại của mình để - trái với chỉ thị rõ ràng của anh - tiếp tục những chuyện anh ta đã quyết phải tự mình làm, và không thèm đếm xỉa gì tới bất cứ thỏa thuận nào của anh ta, thậm chí còn làm những điều này trước mặt ngài Obergruppenführer [Trung tướng Krüger, K. H], không thèm thông báo cho ai hoặc, khả lắm thì nói dối họ. Vì là một phần của chiến dịch giải quyết các đám phỉ, chúng ta đã làm rõ trong khi bàn luận rằng những khu làng cụ thể nào phải được sơ tán và sau đó làm cách nào để chiếm lấy chúng.

Dù mọi người đã bàn luận chi tiết về chiến dịch, nhưng Globocnik đã “thực hiện nó theo một cách khác hẳn và cực đoan hơn nhiều, vậy nên những gì ông ta bỏ lại cho chúng tôi chỉ có thể mô tả như một đống hỗn độn khủng khiếp, với những cư dân sót lại thất thểu đó đây. Tình hình đã đi đến chỗ mà có lẽ ngay cả anh ta cùng người của mình cũng không thể nào đối phó được”.

Trên hết, hậu quả của chuyện này gây nên những khó khăn nghiêm trọng cho Wendler, bởi “chiến dịch quy mô lớn tại miền Nam khu vực của tôi đã thất bại thảm hại. Số vụ tấn công đã không giảm mà còn tăng lên. Bản thân bọn phỉ thì hoàn toàn không bị ảnh hưởng gì”. Do đó phương pháp đánh lại các nhóm “phỉ” tại Vùng Lublin phải “đặt trên nền tảng khác hẳn”. Tuy nhiên, Globocnik không phải là người thích hợp để làm chuyện đó. Wendler cảm thấy ông ta có thể hợp với người tiền nhiệm của mình là Jakob Sporrenberg, “nếu anh nói rõ cho anh ta cách thực hiện công việc tại đây theo ý anh muốn và ra lệnh cho anh ta bám sát chỉ dẫn của tôi. Tôi đã trao đổi cụ thể với anh ta rồi”.

Wendler viết tiếp trong báo cáo cho Himmler, ““Để anh biết được toàn bộ diễn biến sự việc, nhà cai trị của chúng ta đang đi khắp nơi đảm bảo với mọi người rằng anh ta, Frank, đã hạ bệ Globocnik” và khoe khoang rằng với việc đó anh ta đã “đạt được thắng lợi chính trị to lớn trong đời” trước Thống chế SS.

Trong phiên tòa sau chiến tranh, Wendler tìm cách tạo ấn tượng rằng chính ông ta đã sắp đặt việc cách chức Globocnik do tức giận trước sự tàn bạo vô đạo đức của ông này. Do đó vào năm 1952, Tòa án Diệt trừ Quốc xã đã ghi chú như một tình tiết giảm nhẹ rằng “thậm chí trong những trường hợp có hành động đặc biệt đáng trách của các thành viên SS, chẳng hạn của một người như Globotschnik [trích nguyên văn], khi biết được, ông ta đã tìm cách loại bỏ các cá nhân như vậy”.

Sau chiến tranh, Wendler chỉ nhắc đến hai năm đầu của mình ở Czestochowa và năm cuối ở Lublin, ông ta giữ im lặng về giai đoạn quyết định của cuộc trục xuất hàng loạt người Do Thái Ba Lan mà ông có can dự tại Cracow. Chỉ trong bức thư năm 1959 gửi người cựu đồng nghiệp tên là Friedrich W. Siebert, một luật sư khi đó từng là người đứng đầu cơ quan quản lý nội bộ ở Cracow, ông ta mới có một cố gắng vụng về thể hiện mình là bậc thầy trò chơi hai mặt, một nhân vật anh hùng mà mối quan hệ với Heinrich Himmler cho phép ông ta “nghe ngóng được khá nhiều chuyện” và “ngăn cản khá nhiều chuyện” mà Krüger, khi đó là lãnh đạo SS cấp cao ở Cracow, đã toan làm. Đáng tiếc, ông ta không đưa ra được ví dụ nào chứng minh.

Bức thư này có lẽ là một cố gắng để có được sự ủng hộ của Siebert. Năm 1959, bốn năm sau khi ông ta thành công trong cuộc đấu tranh dai dẳng nhằm giảm mức phạm tội của mình xuống chỉ còn là “người ủng hộ” và Wendler một lần nữa được làm luật sư tại Munich, lại xuất hiện mối đe dọa từ một cựu đồng nghiệp khác. Ludwig Losacker, Chủ nhiệm Văn phòng Trung ương Quản lý Nội bộ trong thời gian Wendler ở Cracow và là người đứng đầu Học viện Công nghiệp Đức sau chiến tranh, đã tố cáo ông ta hợp tác với người của SS ở Cracow. Nhưng ông ta chỉ thật sự gặp nguy hiểm sau năm 1970, khi lần đầu tiên ông ta bị truy tố với cáo buộc đã can dự vào việc trục xuất người Do Thái. Tuy nhiên, vụ kiện bị hủy bỏ khi xét tới tình trạng sức khỏe của Wendler.

Bức thư ông ta gửi Heinrich Himmler ngày 27 tháng 7 năm 1943 cho thấy rõ rằng xung đột giữa Wendler với Globocnik không phải là do phương pháp tàn bạo của Globocnik khi trục xuất người dân trong chiến dịch chống “phỉ”; Wendler chỉ muốn việc trục xuất tiến hành một cách có trật tự. Trước đó, tại một cuộc họp Chính quyền chung ngày 7 tháng 12 năm 1942, với vai trò Thống đốc Cracow ông ta đã khuyên rằng nên cẩn thận khi đáp trả các cuộc tấn công của “bọn phỉ” và khẳng định, như biên bản ghi lại: “Chúng ta luôn phải tính đến chuyện bọn phỉ này chỉ có thể được kiểm soát nếu có sự giúp đỡ của cộng đồng địa phương”. Rõ ràng, với chiến lược này ông ta đã đạt được thành công nhất định bởi ông ta có thể chỉ ra rằng “tình hình an ninh tại Cracow đã cải thiện đáng kể so với mọi vùng khác… vấn đề với các toán phỉ như ở Lublin hay Warsaw hoàn toàn không tồn tại”. Sau đó, hẳn ông ta đã tức giận hơn nữa khi tay Globocnik ấy phá hỏng các nỗ lực của ông ta ở Lublin đến mức biến vùng này thành “một mớ hỗn độn khủng khiếp”.

Cuộc tranh cãi tiếp diễn một thời gian. Ngày 4 tháng 8, Himmler gọi Globocnik lên trao đổi và yêu cầu Wendler, trong một bức thư cùng ngày, phải nhớ rằng “Globus”, tuy có một số “hành động hấp tấp và ngu ngốc”, nhưng vẫn có “khả năng vượt trội trong công việc và có động lực mạnh mẽ, hơn hẳn bất cứ ai, những điểm đó vô cùng phù hợp cho công cuộc thuộc địa hóa phương Đông”. Chỉ hai ngày sau, Wendler một lần nữa than phiền với Himmler rằng Globocnik không hề có dự định thay đổi bất cứ điều gì, rằng ông ta đang nói dối hai người, và rằng trong tình thế này thì ông ta, Richard, đơn giản là không thể “chấp nhận được trách nhiệm mà anh đã giao cho tôi”. Đến lúc này Himmler đề nghị họ tự giải quyết mâu thuẫn với nhau và để cho Globocnik tại vị tới tháng 9.

Sau khi Globocnik rời đi, mối lo đầu tiên của Wendler là tìm cách xoa dịu người Ba Lan. Các chiến dịch di tản người bị ngưng lại và cộng đồng cư dân đói khát được phép nhận khẩu phần nhiều hơn - kèm theo cảnh báo rõ ràng rằng trong tương lai bất cứ hành động hỗ trợ nào cho quân kháng chiến đều sẽ bị trừng phạt đích đáng.

Vào tháng 9, Tư lệnh SS và Cảnh sát Jakob Sporrenberg nhậm chức cảnh sát trưởng Lublin. Ông ta và Richard Wendler không chỉ làm việc hợp ý nhau, mà giờ họ ngang nhau về cấp bậc trong SS; vào tháng 6, khi Himmler đang tính toán việc thuyên chuyển Globocnik, ông ta đã thăng cấp cho Wendler lên Gruppenführer [Thiếu tướng]. Trong hệ thống cấp bậc, ông ta chỉ còn ở dưới Obergruppenführer [Trung tướng] và Reichführer [Thống chế].* Himmler miễn cưỡng đồng ý tạm thời tiến hành theo cách thức có tính toán hơn, do chiến dịch chống lại “bọn phỉ” đang huy động quá nhiều nhân lực SS, vốn đang rất cần cho chiến tranh. Ngài Wendler “ôn hòa” rõ ràng là người mà ông ta tin rằng có tài ngoại giao cần thiết để thực hiện nó trót lọt, và có lòng trung thành mà ông ta có thể tin cẩn.

•

Có lẽ Katrin Himmler nêu sót, vì trên cấp Obergruppenführer còn có Oberstgruppenführer [Đại tướng SS]. (ND)

— end note —

Vào tháng 2 năm 1944, khi chính quyền dân sự đang lên kế hoạch cho phép mở cửa lại các trường cấp 2 ở Ba Lan, Himmler yêu cầu thư ký của mình là Brandt đánh điện cho Wendler vì ông ta nghĩ rằng “sẽ là ý hay khi bề ngoài chúng ta hành xử với bọn Ba Lan một cách cẩn trọng trong vấn đề này” [in nghiêng theo K.H]. Wendler đã rất mau chóng - theo thỏa thuận với Himmler và người nhận mệnh lệnh từ Wendler là Sporrenberg - phục hồi lại trật tự tại vùng của mình. Trong một bức thư gửi Heinrich ngày 30 tháng 8 cùng năm đó, ông ta hãnh diện chỉ ra thực tế rằng, trước khi bị Hồng quân chiếm vào tháng 7, Lublin “đã gửi gần 100% tổng sản phẩm của vùng về phía tây”; ông ta kết thúc bằng câu “Hitler muôn năm! Richard luôn luôn chân thành của ngài!” Cư dân Lublin đã tỏ lòng biết ơn trước các nỗ lực của ông ta. Theo lời khai của nhiều người Ba Lan và Ukraina, ông ta “nhìn chung là một quan chức ôn hòa với mọi người, kể cả những người mà về cơ bản đã bị tước hết quyền cũng có thể tin tưởng ông ta”.

Trong những tháng cuối cùng của cuộc chiến, Wendler và ban bệ của ông ta được chuyển về Oppeln thuộc vùng Silesia (giờ là thành phố Opole thuộc Ba Lan). Khoảng thời gian đó, ông ta chuyển sang hoạt động ngầm tại vùng Mỹ chiếm đóng và sử dụng thẻ căn cước giả vì sợ bị giao cho người Ba Lan và - căn cứ theo bản án dành cho nhiều đồng nghiệp cũng “chỉ” là quan chức dân sự như ông ta - chắc chắn phải nhận án tử hình.

14. “Xin đừng quên em. X của anh”:
Tình nhân của Heinrich, Hedwig Potthast

Heinrich rất hiếm khi gặp các anh em của ông trong thời gian chiến tranh. Cả ba dành phần lớn thời gian đi công tác và Heinrich chủ yếu sống ở Hegewald, khu làm việc của ông ta tại Đông Phổ, gần với Tổng hành dinh của Hitler ở Wolfsschanze (Hang Sói).

Anna Himmler mất ngày 10 tháng 9 năm 1941. Ba anh em gặp lại nhau tại Munich lần cuối để an táng mẹ và lo hậu sự cho cha mẹ. Sau này ông Gebhard kể với chúng tôi rằng, tại đám tang, Heinrich đã bắt tay với hai anh em trước quan tài với lời thề long trọng rằng họ sẽ luôn gắn chặt với nhau.

Một năm sau, Heinrich ghi lại trong sổ tay lịch hẹn của mình một bữa tối với Gebhard và Ernst, ông đã dành ra vài giờ rảnh rỗi cho họ. Những dịp ra ngoài trò chuyện lâu như vậy từ lâu đã là sự kiện khá bất thường đối với một người mang vô số trọng trách. Con gái cả của Ernst nhớ lại một lần “Bác Heini” tới Torse thăm họ, ông ta đã đến ngồi bên giường bệnh của bà. Mặt khác, suốt năm đó Heinrich cũng luôn giữ liên lạc bằng điện thoại hay thông qua văn phòng trợ tá của ông. Lúc này, ông phải chia sẻ khoảng thời gian rảnh rỗi hiếm hoi của mình cho cả hai gia đình.

Trong một cuộc phỏng vấn Gebhard của phóng viên Heinz Höhne năm 1966, ông nói với phóng viên rằng em trai mình luôn giữ bí mật về mối quan hệ với Hedwig Potthast, cựu thư ký của ông ta, cùng hai đứa con của họ, đến nỗi kể cả ông cũng chỉ nghe về chuyện này khi chiến tranh đã kết thúc. Tôi thì cho rằng ngay đến anh ruột của Heinrich cũng không biết chuyện này thì thực sự rất lạ. Trong khi con gái Gebhard nhớ rằng ông vẫn kể đã nhiều lần hối thúc Heinrich giải quyết chuyện hôn nhân của mình một lần cho xong - tức là phải chọn lấy một trong hai người phụ nữ, Marga hoặc Hedwig.

Theo lời Gebhard, Hedwig Potthast khá khác so với Marga, trẻ hơn Heinrich nhiều, rất đẹp, nhạy cảm và “nhân hậu, có lẽ là quá nhân hậu”. Bà xuất thân từ một gia đình thương gia Cologne*. Sau khi học tại Trier, bà ở Anh một thời gian rồi vào học tại Đại học Thương mại ở Mannheim năm 20 tuổi, tại đây bà học kinh tế được vài học kỳ nhưng chủ yếu là học tốc ký và đánh máy. Năm 1934, bà tới Koblenz, sau đó năm 1935 làm thư ký tại Cơ quan An ninh Trung ương ở Berlin. Bà sống tại Steglitz, là thành viên của Liên đoàn Thiếu nữ Đức và Hội thể dục thể thao, bà tham gia đua thuyền và giành Giải thưởng Thể thao Đế chế trong cùng năm đó.

•

Thành phố lớn thứ tư của Đức theo dân số và diện tích.

— end note —

Có lẽ bà tới Berlin vì mơ ước một cuộc sống hào nhoáng. Trong một bức thư gửi từ Prerow bên bờ biển Baltic nơi bà đi nghỉ hè năm 1936, chị gái Thilde của bà, người rõ ràng cùng sở thích với Hedwig, đã viết rằng ngôi làng nghệ sĩ Ahrenshoop gần đấy, “khu nghỉ dưỡng cho những nhóm được xem là hợp thời”, có lẽ sẽ là nơi dành cho Hedwig. Ở đấy có “một quán bar với các diễn viên điện ảnh và những nghệ sĩ khác nữa, hầu hết đều trông rất bóng bẩy”. Cũng trong bức thư ấy, bà bày tỏ rằng mình đã rất sốc trước cái mà bà gọi là “lá thư kiểu Amazon” mà Hedwig đã gửi cho mẹ của họ. “Mọi người ở đây [Prerow] có lẽ ít đáng sợ hơn”, bà tiếp tục chế giễu cô em gái khi nói rằng ở đó có rất nhiều người “khá hạnh phúc khi đóng vai Adam và Eva trong Vườn Địa đàng trên bãi biển vắng vẻ”. Thời niên thiếu, Hedwig dường như đã nổi loạn chống lại một gia đình mà với bà là quá bảo thủ và hay tỏ vẻ kiểu cách.

Tháng 1 năm 1936, bà bắt đầu làm thư ký riêng cho Thống chế SS, đồng thời làm phụ tá cho Erika Lorenz, em gái Werner Lorenz, chủ nhiệm Văn phòng Hỗ trợ Chủng tộc Đức (VoMi), trong một tổ chức tiêu tốn thời gian vì việc gửi quà tới cho rất nhiều những đứa con đỡ đầu của Thống chế SS; họ cũng phải theo dõi về mỗi món quà đã được gửi đi. Một trong những danh sách mà bà giữ có liệt kê các món quà sinh nhật và Giáng sinh mà cha tôi nhận được từ “Bác Heini”. Ngay từ đầu, bà đã tiếp xúc gần gũi với ông sếp Heinrich Himmler, bởi bà cũng phải giải quyết rất nhiều loại thư từ theo yêu cầu làm giấy chứng nhận dòng tộc - cần thiết để xác nhận nguồn gốc Aryan - của ông.

Hedwig Potthast nhanh chóng trở nên quen mặt với Ban tham mưu riêng của Thống chế SS. Tháng 2 năm 1937, bà nhận được một bức điện tín chúc mừng sinh nhật có ký tên Heinrich Himmler, Karl Wolff, Rudolf Brandt và một số đồng nghiệp khác. Rõ ràng bà tìm thấy trong SS một lối sống khác lý tưởng mà bà hằng tìm kiếm. Bà thường đi cùng sếp tới trụ sở ở thị trấn Gmund am Tegernsee thuộc bang Bavaria, và mối quan hệ giữa hai người mau chóng gần gũi hơn. Nhiều năm sau, bà viết cho chị mình rằng Giáng sinh năm 1938, bà và Heinrich đã “nói rõ mọi chuyện và thừa nhận về tình yêu vô vọng của cả hai”. Trong hai năm sau đó, bà kể, cả hai người đã vắt óc “tìm cách đến với nhau trong danh dự”. Đối với Heinrich, việc ly dị là không thể, bởi “việc vợ anh ấy không thể sinh thêm đứa con nào không phải lỗi của cô ta”. Tuy nhiên, Heinrich đã báo cho vợ ông “rằng anh ấy sẽ không chấp nhận chuyện không có [thêm] đứa con nào”. Giờ đây Hedwig và ông ta đã “quyết định có con” và kể từ mùa hè, bà đã biết chắc rằng “chúng em sẽ được toại nguyện” - theo thư trong bức thư viết vào mùa thu năm 1941.

Tuân theo “tục lệ Giéc-manh”, Heinrich Himmler tin rằng những người thuộc lực lượng SS “hoàn hảo về mặt chủng tộc” này có quyền lấy vợ hai. Bác sĩ riêng của ông, nhà thiên nhiên liệu pháp Felix Kersten, xem hôn nhân một vợ một chồng là “sáng kiến độc ác” của Nhà thờ Công giáo. Himmler thấy “thật phi lý” khi bắt một người bình thường phải sống suốt đời với một người phụ nữ duy nhất. Hơn nữa, ông ta hy vọng rằng “trong một cuộc hôn nhân song thê, người vợ này sẽ kích thích người vợ kia” và sự tranh đua sẽ khiến người vợ đầu phải hạn chế việc bắt nạt chồng. Tuy nhiên, người vợ đầu phải được vinh danh bằng danh xưng “Domina*”, cho phép cô ta được ưu tiên đặc biệt so với người vợ hai.

Hitler và các Đảng viên khác cũng cân nhắc ý tưởng về hôn nhân song thê, dù với họ lý do chỉ là vì tương lai và trên hết vì nỗi lo rằng, với quá nhiều “anh hùng” ngã xuống, nhiều phụ nữ sẽ phải góa bụa và không có con. Tuy nhiên, Himmler và các lãnh đạo SS khác không muốn chờ tới sau chiến tranh mới đưa ra luật hôn nhân song thê. Sippengenmeinschaft (cộng đồng) của SS có lối sống riêng chủ động tách biệt khỏi các chuẩn mực xã hội đang được thừa nhận. Và nhiều bà vợ SS đã chấp nhận chia sẻ chồng mình với người vợ hai. Có lẽ họ cảm thấy rằng thuộc về giới ưu tú của “Đế chế Đại Đức” tương lai đã là một đền bù thỏa đáng.

•

Một trong những thánh danh đầu tiên của Đức mẹ Maria theo tiếng Latinh.

— end note —

“Đệ nhất phu nhân” của Sippengenmeinschaft là Marga Himmler. Tuy nhiên, bà ta không quảng giao, cũng không được công nhận là SS Reichführerin (Nữ Lãnh tụ SS). Năm 1950, Lina Heydrich, vợ của Reinhard Heydrich, đã kể lại trong một bài báo trên tạp chí tin tức Der Spiegel (tạm dịch: Tấm gương) về lần đầu mình gặp Marga: “Lần đầu tiên nhìn thấy cô ta, tôi thật sự sửng sốt. Thế mà người đàn bà tóc vàng thiển cận, mắc bệnh sợ không gian rộng, không có óc khôi hài và còn bị tật máy cơ mặt liên tục này, lại là người đã chi phối chồng mình ít nhất tới tận năm 1936 và là người gây ảnh hưởng chủ yếu tới ông ta. Ngôi nhà của bà ta ở Dahlem trang trí theo phong cách tiểu tư sản hệt như chính bà ta vậy.”

Marga Himmler dường như đã rất nỗ lực để gây ảnh hưởng tới các bà vợ SS khác cũng như tới chồng mình. Tại Đại hội Đảng Quốc xã năm 1938, khi thử áp đặt một chương trình gắn kết họ, bà đã bị phản đối; chồng của họ cũng chống lại đòi hỏi được đối xử như một Nữ Lãnh tụ SS của bà ta. Người ta kể, Heinrich Himmler chỉ đành nhún vai im lặng trước những chỉ trích về vợ mình.

Trái ngược với Marga, Lina Heydrich đánh giá Hedwig Potthast là một phụ nữ mà bà ta có thể dễ dàng kết thân:

Khi vừa bắt đầu có ảnh hưởng lên lối sống và suy nghĩ của Himmler, [cô ấy đã có ngay] một tầm nhìn rộng mở đến mức khiến chúng tôi ngạc nhiên… Chỉ đến lúc đấy Himmler mới thực sự đạt được đúng tầm vóc của mình. Người phụ nữ ấy không hề tiểu tư sản thiển cận hay lập dị, không giống chút nào với đám SS giả tạo các anh; cô ấy là một phụ nữ thông minh và đặc biệt nhân hậu. Reinhard [Heydrich] từng nói, cô ấy có thể làm ấm lòng bất cứ ai.

Hedwig Potthast chỉ có một lần trả lời phỏng vấn khi đã 75 tuổi, với phóng viên Peter-Ferdinand Koch. Koch luôn cho rằng bà không chỉ đơn giản là tình nhân của Heinrich và đẻ con cho ông ta, mà còn là “người bạn tâm tình, người duy nhất mà - mỗi khi ngập đầu trong khó khăn - ông ta có thể trao đổi mà không chút lo ngại vào bất cứ lúc nào về bất cứ chuyện gì”. Chẳng hạn, vào tháng 11 năm 1944, tại Brückenthin phía bắc quận Brandenburg, Heinrich và Hedwig đã trò chuyện cởi mở với Oswald Pohl, đứng đầu ban quản trị SS, cùng vợ ông ta là Eleonore về sự thực rằng họ không thể chiến thắng trong cuộc chiến này.

Ban đầu chỉ những ai làm việc trong ban tham mưu của Thống chế SS mới được biết về người tình của ông; họ để ý tới Häschen (Thỏ tơ, từ thường dùng để chỉ một cô gái được sủng ái), như cả Heinrich lẫn anh trai Walter của cô thường gọi, với vẻ quan tâm đầy cảm động sau khi Hedwig nghỉ việc ở Văn phòng An ninh Trung ương mùa hè năm 1941. Tuy nhiên, Hedwig lại lo sợ rằng gia đình mình sẽ phản đối - một nỗi sợ đã được xác nhận ngay khi cha mẹ bà hay tin.

Anh trai và chị gái bà rõ ràng đều biết về mối quan hệ bí mật này từ khá sớm. Walter có lẽ đã quen Himmler từ trước và ủng hộ mối quan hệ của em gái mình với Himmler. Tiến sĩ Walter Potthast là một luật sư, vào lúc đó ông là sĩ quan tham chiến tại Pháp, sau đó từ tháng 7 năm 1941 là tại Liên Xô. Hedwig thường xuyên gửi thuốc lá cho ông ta, thứ mà bà rõ ràng đã kiếm được thông qua Heinrich, đổi lại Walter gửi cho bà những mô tả chi tiết về vùng đất và con người nơi ông đến. Trong thư ngày 7 tháng 7, không lâu sau khi xâm lược Liên Xô, ông viết: “Người dân Liến Xô thân thiện đến không thể tin được. Ngày nào họ cũng đem biếu gà và trứng. Họ tuyệt đối không chịu nhận tiền. Họ dường như rất vui khi thấy bọn Đỏ [chỉ Hồng quân] bỏ đi, trên hết là vì nhà thờ sắp được mở trở lại”. Tuy nhiên, nỗi ngạc nhiên nhanh chóng bị thay bằng thành kiến rằng cư dân ở đây không xứng với những gì ông ta trông đợi. Chỉ hai tuần sau ông đã viết cho em gái mình: “Dân ở đây hoang dã khủng khiếp và thực sự không hiểu cuộc chiến này thế nào. Dưới làn đạn ác liệt nhất họ vẫn bình thản ngồi trong chòi gỗ của mình và chờ cho tới khi nó cháy rụi. Tất cả những gì họ mất khi ấy cũng chỉ là vài mảnh vải nát và mấy món đồ gỗ thông bẩn thỉu”.

Cảnh nghèo khó cay đắng của người dân nơi đây và khả năng chịu đựng của họ, mà quân Đức chứng kiến trên đường tiến quân, hiển nhiên là vượt ngoài tầm tưởng tượng của Walter Potthast, ông ta thậm chí còn xem sự thân thiện của họ chỉ như cách che đậy sự xảo trá và bội bạc, hay như bản chất hoang dã của một chủng tộc “thấp kém”. Cũng như vậy, ông ta chia sẻ nỗi tức giận của mình với nhiều sĩ quan khác: “Giá mà cái lũ này không xảo trá đến thế. Hễ nổ súng thì y như rằng chúng bắn tỉa”, ông ta viết ngày 13 tháng 7 năm 1941.

Người chị gái không lập gia đình của Hedwig, Thilde Potthast, giáo viên tại một “học viện giáo dục chính trị quốc gia” (là một trường cấp 2 được xem như thao trường huấn luyện cho các lãnh đạo Quốc xã tương lai) ở Kolmar-Berg và sống gần cha mẹ. Bà bị suy sụp bởi bức thư Hedwig viết vào mùa thu năm 1941 (đã trích ở trên). Thư trả lời của bà ngày 7 tháng 11 và bức kế tiếp viết một tuần sau đó, nói rằng bà không tài nào tin được - “không chỉ vì em đang yêu, chị đã biết tỏng vụ này từ lâu”, hay vì chuyện Hedwig có em bé khiến bà bị sốc, “mà vì em đã đi tới quyết định này”. Tuy nhiên, việc Hedwig lo sợ rằng chị mình sẽ cắt đứt liên lạc đã không xảy ra. Thilde viết rằng bà sẽ luôn có mặt mỗi khi Hedwig cần, cho dù bản thân thấy khó mà có thể chấp nhận việc cô em đã quyết định chọn một cuộc sống “hoàn toàn trái ngược với các tiêu chuẩn đứng đắn”. Nhưng có lẽ, bà viết tiếp như để tự trấn an mình, “những người quanh em” hẳn thấm nhuần những lý tưởng đáng tôn trọng. “Tuy nhiên, chị cũng sợ rằng cả hai em đều đang sống xa rời thực tế - không chỉ lúc này mà là nhìn chung. Và điều đó khiến chị lo lắng.”

Con trai Hedwig chào đời tại Bệnh viện Đa khoa Hohenlychen, nơi vốn được thành lập khoảng cuối thế kỷ 19 làm viện điều dưỡng lao và đặt tại vùng quê Brandenburg bình dị với rừng rậm và hồ nước bao quanh. Tòa nhà tráng lệ mang phong cách Tân nghệ thuật (Art Nouveau) này đã được chuyển thành bệnh viện đa khoa cho giới ưu tú Quốc xã. Albert Speer từng điều trị tại đây năm 1944 sau một đợt suy nhược cơ thể. Từ tháng 8 năm 1942 tới tháng 8 năm 1943, bác sĩ trưởng khoa và là bác sĩ lâm sàng cao cấp của SS, Giáo sư Tiến sĩ Karl Gebhardt, bạn với Himmler từ thời trẻ, đã tiến hành các thí nghiệm “y học” tàn ác lên tù nhân người Ba Lan tại trại tập trung nữ Ravensbrück gần đó, vì chuyện này mà về sau ông ta đã bị kết án tử hình và bị hành quyết tại Nuremberg.

Ngày 15 tháng 2 năm 1942, Gebhardt tham gia ca đỡ đẻ con trai Heinrich và trở thành cha đỡ đầu của cậu bé. Đó là một ca sinh khó phải dùng đến kẹp forcep, đứa trẻ nặng tới hơn 4 kg. Hedwig có tâm trạng không tốt cả trước lẫn sau khi sinh, bởi không lâu trước đó bà nghe được tin anh trai mình đã bị giết. Cả chị ruột của Hedwig lẫn chị dâu Hilde, vợ của Walter, đều cố an ủi bà. Hilde tới thăm và trấn an bà trong thư của mình rằng cá nhân mình thấu hiểu quyết định của em chồng, nhưng cầu xin Hedwig hãy tìm kiếm một giải pháp khác cho cha mẹ vui lòng: “Hedwig ạ, chị không biết em có thể hoàn toàn hạnh phúc không nếu chuyện này khiến cha mẹ em đau khổ”.

Cha mẹ Hedwig không bao giờ chấp nhận thỏa hiệp với quyết định của con gái. Ban đầu họ cắt đứt liên lạc với bà, nhưng cuối cùng đã gửi quà cho bà trở lại; trong các bức thư gửi kèm, họ tỏ ra như không có chuyện gì xảy ra. Họ không bao giờ hỏi thăm đứa bé; nhiều nhất cũng chỉ bày tỏ hy vọng rằng Hedwig và “đứa nhỏ” đều ổn. Nhưng, một năm sau, khi Hedwig viết cho mẹ mình nhân Ngày của Mẹ và Himmler, người mà cả hai bên chỉ nhắc đến trong thư là “H.H.”, gửi hoa tới “mẹ vợ” của mình, nỗi cay đắng của bà trỗi lên và bà hồi đáp: “Mẹ vẫn không tài nào hiểu nổi tại sao con làm vậy với mẹ, Hedwig ạ… Mẹ đã có thể vô cùng toại nguyện nếu con kết hôn, và sẽ vui sướng cùng con khi con sinh nở. Con đã tước mất điều tuyệt vời nhất còn lại của mẹ sau nỗi đau mất đi Walter”.

Ta có thể thấy nỗi đau khổ Hedwig phải chịu đựng vì bị cha mẹ phản đối trong bức thư ngày 23 tháng 9 năm 1943 mà bà viết cho Hedwig H., một người quen bằng tuổi mẹ bà và cũng gặp rắc rối với con gái mình. Hedwig Potthast khẩn nài bà hãy đừng cắt đứt liên lạc với con gái mình, người rõ ràng sẽ phải âm thầm đau khổ day dứt vì đã làm mẹ mình thất vọng. “Hãy viết thư và cho con gái cô biết rằng cô rất lo lắng cho tương lai của cô ấy. Chắc chắn sẽ có lúc cô có thể trò chuyện với cô ấy về quá khứ”.

Bản thân Hedwig phải chờ đợi rất lâu trong vô vọng một dấu hiệu hòa giải từ cha mẹ mình, bà buộc phải tìm sự thấu hiểu từ những người khác. Đó là bà chủ nhà, đồng nghiệp cũ từ hồi trong Ban tham mưu cá nhân của Thống chế SS và một vài bà vợ SS khoan dung khác. Ngoài Lina Heydrich, bà đã kết bạn với Gerda Bormann, người đã viết thư cho bà từ Obersalzberg ngày 5 tháng 4 năm 1943 để nói rằng bà ta rất vui khi xem ảnh chụp con trai của Hedwig: “Cha của đứa bé trông thật hãnh diện và hạnh phúc vì nó - chị chưa từng thấy bức ảnh nào mà trông anh ấy thoải mái như vậy”. Bormann cũng có vợ hai; Gerda thậm chí còn chúc mừng ông ta vì lấy được cô vợ này và khuyên ông ta cần đảm bảo rằng không nên để cả hai người vợ có bầu cùng lúc, để người kia có thể chăm sóc ông ta. Khi đó, bà ta đã có tới chín người con, và sau đó còn có hai đứa nữa.

Ban đầu Hedwig sống cùng con trong căn hộ của mình tại quận Grunewald thuộc Berlin; năm 1943 bà chuyển tới Brückenthin, gần Hohenlychen. Oswald Pohl cùng vợ mình và các con sống cách đó không xa trong điền trang Comthurey. Hai người đàn bà đã kết bạn với nhau. Eleonore Pohl cũng phải chia sẻ chồng mình với một phụ nữ khác: ông ta đã có một con trai với thư ký của mình.

Marga phản ứng thế nào về mối quan hệ giữa Heinrich và Hedwig? Bà ta chắc chắn rất cay đắng trước “giải pháp” của chồng cho cuộc hôn nhân của họ, nhưng vẫn chấp nhận chuyện này vì đứa con gái. “Chẳng có gì để trông chờ, nhưng tôi sẽ, tôi cần phải, chịu đựng mọi chuyện vì con gái mình”, bà viết như vậy trong nhật ký ngày 6 tháng 9 năm 1943. Marga vẫn gắn bó với Heinrich, còn ông ta vẫn tiếp tục chăm sóc bà và con gái Püppi của họ. Bà không bao giờ nói thẳng chuyện ông ngoại tình trong nhật ký của mình mà tự kìm nén mình chỉ bóng gió nhắc đến. “Năm nay… có quá nhiều chuyện buồn… không cách gì thay đổi được. Phụ nữ chúng tôi thật đáng thương…” bà viết như vậy ngày 22 tháng 12 năm 1941. Ba tháng sau bà bộc lộ rõ nỗi cay đắng trong tình thế của bản thân khi nói về một bà B. nào đó vừa ly dị chồng: “Chồng cô ấy sắp có con với người đàn bà khác. Chuyện đó chỉ xảy ra khi đám đàn ông vừa mới giàu lên và có địa vị. Nói cách khác, những phụ nữ già hơn chỉ còn biết hoặc nấu ăn cho họ hoặc chia tay họ thôi. Thời chúng ta đang sống là vậy đấy! Giờ thì Heinrich chẳng còn về nhà vào buổi chiều nữa.” Và một lần nữa, vài tháng sau ở Berlin: “Xung quanh tôi có quá nhiều dối trá và lừa gạt, tôi không tài nào chịu đựng được nữa… Tôi không thể đương đầu với thế giới này được nữa.”

Công việc cho Hội Chữ Thập Đỏ ít nhất giúp bà tạm thời quên lãng. Kể từ đầu cuộc chiến, bà đi công tác rất nhiều với vai trò Trưởng đoàn Dã chiến của Hội Chữ Thập Đỏ Đức, đầu tiên là tới Ba Lan vào tháng 3 năm 1940. Sau chuyến đi đó, bà ghi lại: “Lũ cặn bã Do Thái, cái bọn Ba Lan ấy, phần lớn chúng chẳng có chút gì là con người, mà lại bẩn không tả được. Lập lại trật tự ở đây quả là một nhiệm vụ quá lớn”. Chẳng bao lâu sau, bà tới làm việc tại lãnh thổ Pháp bị chiếm đóng*. Bà xem công việc của mình là một trách nhiệm, là sự đóng góp cho chiến thắng của nước Đức, bên cạnh đó, bà cũng vui vì chiến tranh đã cho bà cơ hội để tích cực làm việc trở lại. “Tại đây [ở Berlin] có thật nhiều việc để làm trong Hội Chữ Thập Đỏ. Nhưng tôi hoàn toàn hài lòng. Tôi không chịu được việc ăn không ngồi rồi suốt cuộc chiến này”.

•

Frankreich: Vùng lãnh thổ phía bắc Pháp bị Đức chiếm đóng sau Hiệp ước năm 1940 giữa Đức Quốc xã với Chính phủ Vichy. (ND)

— end note —

Tuy nhiên, bà không vui khi thường xuyên phải bỏ con gái lại cho chị mình ở Gmund. Heinrich không cho phép Marga đưa Püppi tới ở cùng tại Berlin. Có lẽ ông nghĩ việc đó quá nguy hiểm trước nguy cơ về các cuộc không kích. Nhưng Marga thì cảm thấy rất cắn rứt khi để con không có cha mẹ bên cạnh suốt nhiều tuần lễ - điều này khiến bà mắc chứng đau dạ dày. Püppi không vui khi mẹ đi Berlin nên việc học của cô bé bị ảnh hưởng. Cô bé chỉ được gặp mẹ sau nhiều tuần liền, và cha cô thì còn hiếm thấy hơn. Mỗi khi về chơi, thường chỉ một đêm, ông lại dành hết khoảng thời gian ngắn ngủi đó cho con gái. Nhật ký lịch hẹn của Heinrich cho thấy ông cố gắng bù đắp bằng cách trò chuyện với con qua điện thoại thường xuyên hai hay ba ngày một lần.

Heinrich càng xa cách với Marga, thì Püppi lại càng trở thành niềm an ủi duy nhất của bà. “Phụ nữ chúng tôi thật đáng thương, đám đàn ông dễ thở hơn nhiều. Nhưng tôi còn có con gái. Điều đó bù đắp cho mọi thứ khác”, bà ghi lại trong nhật ký ngày 5 tháng 7 năm 1941. Theo thời gian, bà ngày càng xa cách với gia đình Heinrich. Khi Anna Himmler qua đời, Püppi rất buồn vì không còn bà nội, nhưng cô bé cũng buồn vì không được phép đi dự tang lễ. Cũng như với đám tang ông nội Himmler vài năm trước - Heinrich tuyệt đối không cho phép Püppi tham dự; ông nói đó “không phải là chỗ cho trẻ con”. Về phần mình, Marga khó chịu trước tin Anna Himmler qua đời, bởi điều đó có nghĩa là bà phải bỏ dở kỳ nghỉ tại Ý cùng con gái và bạn bè là gia đình Höfls ở Apfeldorf. Liên lạc giữa bà và mẹ chồng từ lâu chỉ còn ở mức tối thiểu; những cuộc điện thoại về sau này của Anna hầu như chỉ để nói chuyện với Püppi. Chỉ vì sự cương quyết của Heinrich mà Marga mới về thăm mẹ chồng không lâu trước khi bà mất, khi hay tin bà không còn khỏe nữa.

Marga cũng không thân thiết với Hilde - vợ của Gebhard - và các con họ, những người vốn đã chuyển về sống cùng bà ta tại Gmund từ mùa xuân năm 1943. Đối với Marga, việc có thêm người sống chung nhà chỉ thêm phiền, phá hỏng không khí yên bình tĩnh lặng vốn rất quan trọng đối với bà; còn với con gái bà thì việc họ đến là một thay đổi đáng mừng. Püppi hẳn vô cùng cô đơn ở Gmund, đặc biệt từ khi Marga thường xuyên xa nhà trong vai trò Trưởng đoàn dã chiến của Hội Chữ Thập Đỏ. Những cuộc cãi vã liên tiếp với chị dâu khiến Marga hạn chế liên hệ với họ đến mức tối thiểu, chuyện này khiến Heinrich rất buồn phiền bởi ông ta vẫn rất thân thiết với Hilde. Püppi ghi lại trong nhật ký của mình ngày 29 tháng 10: “luôn có rắc rối với nhà Himmler ở tầng trên, họ luôn coi mình là nhất và đưa ra quyết định một cách khó hiểu như thể đó là chuyện không của ai vậy. Chúng tôi chỉ liên hệ với họ cho phải phép, họ thường được mời đến mỗi thứ Bảy.” Püppi, vốn có rất ít bạn, càng thiệt thòi vì các xung khắc này. Ngày 15 tháng 7 năm 1944, cô ghi lại rằng mình sắp tới trường ở Reichersbeuern cùng với hai chị họ: “Tôi rất thân với họ, nhưng trái lại Bác Hilde, Mẹ và Dì Lydia* thì hoàn toàn làm lơ nhau… Tôi nghĩ thật đáng tiếc khi chúng tôi không nhìn mặt nhau, sẽ tốt biết mấy nếu lúc nào cũng có người để chơi cùng.” Còn về mẹ mình thì cô bé viết rằng mình hoàn toàn “không thể chịu được chuyện có ai đó bên cạnh mẹ”.

Mối quan hệ giữa Marga và ông anh chồng thậm chí còn tệ hơn thế. Ngày 16 tháng 1 năm 1945, bà ghi lại rằng:

Nhà Himmler [Gebhard] đến gặp chúng tôi. Anh ta muốn nói chuyện riêng với tôi. Tôi ngờ rằng sẽ có chuyện không hay. Nhưng không chỉ là không hay, anh ta kể toàn những chuyện tồi tệ về người khác và bốc lên tận trời xanh khi nói về Heinrich, về cha mẹ mình và đức tin Công giáo của bà mẹ, cứ như thể họ là thánh vậy! Tôi không tài nào hiểu nổi. Mặc dù vậy, tôi vẫn mời họ, đó là điều anh ta [Gebhard] muốn. Tôi làm vậy theo bản năng, để không phải mang tiếng là cắt đứt quan hệ với họ. Tôi khinh ghét những kẻ này biết bao - còn tôi thì thật quá tử tế.

•

Một người em gái của Marga cũng sống chung tại đấy. (TG)

— end note —

Hedwig Potthast sinh hạ một bé gái vào đầu tháng 6 năm 1944, vẫn tại Hohenlychen. Không lâu sau đó, Heinrich Himmler được Bormann trao cho một khoản tiền vay từ ngân quỹ Đảng và dùng tiền đó để mua một ngôi nhà gọi là “Schneewinkellehen” gần vùng Schönau thuộc tỉnh Berchtesgaden vào tháng 8. Gerda Bormann, sống cùng các con ở vùng Obersalzberg gần đó, đã lần đầu tiên gọi điện thoại tới vào tháng 9 và viết thư kể lại cho chồng việc Hedwig đã vui mừng thế nào trong tổ ấm mới rộng rãi của bà.

Quan hệ giữa Hedwig với Himmler phải được giữ bí mật với công chúng, và cha của các con bà thực sự hiếm khi về thăm chúng. Ngày 4 tháng 10 năm 1944, Bormann viết cho vợ mình: “Hôm qua Heinrich nói với anh rằng anh ta đã treo khung tranh, sửa sang nhà cửa và chơi với lũ trẻ suốt cả ngày. Anh ta đã không nghe điện thoại mà dành trọn một ngày đẹp trời ấm cúng cho gia đình mình!” Tuy nhiên, cả hai vợ chồng Bormann đều hạn chế đề cập tới cách Heinrich nuôi dạy con trai. “Bác Heinrich có lẽ khá hài lòng với cách Helge [con trai ông ta] ra lệnh cho mọi người xung quanh”, Bormann viết cho vợ mình ngày 18 tháng 2 năm 1945. “Anh ta xem đấy là dấu hiệu rõ ràng của một lãnh tụ tương lai. Tuy nhiên, anh cũng nghĩ như em.”

Dù sao đi nữa, Helge có lẽ không phải lúc nào cũng đáp ứng được các kỳ vọng của cha mẹ mình. Tên của cậu bé được chọn từ một danh sách “các tên gọi điển hình của dân tộc” do Cục An ninh Trung ương Đế chế xuất bản, cái tên có nghĩa là “khỏe mạnh, thuần chất Đức và nhờ đó sẽ được hạnh phúc”. Nhưng đó cũng chính là điều cậu bé không có được. Câu mắc bệnh viêm da thần kinh và ốm yếu bệnh tật suốt đời. Cậu bé cũng hay e thẹn trước mặt khách, khiến Hedwig lúng túng. Điều này lộ rõ vào một lần cô em gái của Eva Braun ghé thăm (bà này là vợ viên sĩ quan liên lạc của Hitler là Hermann Fegelein, người bị Hitler cho hành quyết vì tội “đào ngũ” cuối tháng 4 năm 1945). Sau chuyến tới thăm của Gerda Bormann, Hedwig viết cho Heinrich: “Nó là một đứa trẻ ngoan, nhưng lúc nào cũng bám chặt lấy em”. Cậu phải làm một “cậu bé đúng mực”, nhưng đồng thời cũng phải nghe lời cha mẹ. Chị của Hedwig, người đang dạy tại học viện giáo dục chính trị quốc gia, đã lập tức cảnh báo bà ngay sau khi cậu bé chào đời: “Nếu thằng bé quấy rầy em suốt đêm, cứ dứt nó ra. Phải cứng rắn với bọn trẻ ngay từ đầu!”

Tuy nhiên, khi tới thăm Hedwig tháng 1 năm 1945, bà lại đối xử với “Helgi” theo cách hoàn toàn khác. Lần đó, đám trẻ của Hedwig rất vui vẻ với bác gái mình, còn về phần mình, Thilde thấy con gái của Hedwig “cực kỳ ngoan” và “bất ngờ vì Helgi rất biết vâng lời”, theo thư của Hedwig viết cho Heinrich. Việc kể lại những chuyện như vậy về cách cư xử ngoan ngoãn của lũ trẻ hiển nhiên rất quan trọng đối với Heinrich - Marga cũng thường viết thư kể cho ông Püppi ngoan như thế nào.

Cái giá mà Hedwig phải trả cho cuộc sống thoải mái của mình là sự cô đơn. Vài ba bức thư còn sót lại mà bà viết cho Heinrich đều kết thúc với câu “Xin đừng quên em. X của anh”. Bà không bao giờ ký tên mình, có lẽ là một phần trong thỏa thuận của họ về việc giữ bí mật. Rõ ràng bà cảm thấy bí mật là một gánh nặng lớn và thực sự lo sợ sẽ bị bỏ quên. Nhưng hẳn bà vẫn giữ chút hy vọng rằng sau chiến tranh, lúc này hay lúc khác, bà sẽ có cơ hội được công khai chung sống cùng Heinrich Himmler.

15. “Chúng không thể tước đi những kỷ niệm êm đẹp của chúng ta”:
Ba anh em và sự sụp đổ của Đệ tam Đế chế

Cuối tháng 1 năm 1945, Paula và các con phải rời khỏi Warthegau trước đà tiến không thể cản được của Hồng quân. Heinrich bố trí cho họ một chiếc ô-tô, rồi họ phải nhanh chóng rời đi. Zilli, cô giúp việc người Ba Lan, chịu trách nhiệm lo cho cô con gái bé nhất, trong khi các anh chị lớn phải tự thu xếp đồ đạc của mình. Họ chỉ được phép đem theo vài món đồ đạc. Với tâm trạng nặng nề, cha tôi phải bỏ lại chiếc xe cút kít mà cha đỡ đầu Heinrich đã tặng nhân dịp sinh nhật.

Tôi cố tưởng tượng lại cảnh Paula và các con ngôi trong chiếc xe công vụ của SS bên người tài xế, phóng dọc con đường có hàng đoàn người dài đang kéo nhau chạy nạn, nhiều người trong số đó đã đi suốt nhiều tuần liền giữa thời tiết tháng 1 giá rét, cuốc bộ kéo theo xe cút kít hay lắc lư trên xe ngựa. Trong đầu bà đã day dứt những suy nghĩ thế nào? Trong số những người chạy nạn có Anne-Margarete von K., khi ấy 11 tuổi, cùng gia đình rời bỏ trang trại của mình ở Küstrin (nay là Gostyn thuộc Ba Lan), ban đầu đi về phía nam rồi sau đó, cũng như Paula và các con, đã băng qua sông Oder để về Berlin. “Mặt đường đóng băng trơn trượt” khiến nhiều “xe ngựa trượt dồn lại với nhau”; khắp nơi rải rác “ngựa chết và bị thương. Thật khủng khiếp, hệt như địa ngục.” Họ di chuyển rất chậm giữa thời tiết rét buốt, chủ yếu là vì thường xuyên bị máy bay địch sà thấp xuống tấn công.

Trong chiếc xe tiện nghi, Paula và các con ban đầu đi về Küstrin, cách Szrem một quãng ngắn về phía nam, tại đây, họ qua đêm trong một trạm phát thanh đã được sơ tán. Từ đây, họ đi theo một tuyến đường quanh co đến Breslau (nay là Wroclaw thuộc Ba Lan) và Berlin. Ngôi nhà tại Ruhleben vẫn chưa hề hấn gì. Không chỉ có Gebhard đến đây lánh nạn, mà cả em trai của một trong những đồng nghiệp của Ernst ở Đài phát thanh nữa. Paula không ở lại Berlin lâu mà tìm cách đi về Westphalia. Tại một viện điều dưỡng SS ở Horn, phía nam Detmold, bà thu xếp được chỗ trú chân cho mình và hai đứa con nhỏ nhất; hai chị lớn đến sống tại nhà trọ trong ngôi làng lân cận cùng với các nữ sinh khác để có thể đi học - có chào cờ và điểm danh mỗi sáng - trong một lớp học của một trường từ Bielefeld sơ tán tới đây.

Một mảnh của bức thư viết trong thời kỳ này ở Horn vẫn còn được lưu lại - vài dòng trong bức thư của Ernst mà sau đó Paula đã cẩn thận cắt ra. Ngày 11 tháng 2 năm 1945, sinh nhật của cha tôi, ông Ernst đã viết: “Hãy chuyển những lời chúc tốt đẹp nhất của Bố mừng sinh nhật 6 tuổi của E. Hãy nói với nó rằng dãy núi Externsteine* đang dõi theo để chứng kiến nó trở thành một cậu chàng đứng đắn”. Một cậu bé 6 tuổi có thể cảm nhận được gì từ lời chúc sinh nhật như vậy của người cha xa nhà, từ sự pha trộn giữa thái độ hài lòng về con trai với đòi hỏi nghiêm khắc rằng cậu phải trở thành một “cậu chàng đứng đắn”? Với ông nội tôi việc nhắc tới dãy Externsteine, nơi có một ngôi đền Giéc-manh cũ ở gần Horn, có ý nghĩa đến mức nào?

Sau này Paula cũng chỉ giữ lại một phần của bức thư được cho là bức cuối cùng của chồng mình mà bà nhận được. Ngày 20 tháng 3 năm 1945, từ một thị trấn nhỏ tại Thuringia, ông gửi cho bà những lời chúc tốt đẹp nhất nhân dịp sinh nhật “lớn” của bà - ngày 29 tháng đó bà tròn 40 tuổi - trong đó có lời chúc “những đám mây đen cuối cùng sẽ tan biến”, ông nói rằng, ông đã tự rời Berlin lúc 10h10 sáng trong chiếc ô-tô chạy than đầy “bất tiện”, và “bọn anh tới đây lúc 6h30 giữa ánh nắng chiều vàng rực. Anh nghĩ bụng: Hãy hít một hơi thật sâu, thoải mái như ở nhà, giống như buổi chiều đầu tiên của kỳ nghỉ hè. Khung cảnh vật thật thanh bình…” Phần còn lại của bức thư đã thất lạc. Tôi thực sự muốn biết bà nội đã bỏ đi đoạn gì và tại sao. Từ thời điểm của chuyến đi, có thể hình dung được nỗi vất vả của việc chạy ô-tô đi công tác khắp nơi - không kích liên tục làm gián đoạn chuyến đi, đường xá hư hỏng, hàng đoàn người chạy nạn. Ông nội tôi rõ ràng có thói quen chung của nhà Himmler đó là luôn ngẩng cao đầu trong tình thế hỗn loạn kiểu này bằng cách kiên định tập trung ghi chép lại chính xác những gì xảy ra. Ông viết tiếp rằng mình đang ở một vùng mà họ từng đến “vào tháng 11 năm 1938, và [một lần khác] vào đầu năm 1941 trong tuần trăng mật thứ hai của chúng ta”. Kết thúc bức thư, ông viết mình sẽ “đi dạo một vòng quanh thị trấn nhỏ này vào buổi chiều và nghĩ về em giống như chúng mình đang đi dạo dọc khúc sông Rhine tuyệt đẹp ở Bacharach, nơi mà giờ đã trông thật đáng thương. Nhưng chúng không thể tước đi những kỷ niệm êm đẹp của chúng ta, chúng ta sẽ không để những sắc màu rực rỡ trong mình tàn phai.” Kèm theo thư, ông gửi một bưu thiếp in một bó hoa tulip: “Gửi thiếu nữ Gertraud thương yêu của anh, người vợ tuyệt vời, người mẹ hiền của bốn đứa con dễ thương của anh, nhân ngày sinh nhật 29 tháng 3 năm 1945, từ Irmensul, Ernst của em.”

•

Dãy núi đá gần Detmold. (ND)

— end note —

Irmensul cũng là một thánh địa Giéc-manh cổ nữa. Theo một truyền thuyết, đây là Yggdrasill, “cây thế giới”, chiếc vương miện trụ đỡ vòm trời. Trên thực tế, Irmensul hơi xa hơn về phía tây so với nơi Ernst đang ở, nhưng hẳn ông và bà Paula thấy có gì đó nhẹ nhõm khi nghĩ ông đang ở gần một nơi thờ phụng cổ xưa vào thời điểm cả thế giới dường như sắp sụp đổ ngay trên đầu.

Khi tiếng pháo nã ngày càng gần hơn, Paula đưa các con đi sơ tán tiếp, lần này không phải để chạy trốn quân Nga mà là quân Anh. Trong quá trình chạy nạn, bà nội tôi lần đầu tiên nhận ra rằng không phải là họ đang được ưu tiên, mà đang phải tự mình chống đỡ. Cha tôi nhớ lại rằng, vì lý do an toàn, bà Paula và các con đã buộc phải rời khỏi chiếc xe tải đang chở họ - có lẽ họ đã bị nhận diện. Paula lớn tiếng phản đối, bà cảm thấy bị bỏ mặc một nách bốn đứa con nhỏ giữa cảnh hỗn loạn.

Sau đó bà tìm cách quay trở về Berlin bằng tàu hỏa. Lúc này thành phố đang bốc cháy dữ dội suốt ngày đêm, việc cung cấp nhu yếu phẩm cho người dân gần như đã hoàn toàn đình trệ. Ernst vẫn đang làm cho Đài Phát thanh, nhưng kể từ đầu tháng 4 ông đã đăng ký vào Volkssturm. Bác gái tôi kể, ngay cả ở hậu phương người ta cũng bàn tán về các “vũ khí thần kỳ” vẫn được sử dụng của Hitler. Tôi khó mà tin nổi rằng cả ông bà nội mình mà cũng tin vào những chuyện hoang đường để tuyên truyền kiểu này.

Ngày 25 tháng 4, Berlin bị quân Nga bao vây, nhưng trong vài ngày tiếp theo vẫn còn một vài lối thoát. Ngày 26, vào phút chót, Paula và các con lại rời khỏi thành phố. Bác gái tôi kể rằng, lần này khi tạm biệt “cô con gái lớn” của mình, ông Ernst đã nói: “Hãy chăm sóc mẹ con.” Chỉ sau này bác mới biết rằng ông đã đưa cho bà Paula các viên con nhộng thuốc độc, bà một viên và mỗi đứa con một viên. Tại sao? Liệu họ có lo sợ trước khả năng bị rơi vào tay quân Nga? Liệu họ có tự sát nếu chuyên này xảy ra? Liệu sự sụp đổ của Đức Quốc xã có đồng nghĩa với sự sụp đổ niềm hy vọng của họ về một tương lai tươi sáng? Trong cuốn Inside Hitlers Bunker: The last days of the Third Reich (tạm dịch: Bên trong nơi trú ẩn của Hitler: Những ngày cuối cùng của Đệ tam Đế chế), Joachim C. Fest kể lại trong vài tháng cuối hàng ngàn người dân của Đế chế đã tự sát tại Berlin ra sao, rất nhiều người cha đã tự sát cùng cả gia đình khi quân Nga tiến đến gần. Cảm giác về ngày tận thế đang tới gần lan nhanh trong dân chúng. Bất cứ ai vẫn còn tin tưởng vào tương lai, hay đơn giản là có ý chí tồn tại, đều đã rời khỏi Berlin từ lâu.

Chắc chắn cũng trong hôm đó hoặc đến rạng sáng hôm sau, Paula và đám con đã tới được bệnh viện của Giáo sư Gebhardt ở Hohenlychen. Lại vẫn là Heinrich đã bố trí một chiếc xe và một nơi tỵ nạn cho họ. Đến lúc này bệnh viện của Gebhardt đã biến thành một bệnh viên dã chiến cho SS. Paula biết anh chồng mình đã chuyển đại bản doanh về Hohenlychen; Ernst có lẽ đã bảo bà tới gặp Heinrich càng sớm càng tốt và hỏi xin giúp đỡ. Nhưng ông ta không thể. Paula có cảm giác mình đột nhiên bị con người đầy quyền lực này bỏ mặc trong hoạn nạn, người mà bà đã nhờ cậy suốt thời gian qua. Bà không biết rằng đến lúc này Heinrich đã chuyển tới một trụ sở xa hơn về phía tây, gần Schwerin, tại đây ông ta đã tiến hành những đàm phán mật trong vài tuần cuối để tìm cách cứu mạng chính mình.

Sau nhiều lưỡng lự, Heinrich Himmler mới chịu nghe lời thuyết phục của bác sĩ riêng của mình là Felix Kersten và Walter Schellenberg, Cục trường Cục hải ngoại của Cơ quan An ninh SS mà tách khỏi Hitler cùng cuộc chiến đã thất bại và đề nghị hòa hoãn một phần với các đại cường phương Tây. Schellenberg quyết định không chết chìm theo một hệ thống đã phá sản, mà tìm cách đảm bảo một công việc mới cho bản thân dưới bóng những kẻ cai trị mới. Chính lời thề trung thành với Hitler đã khiến Himmler do dự quá lâu. Tuy nhiên, cuối cùng ông tin rằng mình là người duy nhất có thể kế thừa Quốc trưởng.

Ngày 19 tháng 2, ngày 2 tháng 4 và ngày 22 tháng 4 năm 1945 ông gặp gỡ Bá tước Bernadotte ở Hohenlychen. Trong cuộc gặp ngày 22, ông nói với nhà ngoại giao Thụy Điển - theo lời Schellenberg - “Người Đức chúng tôi phải tuyên bố rằng đã bị các đại cường phương Tây đánh bại. Tuy nhiên, người Đức chúng tôi không thể đầu hàng quân Nga, đặc biệt là tôi. Chúng tôi sẽ tiếp tục đánh lại chúng cho tới khi mặt trận nước Đức được thay thế bởi các đại cường phương Tây”, ông nói mình sẽ không bao giờ đầu hàng “bọn Bolshevik” mà sẽ sống chết chiến đấu chống lại. Họ gặp nhau lần cuối cùng vào đêm ngày 23 tháng 4, tại vùng ngoại ô Lübeck. Cuộc đàm phán không có kết quả; Himmler đi xe về đại bản doanh của mình gần Schwerin, tại đây, ngày 27 tháng 4 ông nhận được tin từ Bá tước Bernadotte rằng đề nghị hòa bình một phần của ông ta đã bị các đại cường phương Tây gạt đi.

Khi quân Nga chỉ còn cách Hohenlychen vài kilômét, Heinrich một lần nữa cho một xe hơi đưa Paula và đám trẻ tới Schleswig-Holstein. Theo như bác gái tôi nhớ lại, cả nhà đi giữa một đoàn xe, có lẽ cùng với những thành viên cuối cùng rời đi trong Ban tham mưu riêng của Thống chế SS. Một số thành viên Quốc xã hàng đầu đã chạy tới Schleswig-Holstein từ trước vì hy vọng sẽ được lực lượng chiếm đóng Anh đối xử khoan dung hơn quân Nga. Đêm đó Paula tới được Timmendorf, bên bờ biển Baltic, nơi Gebhard đang chờ bà; ông đã sơ tán từ Berlin tới đây vài ngày trước cùng đơn vị dự bị Waffen SS của mình. Ông đưa cho em dâu một ít tiền, sau đó quay về đại đội để hành quân tiếp lên phía bắc. Từ lúc này trở đi Paula lại phải một mình tự lo liệu.

Ernst là người duy nhất trong ba anh em ở lại Berlin. Có lẽ ông đã hết sức sợ hãi Hồng quân, không chỉ vì họ tên mình mà còn vì suốt nhiều năm đài phát thanh luôn tuyên truyền về “bọn Bolshevik man rợ”. Việc đeo bên mình khẩu súng của lực lượng Volkssturm không giúp được gì nhiều cho Ernst - ông chưa từng là một người lính. Tại sao Heinrich không ra tay đưa em ruột của mình đi khỏi Berlin, trong khi ông ta vẫn luôn để ý chăm sóc cho tất cả các thành viên khác trong gia đình? Ernst đã liên lạc bằng điện thoại dã chiến với Gebhard và nói với anh mình rằng ông phải ở lại đây lúc này, do đơn vị dự bị của ông vẫn chưa nhận được lệnh rút khỏi thành phố.

Dù đã biết từ lâu việc kháng cự là vô vọng, nhưng tòa nhà của Đài phát thanh vẫn được phòng thủ đến phút cuối mà không cân nhắc rằng có phụ nữ, trẻ em và người già đang trú nạn trong các hầm tránh bom tại đây. “Quân đồn trú” Đài Phát thanh Đế chế bao gồm một đội vệ binh SS thường trực 30 người, 12 xạ thủ pháo phòng không, 30 lính phòng không phụ trợ của Thanh niên Hitler và Tiểu đoàn Volkssturm 505, thành lập tháng 12 năm 1944 dưới quyền chỉ huy của SS Obersturmbannführer [Trung tá] Werner Naumann, chức vụ dân sự của ông này là Quốc vụ khanh Bộ Tuyên truyền. Đại đội 4 của Tiểu đoàn này, do Trung úy Dự bị Oskar Haaf chỉ huy, bao gồm các nhân viên trong tòa nhà Đài phát thanh và các binh lính của Đại đội tuyên truyền. Ngày 23 tháng 4, sau khi nhận lệnh hành quân đến Bộ Tuyên truyền ở phố Wilhelmstrasse, Haaf rút đi cùng một phần của đại đội. Khoảng 450 lính Volkssturm ở lại bảo vệ trụ sở, đồng thời đảm nhận các công tác kỹ thuật và văn phòng; một người trong số đó là ông nội tôi, Ernst.

Ngày 28 tháng 4, Trung tâm Triển lãm nằm ở bên kia khu Masurenallee bị pháo binh Nga tấn công, và Naumann, trong buổi phát thanh đặc biệt từ trụ sở Đài Phát thanh Đế chế, đã kêu gọi tất cả đàn ông, phụ nữ và trẻ em trong “Pháo đài Berlin” hãy cầm cự tới hơi thở cuối cùng. Chiều ngày 1 tháng 5, chỉ huy trưởng mới bổ nhiệm của thành phố, Tướng Helmut Weidling, đã điện thoại thông báo lệnh sơ tán khỏi trụ sở - đến lúc này hầu như vẫn còn nguyên vẹn, và phá hủy các trạm kỹ thuật. Mệnh lệnh cuối này đã không được thực hiện; chỉ vài bộ phận thiết bị bị phá hủy để trông có vẻ tất cả đã bị đập tan. Khi màn đêm buông xuống tối ngày 1 tháng 5, người lính Đức cuối cùng rút đi, chỉ còn lại các thường dân trong những hầm tránh bom.

Adolf Hitler và Eva Braun đã tự sát từ chiều ngày 30 tháng 4, nhưng thông tin chỉ được công bố cho người dân vào ngày 1 tháng 5, trong bản tin phát thanh lúc 10h26 đêm. Đó là lời tuyên truyền dối trá cuối cùng mà Ernst Himmler và các đồng sự phát đi từ Đài Phát thanh Đế chế. Bản tin công bố rằng chiều hôm đó Hitler đã qua đời “trong sở chỉ huy của mình tại Phủ Thủ tướng Đế chế, chiến đấu đến hơi thở cuối cùng chống lại chủ nghĩa Bolshevik”.

Sau đó sóng ngưng. Cũng chính trong đêm đó Ernst hẳn đã tìm cách thoát ra khỏi thành phố đang bốc cháy cùng một người có lẽ là đồng sự - một ý nghĩ điên rồ. Họ hẳn phải biết rằng rất có thể họ sẽ bị bắt hay dính đạn bất cứ lúc nào. Liệu ông có cơ hội nào để trót lọt về với gia đình đang bên bờ biển Baltic? Để thoát được quân Nga và tới gặp quân Anh hay Mỹ? Như nhiều nhân vật hàng đầu của chính quyền Quốc xã, Ernst có ngậm một viên nhộng thuốc độc trong miệng. Vài tuần sau đó Heinrich sẽ tự sát bằng một viên thuốc như vậy khi bị quân Anh bắt và bị lộ danh tính.

Năm 1952, gia đình nhận được tin về cái chết của ông Ernst. Con gái cả của ông Gebhard nhớ lại rằng một người quen cũ đã tới thăm nhà họ - ông “Tüpferl” (Dấu chấm), tức Joseph Tiefenbacher, thuộc Ban tham mưu Cá nhân của Thống chế SS, chịu trách nhiệm về đảm bảo an toàn cho cá nhân Heinrich, ông ta kể, trong thời gian bị giam giữ, ông ta đã nghe được chuyện Ernst tìm cách thoát khỏi Berlin từ người chạy trốn cùng ông. Khi hai người đến được Staaken ở rìa phía tây của thành phố, Ernst do vấp chân hoặc trúng đạn nên đã “cắn nhầm” viên thuốc độc trong miệng. Rất có thể, chúng ta sẽ không bao giờ biết chắc liệu đó là một tai nạn bi thảm hay tự sát.

Vào 9 giờ 50 sáng ngày 2 tháng 5, lúc đó ông Ernst có lẽ đã chết, quân Nga chiếm được trụ sở của Đài Phát thanh Đế chế. Chỉ huy của họ, Thiếu tá Popov, biết rất rõ nơi này do ông đã làm kỹ sư tại đây từ năm 1931 tới 1933. Dưới chỉ đạo của ông, những bản thông cáo đầu tiên và lời hiệu triệu nhân dân đã được phát sóng, trong đó, cũng như trên các áp phích đưa tin được dán khắp nơi, mọi cơ quan dịch vụ công cộng đều được kêu gọi quay trở lại làm việc. Mục tiêu hàng đầu của chính quyền quân sự Xô-viết là đưa tất cả trở lại hoạt động bình thường.

Trong đêm ngày 1 tháng 5, bà Paula nằm mơ thấy ác mộng. Con gái bà nhớ lại rằng, buổi sáng thức dậy bà nói “Cha mất đêm qua rồi. Cha đã đến bên giường từng người để vĩnh biệt”. Sau đó bà nói con gái cả dẫn ba em đi kiếm chút gì để ăn. “Chúng tôi lang thang hàng giờ liền, thật khủng khiếp”.

Ngày hôm sau có một sự việc khác khiến lũ trẻ lo sợ. Ngày 3 tháng 5, máy bay Anh đánh chìm chiếc Cap Arcona và chiếc Thielbeck, hai tàu thủy chở theo hơn 7.500 tù nhân từ các trại tập trung Đức, khởi hành từ Neustadt trên Vịnh Lübeck. Cả bác gái lẫn cha tôi đều nhớ rằng “nhiều ngày sau vẫn có những xác chết trôi dạt vào bờ”. Nhưng đó chưa phải là cảnh khủng khiếp nhất mà lũ trẻ phải đối mặt trong những ngày ấy. Họ đã thấy xác những đứa trẻ bị chết vì đói, những người phát điên trong khi chạy nạn, những người bị thương và tàn tật. Tại đấy cũng luôn có người tự sát - “Chúng tôi thường xuyên nghe kể có ai đó vừa nhảy từ cầu tàu xuống hay treo cổ trong vườn”.

Bà nội tôi đã cố hết sức để lập lại trật tự giữa hỗn loạn. Hai người con lớn được học cùng hai cựu lãnh đạo của Liên đoàn Thiếu nữ Đức là bạn của bà. Cũng như hầu hết những người chạy nạn, Paula và các con sống chung trong một căn phòng chỉ vừa đủ đặt một giường ngủ mà vào mùa rét trong năm, họ chỉ ra khỏi đó để tới nhà bếp bưng về thực phẩm đựng trong một nồi lớn: súp củ cải ba lần một tuần, bắp cải một lần và yến mạch hai lần, trong đó có một lần được ăn với mứt.

Hai cô con gái lớn phải thường xuyên đi ra bến cảng để đổi phiếu nhận thuốc lá của mẹ lấy cá hay thực phẩm khác. Paula tuyệt vọng tới mức muốn tự sát. Không có dấu hiệu gì cho thấy Ernst còn sống. Trong một bức thư gửi cho chị mình vào tháng 3 năm 1946, bà viết:

Mọi thứ khó khăn khủng khiếp, ta phải tự thân vật lộn để có bất cứ gì, và kể cả bạn bè thân cũng sẽ chẳng giúp được gì. Em vẫn không thể tin được là Ernst đã mất. Ta cứ mong đợi hết tháng này qua tháng khác, nhưng chẳng có tin tức gì. Rồi ta bắt đầu ủ ê nghiền ngẫm về ý nghĩa cuộc đời và số phận của mình. Mọi sự sẽ ra sao? Ta không được nghĩ ngợi, cứ mặc cho mọi chuyện trôi đi. Nếu không một nách bốn đứa con, thì em đã chẳng còn thiết gì nữa. Khẩu phần thì vừa đủ chết đói. Ước muốn lớn nhất của em là có một quả bom nguyên từ rơi ngay vào đây, để mọi khổ não của em chấm dứt.

Tôi có thể hiểu rằng tình thế quá khó khăn khi đó đã khiến bà nội tôi mất đi ý chí sinh tồn. Nhưng việc ước ao có một quả bom nguyên tử rơi xuống đầu thì thật khủng khiếp. Cho dù phần lớn suy nghĩ của Paula chỉ quanh quẩn trong những ý tưởng như vậy, nhưng làm thế nào bà có thể tưởng tượng ra cái chết của riêng mình trong một kết thúc chung như vậy, rồi chấp nhận và chịu đựng nó?

Nhưng các con cần bà; đứa nhỏ nhất chỉ mới ba tuổi rưỡi, đang bị sởi và đã sút cân trầm trọng. Có nhiều quân nhân Anh đang trú chân trong căn nhà kế bên và đám phụ nữ ở đó cho cô bé - cho đến lúc này gần như vẫn chẳng có món đồ chơi nào - một con búp bê mà họ tự khâu lấy. “Và đến đêm chúng ta đã ăn cắp than trong sân nhà họ”, bác tôi kể lại với vẻ mặt đầy xấu hổ.

Nhưng khoảng tới cuối tháng 2, các tàu đánh cá quay về với một mẻ cá đầy ắp đến trào cả ra. “Cả vịnh đầy những cá. Mẹ ta và ta, cả hai đứng ngập tới bụng trong làn nước lạnh giá, để dùng xẻng xúc cá. Số cá đó đã cứu sống chúng ta”. Hàng trăm người khác cũng làm như vậy, họ dùng xô và móc câu vớt cá dưới nước lên. Paula đứng dưới nước suốt một giờ, giữa cơn mưa tuyết và cái lạnh -2°c, “nước ngấm qua các lớp áo, sóng xô vào thường rất cao, gần như đóng băng luôn vì trời lạnh. Tôi như muốn phát điên lên, nhưng ít nhất chúng tôi có cá trích để ăn”. Một người đàn ông tàn tật vì chiến tranh đem cá đi hun khói trong cái lò ông tự xây lấy để dự trữ, bổ sung cho khẩu phần ăn đạm bạc.

Bằng cách nào đó, Paula nghe được rằng, sau khi bị bắt ở Kappeln vùng Đông Bắc Schleswig-Holstein, Gebhard đã bị đưa tới trại tạm giam ở Neumünster-Gadeland, phía đông Timmendorf. Đầu tháng 3 năm 1946, bà tới đó để đưa một gói quà cho ông trong đó có cả bánh ngọt. Tôi vẫn thấy băn khoăn, làm thế nào bà kiếm được đủ bột làm bánh trong khi đám trẻ còn không đủ ăn. Cũng không dễ dàng để đi chặng đường 65 kilômét từ Timmendorf tới Neumünster rồi quay về chỉ trong một ngày, đặc biệt khi bà không có tiền và phải đi nhờ xe, có lẽ là xe tải của quân Anh. Sau đó bà viết cho chị mình về chuyến đi: “Một nhà xưởng rộng với 11.000 người sống bên trong, cứ một gian là 1.000 người. Có hàng rào dây thép gai cao 5 mét bao quanh. Cứ 30 mét có một tháp canh với hai lính cầm tiểu liên. Từ xa có thể thấy người ta đi vòng quanh trong đấy như thể đang ở trong chuồng nhốt thú. Nó khiến ta hiểu hơn giá trị của tự do. Em sẽ hạnh phúc biết bao nếu biết được Ernst đang ở trong một trại nào đấy của quân Anh”. Hẳn bà biết trước rằng mình sẽ không được phép gặp mặt anh chồng, bởi bà đã bỏ một lá thư gửi ông vào một ống thủy tinh nhỏ nhét trong chiếc bánh. Chỉ vài ngày sau bà đã nhận được thư trả lời của Gebhard và bà lại viết cho chị mình: “Em nhận được một bức thư dài của Gebh. Hôm qua. Anh ấy giảng giải rất nhiều và có vẻ khá vui. Em cũng đã liên lạc được với Hilde, hiện vẫn đang sống ở Tegernsee. Cả hai đều nói rằng em không nên tuyệt vọng, rằng Ernst vẫn còn sống.”

Sau đó bà mất liên lạc với Gebhard một thời gian do ông bị chuyển tới thị trấn Fallingbostel thuộc tỉnh Lüneburger Heide, rồi sang những trại tạm giam khác, như lời con gái ông nhớ lại. Trong ba năm, ông đã ở đến bảy hay tám trại tạm giam khác nhau. Ở đâu ông cũng gặp được người quen. Trong thời gian ở trại tạm giam, ông giữ được sáu cuốn sổ tay ghi chép các bài thơ của mình và của người khác, những bài hát ông viết và những bức tranh ông vẽ về đời sống ở trại. Năm trước đó, ông tổ chức tiệc Giáng sinh ở Fallingbostel cho các tù nhân người Bavaria. Năm 1945 ông đã viết một bài thơ Giáng sinh trong đó bản thân ông xuất hiện trong trại như một thiên thần thể hiện nỗi kinh ngạc của mình:

Thử hỏi ta, đã làm gì sai

Nên nỗi úa tàn dưới xích xiềng này?

Vợ con than khóc chồng, cha khốn khổ

Chịu cảnh tù giam trong nhà lao bạo tàn

Sau những hàng thép gai tua tủa móc ngạnh

Ta đã làm gì tệ đến thế sao?

Nhiều bài thơ của Gebhard cho thấy ông, và có lẽ phần lớn những người cùng thời với ông, đã thiếu chuẩn bị ra sao khi thỏa hiệp với quá khứ và những tội ác họ gây ra. Ông xem mình, như lời một nhà thơ khác, là một người đã bị “đưa lầm đường lạc lối”.

Mùa hè năm 1946, ông bị đưa tới Nuremberg. Tại đây, ngày 28 tháng 7, ông đã đệ trình một bản đánh giá viết tay về nhân cách của em trai Heinrich cho phiên tòa xử các tội phạm chiến tranh đầu sỏ. Nhà nghiên cứu tiểu sử Heinrich Himmler, Joseph Ackermann, đã trích dẫn từ bản khai có tuyên thệ này trong đó Gebhard mô tả em mình là một “người tìm kiếm không mệt mỏi sự thật trong lĩnh vực chính ttị… không thể mua chuộc được và rất chân thật, nhưng tận thâm tâm rất nồng nhiệt”. Cuối cùng ông ta tìm thấy đường hướng cho bản thân trong tư tưởng của Hitler và đi theo nó, trong khi “hoàn toàn nhận thức được vực thẳm mà mình đang đến gần”, từ đầu đến cuối ông vẫn đi trên con đường dẫn tới “kết cục bi thảm” đó, theo tiếng gọi của lòng trung thành mà ông ta đã nâng lên thành “đỉnh cao huyền thoại”. Khi quy mô thực sự của các tội ác Quốc xã được dần dần tiết lộ tại Nuremberg khiến thế giới kinh hãi, và cái tên Heinrich Himmler cùng tổ chức SS của ông ta đã đồng nghĩa với nỗi khiếp sợ và việc giết người hàng loạt, Gebhard không nói được gì về trách nhiệm của em trai mình đối với tất cả những gì đã xảy ra; thay vào đó, bằng những lời thái quá, khoa trương, ông ca ngợi sự quyết tâm một lòng, tính không thể mua chuộc và hết mình vì lý tưởng của em trai.

Vào cuối thời kỳ bị tạm giam, người anh cả trong ba anh em nhà Himmler bị giam tại trại Ungerstrasse ở Munich, tại đây cuối cùng gia đình đã tìm cách liên lạc lại được với ông. Ngày 29 tháng 7 năm 1948, ông mừng sinh nhật thứ 50 của mình, vẫn tại Ungerstrasse nhưng khi đó ông đã được cho hay rằng mình sắp được thả. Đón ông ở cổng trại là con gái cả của ông cùng vị hôn phu. Bác tôi gặp chồng khi chiến tranh vừa kết thúc; không như bác, chồng bác xuất thân từ một gia đình thuộc tầng lớp lao động Dân chủ Xã hội. Họ đã cùng tới Ungerstrasse nhiều lần để thăm Gebhard. Trong những bức ảnh căn cước đầu tiên chụp sau khi được thả, trông ông già hơn đến cả chục tuổi.

Hilde cùng ba cô con gái đã rất hoảng loạn khi lính Mỹ tiếp quản Gmund. Con gái cả của bà vẫn còn thấy phẫn nộ khi nhớ lại chuyện lính Mỹ tới nhà kiểm kê tất cả tài sản của họ, chiếm lấy một số và ném số còn lại thành đống sau khi lập một danh sách tỉ mỉ. Bác kể, tất cả bát đĩa sứ của họ đều vỡ và hầu hết ga trải giường, đồ lót đều vấy bẩn hay bị rách.

Vợ con của Gebhard đã sống sót dù gặp nhiều khó khăn. Người mẹ kiếm sống bằng việc khâu áo bờ-lu, còn con gái cả phải bỏ học sáu tháng trước kỳ tốt nghiệp Abitur. Bác ấy tìm được việc làm trong một nhà máy ở Munich, ban đầu làm công nhân đứng máy, sau đó, nhờ một người quen cũ của cha mình, bác được đưa vào làm trong văn phòng và trở thành người kiếm tiền nuôi cả gia đình. Vì mang họ Himmler, cô con gái thứ hai gặp khó khăn lớn khi tìm một nơi để học việc. Sau nhiều nỗ lực bất thành, cuối cùng bác tìm được một thợ làm tóc ở Berlin chịu nhận bác vào làm.

Dường như đây là lý do bà Paula ở lại Timmendorf lâu đến vậy. Ở đây, việc giấu tung tích dễ dàng hơn nhiều. Sau chiến tranh, có lẽ là khi tới Timmendorf, bà đã lấy lại họ thời con gái là Melters. Nhưng vào tháng 5 năm 1946, sau một năm ở bờ biển Baltic, bà quyết định quay về quê nhà ở Dinslaken, dù bà biết rằng mình hiển nhiên sẽ không được chào đón tại đấy. Xét cho cùng, mọi người ở Dinslaken đều biết Heinrich Himmler là anh chồng của bà. Cha tôi nhớ lại rằng ông đã bị chế giễu, nhạo báng, thậm chí có khi còn bị đánh. Đám người lớn đối xử với gia đình họ vừa căm ghét vừa khinh miệt, hoặc ngược lại, tỏ vẻ tán thành những gì Heinrich Himmler đã làm. Trong một buổi lễ phô trương vào tháng 6 năm 1934, Hermann Göring được phong làm công dân danh dự của Dinslaken; trong Đêm cửa kính vỡ [Kristallnacht*] năm 1938, hầu như tất cả nam Do Thái ở đây đều bị bắt và đưa vào Dachau.

Tin đồn nhanh chóng lan khắp thị trấn nhỏ rằng Paula đã quay về; và không lâu sau khi trở về, bà tôi nhiều lần bị chính quyền Anh chiếm đóng gọi lên tra hỏi. Cha tôi kể rằng, “Họ chiếu cho bà xem những thước phim quay về các trại tập trung.” Bởi đây là vùng do quân Anh chiếm đóng, rất có thể bà đã được cho xem bộ phim tài liệu Memory of the Camps mà người Anh quay mùa hè năm 1945. Bộ phim chiếu những hình ảnh khủng khiếp từ nhiều trại tập trung khác nhau sau khi được giải phóng, và được phe Đồng minh sử dụng cho chương trình cải giáo của họ. Họ chắc chắn cũng hỏi Paula xem bà nghĩ gì về Heinrich Himmler, nhưng bản trả lời các chất vấn tẩy trừ Quốc xã của bà không ghi lại ý kiến nào về chuyện này. Nhân chứng xác nhận cho tính chính xác trong lời khai của bà lại chính là một trong những chị em của bà.

•

Đêm ngày 9 rạng ngày 10/11/1938, Đức Quốc xã phát động chiến dịch bạo động toàn quốc trừng phạt các cộng đồng Do Thái ở Đức, Áo và Sudetenland. Tất cả những biến cố này gọi chung là Kristallnacht được dịch là “Đêm cửa kính vỡ”, bởi khi đó cửa sổ của các hội đường, các cửa tiệm, các trung tâm cộng đồng cũng như mọi nhà cửa của người Do Thái đều bị đập tan. Kristallnacht là khởi điểm của chính sách tiêu diệt người Do Thái của Đức Quốc xã.

— end note —

Đơn xin mở cửa hàng phục trang nữ của bà đã bị ủy ban Điều tra từ chối ngày 1 tháng 2 năm 1947 với lý do bà không phải là người phù hợp để điều hành công việc kinh doanh của chính mình. Ủy ban đã xếp bà vào loại “người phạm tội” (mức nghiêm trọng thứ hai) do bà là em dâu của Thống chế SS, và đã được đối xử ưu đãi khi được phân một ngôi nhà của Mặt trận Lao động Đức.

Paula và các con khi ấy sống tại nơi từng là xưởng của cha bà. “Ở đó lạnh khủng khiếp và nhà vệ sinh tạm bợ ở sân trong thì hôi thối không chịu nổi”, các con bà nhớ lại. “Nếu ngồi yên một chỗ vào buổi tối, ta có thể thấy lũ chuột chui ra sục sạo khắp nơi”. Họ dùng chung một chiếc giường trong nhà của cha mẹ bà. Đó là chiếc duy nhất còn trống trong phòng bởi ngoài mẹ và một chị gái của Paula, còn có nhiều khách trọ khác ở đây; mẹ của Paula sống nhờ vào tiền cho thuê nhà - cha của bà đã mất từ năm 1940. Mối quan hệ giữa Paula với mẹ rất căng thẳng; bà nghĩ con gái mình đã cưới lầm người và nói thẳng như vậy.

Ngay từ năm 1946, Paula có lẽ đã bí mật đi cùng một nhóm người vượt qua ranh giới khu vực tới Berlin để tìm xem liệu có còn đồ đạc gì trong ngôi nhà ở Ruhleben và, như bà viết cho chị mình, để đòi quyền sở hữu ngôi nhà, dù gia đình bà đã chính thức được xác nhận là không còn sống tại đó kể từ tháng 7 năm 1945. Bà hỏi mượn chị mình thẻ căn cước, bởi bà sợ sẽ gặp rắc rối với người Nga vì mang họ chồng. Ngôi nhà đã có người thuê trọ từ lâu. Paula tìm thấy nhiều đồ đạc của mình trong nhà hàng xóm. Về sau bà nhớ lại, những người chủ mới đã cố gắng xóa dấu vết của chủ cũ, xé bỏ những trang có lời đề tặng trên sách và đôi khi viết cả tên mình vào. Nhưng bà không mất nhiều công sức để giành lại tài sản của mình và phải thu xếp một xe tải nhỏ để chở chúng về Dinslaken. Nội thất, sách, dụng cụ nhà bếp và khăn trải bàn đã giúp cuộc sống của bà dễ chịu hơn, nhưng chúng không giúp dập tắt cơn đói. Ban đêm cả nhà ra ngoài đồng để trộm bắp cải. Paula và con gái thứ hai cắt bắp cải, trong khi con gái cả đứng canh chừng. Họ thường xuyên phải ra ngoài lượm lặt tìm kiếm thứ ăn được - quả cơm cháy để nấu súp, hạt dẻ gai nhặt vào mùa thu; có lần họ cần mẫn nhặt được cả bao đầy, đem đổi lấy dầu ăn ở máy ép dầu gần đó.

Ngày 11 tháng 6 năm 1947, Paula lại nộp đơn lên Tòa án Tẩy trừ Quốc xã Dinslaken để được phép mở cửa hàng phục trang nữ, lần này đơn chuyển qua Hiệp hội Nghề thủ cồng Quận Wesel. Một lần nữa đơn bị từ chối với ghi chú cụt ngủn là chuyện này không thể xét dù có hay không bất cứ điều gì chống lại bà.

Đói khát thường xuyên, không biết Ernst sống chết ra sao và nỗi vô vọng về tình thế của mình khiến bà tôi lại nghĩ đến việc tự sát. Một hôm, bà nói với con gái cả rằng bà nghĩ sẽ là tốt nhất nếu cả hai cùng chết với nhau. Bà nói với bác tôi rằng mình vẫn còn mấy viên thuốc độc, và họ sẽ cùng chấm dứt nỗi khốn khổ này. Con gái bà, khi ấy khoảng 12, 13 tuổi, đã thuyết phục được bà từ bỏ ý định đó. “Ta muốn sống! Nhưng suốt một thời gian dài ta cứ canh cánh sợ mẹ sẽ lại nghĩ tới chuyện này.”

Bà Paula đã kiệt quệ đến nhường nào, chán chường với cuộc sống đến nhường nào! Và bà đã đề nghị với con gái mình điều gì vậy chứ, con bà thậm chí chỉ vừa bước vào đời! Sau đó bà và các con đều đặn nhận được bưu kiện từ một người trước đây có lòng với Paula đã di cư sang Mỹ từ lâu và trở nên giàu có. Cha tôi kể, ông ấy thậm chí ly dị vợ để cầu hồn người trong mộng của mình, nhưng bị bà khước từ. Có lẽ bà làm vậy vì tình yêu dành cho ông Ernst - dù có lẽ đến lúc này bà đã quá quen với sự tự do và độc lập của mình để lại từ bỏ nó.

Kết cục của Heinrich thì ai cũng biết. Sau khi các đại cường phương Tây từ chối thỏa hiệp với ông ta, Hitler đã nghe tin về sự phản bội của kẻ thuộc cấp trung thành của mình trên một kênh phát thanh của quân Đồng minh, ông ta lập tức tước mọi chức vụ của Heinrich rồi đưa Đô đốc Dönitz lên thay.

Ngày 30 tháng 4 năm 1945, Heinrich Himmler thêm một lần nữa thử thương lượng với Dönitz về việc tham gia lập chính quyền mới, nhưng ông này lảng tránh. Sau đó Himmler hoàn toàn kiệt sức và lần đầu tiên, theo lời Schellenberg, đề cập tới việc rút khỏi chính trị, thậm chí bằng việc tự sát. Trong những ngày tiếp theo, ông cố gắng duy trì liên lạc với Dönitz, đi theo ông ta và các thành viên nội các của ông ta từ Plön về Flensburg. Ngày 6 tháng 5, Dönitz chính thức bãi nhiệm mọi chức vụ của Himmler, nhưng ông ta vẫn duy trì được quyền lực bề ngoài của mình, đi khắp nơi trên chiếc Mercedes có đoàn xe con và xe tải hộ tống “như một viên tướng đánh thuê Trung cổ”. Ông từ chối đề nghị của Joseph Kiermaier, chuyên viên an ninh lâu năm của mình, rằng họ sẽ dùng chiếc máy bay vẫn còn trong tay bay về Bavaria để ít nhất có thể gặp lại vợ con; ông ta nói, vào những lúc như thế này, không ai được phép làm theo mong muốn cá nhân. Tương tự, ông cũng không nghe theo lời khuyên hãy tự nộp mình và công khai thừa nhận trách nhiệm của mình trước những gì ông và SS đã làm. Cùng với vài đồng đội trung thành, mang theo giấy tờ giả và băng chột mắt, ông đã có một nỗ lực vô vọng cuối cùng để chạy trốn. Ngày 23 tháng 5, ông bị người Anh bắt được ở ngoại ô Fallingbostel phía tây nam Lüneburger, sau đó ông để lộ danh tính mình khi tự sát bằng viên thuốc độc lúc bị khám xét.

Marga Himmler cùng con gái Gudrun (Püppi) bị quân Mỹ bắt ngày 13 tháng 5 tại Bolzano vùng Nam Tyrol, gần biệt thự của SS Obergruppenführer [Trung tướng] Karl Wolff, và bị tạm giam 18 tháng tại nhiều trại khác nhau, ban đầu ở Ý và Pháp, sau đó là tại Đức. Có thể thấy cảnh hai mẹ con trong trại ở một bộ phim cũ: Marga trông thật già, Gudrun thì quá nhỏ so với tuổi, gầy giơ xương, xanh xao và có vẻ rối bời. Tháng 10 năm 1946, họ bị đưa tới Nuremberg để làm chứng trước tòa. Trong phòng giam, Gudrun viết thiệp chúc gửi những bị cáo mà tên của họ cô đọc được trên cửa phòng giam khi đi ngang. Không hiểu Gebhard có biết cô cháu gái 17 tuổi của mình đang ở phòng giam gần đó trong khu vực dành cho nhân chứng? Sau phiên tòa, họ bị đưa trả về trại tạm giam Ludwigsburg rồi được thả vào tháng 11. Họ tới tị nạn ở Bethel, viên điều dưỡng của Mục sư Bodelschwingh gần Bielefeld. Trong vài năm tiếp theo sống tại đó, họ có trao đổi thư từ với bà nội tôi Paula. Con gái cả của Gebhard kể, chỉ sau chiến tranh Gudrun mới biết về các em cùng cha khác mẹ của mình. Gudrun cố gắng liên lạc với họ, nhưng bà Hedwig Potthast đã từ chối.

Cuối chiến tranh, Hedwig và các con không còn ở nhà mình mà sống tại Achensee ở Tyrol. Sau khi tin Heinrich Himmler chết được phát trên đài ngày 23 tháng 5 năm 1945, bà lánh mình tại trang trại của Eleonore Pohl ở gần Rosenheim thuộc Bavaria. Theo lời nhà báo Peter Ferdinand Koch, mãi vài tuần sau người Mỹ mới phát hiện ra bà ở đó và đưa đi hỏi cung suốt nhiều tuần ở Munich.

Không lâu sau khi chiến tranh kết thúc, Hedwig Potthast xuất hiện trước nhà Hilde Himmler ở Gmund. Con gái cả của Gebhard và chồng mình kể rằng đối với họ “Häschen” (Thỏ tơ, tức Hedwig) có vẻ rất kỳ lạ, lúc nào cũng nói về “Vua Heinrich”, ý nói cha của hai con mình. Nhưng Hilde, chị dâu của Heinrich, cũng lưu giữ ký ức về ông ta trong một thời gian dài. Con gái út của Gebhard còn nhớ một trong những lễ mừng sinh nhật muộn của “Chú Heinrich” trong những năm đầu sau chiến tranh. Bác kể, mẹ Hilde dành nhiều thời gian để ngồi ngắm lại các bức ảnh chụp ông ta và nổi giận vì con gái cả tỏ ra thiếu tôn trọng khi muốn đi du lịch bằng tàu thủy hơi nước trên hồ Tegernsee cùng vị hôn phu của mình vào hôm ấy.

Việc Hedwig trở thành bạn thân của nhà Gebhard sau chiến tranh thấy rõ qua hai bức thư bà viết cho họ ngày 22 tháng 10 và vào lễ Phục sinh năm 1949. Bà viết, “Gửi tất cả bạn thân của tôi ở Gmund”, và sốt sắng hỏi thăm tình hình mọi người; các con bà gửi tặng một bức tranh chúng tự vẽ và bà kết thúc bức thư với dòng chữ “Häschen của các bạn”. Bà nói mình rất hạn chế liên hệ với bất cứ ai, ngoài họ và “Wölffchen” (Karl Wolff), người đã bất ngờ đến thăm bà. Bà đoán rằng ông ta đã đi tiếp để tới thăm gia đình Gebhard ở Gmund.

Vào lúc này, Hedwig, cùng với Gebhard và Wolff, đang đấu tranh cho một chân dung “đúng đắn” về Heinrich Himmler trong tác phẩm sắp xuất bản của một Quý cô Wiedemann nào đó. Đó có lẽ là Melitta Wiedemann, một nhà báo sinh ra tại St Petersburg, trong thời kỳ Đệ tam Đế chế, bà này là biên tập viên của tạp chí có tên Die Aktion. Kampfblatt für das neue Europa (tạm dịch: Hành động: Tạp chí vận động cho một châu Âu mới) và viết nhiều bức thư gửi Heinrich Himmler, mạnh mẽ thúc giục ông ta bắt tay vào thay đổi lối tiếp cận với “dân tộc Nga”. Bà nói, nếu sát cánh với người Nga, họ sẽ có thể tiến hành “một cuộc chiến giải phóng” chống lại “chủ nghĩa Bolshevik quốc tế” và chống lại “ách thống trị thế giới của bọn Do Thái”. Melitta Wiedemann có lẽ đã phỏng vấn nhiều nhân chứng “đáng tin” như Hedwig, Gebhard và Marga cho một loạt bài báo theo kế hoạch về tổ chức SS và họ mau chóng cung cấp các thông tin hồi đáp. Giờ đây Hedwig, ít nhất, đã vô cùng hối tiếc về sự hợp tác đó bởi bà “kinh hoàng” trước những gì phô bày về Heinrich Himmler. Bà cảm thấy lòng tin của mình đã bị lạm dụng và đoán rằng Marga đứng sau chuyện này, bởi bà tin chắc rằng bà ta đã hy vọng sẽ kiếm được tiền từ việc xuất bản.

Hedwig Potthast ngày càng khép kín với thế giới bên ngoài, bà cho rằng mình “sẽ dần trở nên không thích nghi được với xã hội hiện tại trên mọi phương diện” - trên thực tế, bà đã cảm nhận rất đúng. Trong thập niên 1950, sau lần cuối cùng gia đình Gebhard đến thăm Hedwig ở Theissendorf, gần Traunstein miền Đông Nam Bavaria, mọi liên lạc giữa hai gia đình đã ngưng lại.

Đầu thập niên 1980, Peter-Ferdinand Koch lần theo tung tích của Hedwig Potthast ở Baden-Baden. Bà nói với ông ta rằng mình đã lập gia đình tại đây, nhưng chồng bà qua đời sau đó không lâu. Khi lập gia đình bà đã đăng ký tên họ mới, việc đó giúp bà tránh được sự tò mò của những người xung quanh. Theo lời Koch, con trai bà ốm yếu suốt đời và sống chung với mẹ, còn con gái bà trở thành bác sĩ. Hedwig Potthast đã khẳng định với Koch rằng mình đã khuyên Himmler hãy đàm phán với phe Đồng minh. Bà hoàn toàn không đả động gì đến các tội ác hay sai trái của người tình cũ. Không biết bà đã kể gì cho các con về người cha mà họ gần như không biết tới? Bà qua đời năm 1997.

16.“Nạn nhân của anh trai mình”:
Sau năm 1945 - Khởi đầu mới

Ngày 20 tháng 7 năm 1948, ngày tiến hành cải cách tiền tệ, đồng mark Đức được phát hành tại vùng lãnh thổ do các nước phương Tây chiếm đóng. Đột ngột, mọi thứ mà cho đến lúc ấy chỉ có thể mua được ngoài chợ đen nay đã được bán ngoài cửa hàng - dù với giá cao ngất, ngoài khả năng chi trả của hầu hết người Đức.

Sau khi nộp đơn thêm lần nữa, cuối cùng Paula cũng được cấp giấy phép kinh doanh. Ngày 23 tháng 9, bà đăng ký là thợ làm mũ thời vụ tại hiệp hội thương mại. Một trong những người bạn của Ernst đã từ miền Nam Đức tới đấy để giúp sửa chữa và dựng xưởng, và người thợ làm mũ mà bà từng học việc thời ở Cologne đã gửi dụng cụ và vật liệu tới giúp bà khởi nghiệp. Ngày 1 tháng 10, bà khai trương xưởng với một khu bán hàng riêng nằm kế bên, và cuối cùng bà đã có thể bắt đầu tìm một chỗ ở cho riêng mình.

Tuy nhiên, cái giá phải trả giá cho việc Paula quay trở lại làm việc là con gái cả của bà phải bỏ học khi mới 14 tuổi. Khi đó bác học rất giỏi; lúc chia tay, các bạn cùng lớp của bác đã hát “Chúng ta còn trẻ, thế giới trải dài dưới chân ta.” Trong một năm sau đó, bác lo quán xuyến chuyện nhà và một mình chăm cho các em, bởi bà Paula cả ngày bận rộn ở xưởng. Bác kể với tôi rằng, vào lúc ấy bác không thật sự hiểu điều này ảnh hưởng ra sao tới tương lai của mình. Chỉ một năm sau đó bác mới tỏ vẻ bất mãn khi em gái bác thôi học và bắt đầu học nghề làm mũ với mẹ mình. “Về sau nó vẫn tốt nghiệp được đàng hoàng, trong khi ta thì chẳng có gì.”

Chẳng bao lâu sau, cô con gái cả bắt đầu vào làm cho một công ty của ngài H., một “người Quốc xã cũ” mà người mẹ làm quen trong những dịp nghỉ hè tại khu nghỉ dưỡng ở Sobernheim. Bác bắt đầu từ một thực tập sinh; các kỹ năng đánh máy, tốc ký và kế toán bác phải tự học trong các lớp ban đêm. Bác làm việc cho ngài H. sáu năm, kiên trì theo học các lớp để nâng cao trình độ. Cuối cùng bác đã có thể làm tất cả các công việc kế toán doanh nghiệp - cho tới khi bác không thể chịu nổi việc phải làm cho những người tự hào là đã thuê cháu gái của Heinrich Himmler.

Giờ bác muốn di cư sang Mỹ. Một trong những người nhà của ngài “SS Berger”, người mà bác quen khi còn làm quản lý cho trang trại của Gottlob Berger ở Warthegau, đã di cư sang Mỹ và đề nghị giúp đỡ. Nhưng ông ta không thể hoặc không muốn đứng ra bảo lãnh cho bác, bởi vậy giấc mơ di cư của bác cũng tan biến. Cuối cùng, nhờ một người bạn, bác gái tôi tới Anh năm 1958 theo diện vừa làm vừa học [Aupair*], tại đây bác bắt đầu phải vật lộn với quá khứ nước Đức trong các thảo luận sôi nổi và đầy tranh cãi tại hội sinh viên Đại học Birmingham. Lần đầu đọc một cuốn sách về Đệ tam Đế chế - cuốn The Diary of Anne Frank (tạm dịch: Nhật ký của Anne Frank) - quả là một trải nghiệm quan trọng đối với bác. Khi trở về, bác có một quan điểm khác hẳn về nước Đức và người Đức. Bác không muốn quay về thị trấn nhỏ Dinslaken nên đã vào làm thư ký cho một công ty lớn gần Hamburg.

Năm 1946 và 1947, các phiên xử của Tòa án Nuremberg diễn ra và được cả thế giới chăm chú theo dõi. Bên cạnh các phiên xử ban đầu xử những tội phạm chiến tranh chủ chốt, có nhiều phiên phụ khác để luận tội các chỉ huy của Einsatzgruppen (các đơn vị đặc nhiệm của Cơ quan An ninh, tức các biệt đội giết chóc), các lính gác, bác sĩ và nhân viên điều dưỡng của trại tập trung.

Paula cũng theo dõi các phiên tòa này, vì vào năm 1947 trong số các bị cáo có một người quen của bà. Đó là Oswald Pohl, người bà gặp lần đầu năm 1941 tại khu nghỉ dưỡng Jungborn ở Eckertal thuộc vùng núi Harz. Lúc ấy Pohl vẫn còn là giám đốc Doanh nghiệp Sản xuất của SS. Từ năm 1942 trở đi Pohl là Cục trưởng Cục Quản lý Kinh doanh SS, giờ thì ông ta đang bị giam giữ vì tội bóc lột tàn nhẫn các lao động khổ sai tại các trại tập trung và vì đã sử dụng cả thi thể và đồ đạc của những người bị giết hại. Ông ta không hề cảm thấy có tội; ông ta khai rằng mọi người đều biết chuyện gì đang diễn ra. “Khi nghe đến việc thêu dệt và chuyện chuyển giao các đồ vật có giá trị - theo đường truyền lệnh xuống tới cấp thấp nhất - hẳn tất cả bọn họ phải biết điều gì đang diễn ra trong các trại tập trung”. Ông ta nói, luật lệ lúc ấy khác hẳn bây giờ. Ông ta lên án Toà án Nuremberg không cố gắng tìm ra sự thật mà chỉ quan tâm tới việc “tiêu diệt càng nhiều đối thủ càng tốt” - bởi các chuyên viên điều tra, rõ ràng bị dẫn dắt bởi khao khát phục thù, toàn là người Do Thái”. Ông ta mô tả các thẩm phán là “đám găng-xtơ”.

•

Từ chỉ một thanh niên nước ngoài, thường là nữ giới, làm giúp việc hoặc trông trẻ cho một gia đình người bản địa để có chỗ ở và tiền ăn.

— end note —

Pohl bị kết án tử hình ngày 3 tháng 11 năm 1947 và bị chuyển tới Landsberg cùng các tội phạm chiến tranh khác. Trong vài năm sau, đám tù nhân Landsberg, trong đó có 20 trưởng nhóm Einsatzgruppenführer chịu trách nhiệm về việc giết hại hàng chục ngàn người, đã tự cho rằng mình là những nạn nhân thế mạng cho kẻ khác. Sự ủng hộ của một bộ phận lớn dân chúng đã khiến họ cảm thấy thái độ của mình là đúng đắn. Ngay cả Theodor Heuss* cũng nhắc đến họ trong bài diễn văn mừng năm mới 1950 của mình.

•

Theodor Heuss (1884 -1963): Tổng thống đầu tiên của CHLB Đức, tại nhiệm từ 1949-1959. (ND)

— end note —

Ngày 31 tháng 1 năm 1951, Cao ủy Hoa Kỳ McCloy ân xá cho tất cả những ai bị kết án dưới 15 năm tù tại Nuremberg. Mười án tử hình được giảm xuống án chung thân, nhưng có năm người bị nâng án, trong đó có Oswald Pohl. Sau đó, những lá đơn thỉnh cầu tới tấp gửi đến McCloy như dội bom, hầu hết liên quan tới Oswald Pohl. Ngày 9 tháng 1, thậm chí cả một đoàn đại biểu của Quốc hội Liên bang đề nghị ân xá cho ông ta.

Bà nội tôi cũng cảm thấy gắn bó với tù nhân đặc biệt này. Mùa thu năm 1950, bà viết cho ông ta một bức thư và gửi tới một gói quà vào dịp Giáng sinh. Cảm động trước sự thông cảm và ủng hộ của bà, Pohl đã gửi thư cảm ơn. Ngày 26 tháng 12 ông ta viết:

Quý bà Melters thân mến,

Tôi rất cảm kích sự thông hiểu của bà đối với tình thế của tôi. Dù thực sự tôi không thể đáp trả bức thư đôn hậu của bà ngày 12 tháng 12, điều đó đã không ngăn bà gửi tiếp những món quà quý giá khiến Giáng sinh năm nay của tôi thật ấm áp. Giờ đây, tôi đã có thể cám ơn bà vì tất cả bằng những dòng thư có lẽ khá lòng vòng này. [Tôi] thật quá sức vui mừng. Tôi thường nghĩ đôi khi các ngã rẽ đời người mới lạ lùng làm sao. Một dịp gặp mặt tại khu suối khoáng mà tôi không bao giờ quên, đã bao năm tháng trôi qua, lại mang đến cho tôi những quả ngọt của lòng hảo tâm vô vị lợi này. Đó là những trái quả của sự tương đồng về tư tưởng mà tôi trân trọng nhất. Bởi vậy, thưa bà Melters, tôi xin phép được gửi tới bà lời cảm ơn đặc biệt nhất.

Tại sao bà nội tôi lại chọn việc gửi quà Giáng sinh cho người đàn ông này, trong số bao kẻ khác? Vào lúc đó, bà còn gần như chẳng có gì trong tay. Liệu đó có phải là sự thông cảm đối với một người đàn ông bị kết án tử hình mà bà quen từ những ngày còn tươi sáng? Tôi nghi ngờ điều này. Có lẽ Paula đã nhắc đến những quan điểm tương đồng giữa họ. Có thể lý giải thế nào khác về lời cám ơn của Pohl cho “những trái quả của sự tương đồng về tư tưởng” của bà chứ? Nhiều khả năng là những gì bà trao đổi với ông ta cũng trùng với quan điểm của Ernst. Bởi trong thực tế, cả bà lẫn ông Ernst đều thân quen với Pohl hơn là chỉ “gặp mặt tình cờ” như lời ông ta. Bằng chứng về việc này là một bưu thiếp Heinrich gửi cho Ernst năm 1941, kèm theo những lời chào hỏi thân mật từ Pohl.

Bức thư của Pohl được tuồn khỏi nhà tù và chuyển cho vợ ông ta là Eleonore ở Halfing, bà này gửi nó đi từ Munich cho “Paula Melters, Dinslaken” ngày 12 tháng 1 năm 1951. Hai tháng sau, chồng bà ta bị nâng án lên mức tử hình, Eleonore Pohl gửi đi một bức thư luân lưu của chồng mình, trong số người nhận có bà nội tôi. Trong thư ông ta cảm ơn “sự cảm thông đầy an ủi của nhân dân Đức”. Ông đã nhận được “hơn 100 bức thư và điện tín”; thậm chí Giáo hoàng cũng gửi một điện tín với những lời chúc. “Tổng giám mục Regensburg đã gửi cho tôi chiếc thập giá ngài đang đeo. Rất nhiều người cả nam lẫn nữ mà tôi chưa hề quen biết đã đề nghị được chết thay tôi.”

Mặc cho tất cả những phản đối và thỉnh cầu ấy, năm người bị nâng án đó: Oswald Pohl, Otto Ohlendorf - cựu Cục trưởng Nội vụ của Cơ quan An ninh SS và chỉ huy trưởng Einsatzgruppe D, Paul Blobel - chỉ huy trưởng nhiều đơn vị đặc nhiệm, Erich Naumann - cựu lãnh đạo Einsatzgruppe B, và Werner Braune - chỉ huy một đơn vị đặc nhiệm dưới quyền Ohlendorf, đã bị hành quyết ở Landsberg ngày 7 tháng 6 năm 1951. Theo nhà văn Jörg Friedrich, cái chết của những kẻ đã gây ra bao đau khổ này, đã “làm chấn động cả dân tộc”. Pohl, người nhận được bưu phẩm, thư từ và sự ủng hộ nhiều hơn tất cả những kẻ khác, dường như đặc biệt phù hợp với vai trò vị thánh tử vì đạo “đã hy sinh bản thân vì tội lỗi của toàn dân tộc”. Ông ta đã bỏ Giáo hội Tin lành năm 1936 và đến đầu năm 1950 được nhân vào Giáo hội Công giáo. Trong tù ông ta viết một cuốn sách về việc mình chuyển sang đức tin Cơ đốc có nhan đề Credo. Mein Weg zu Gott (Cương lĩnh: Con đường đến với Chúa của tôi). Trên giá sách của bà nội tôi cũng có một cuốn.

Có khi nào Paula thấy đồng cảm với ông ta bởi những quấy rầy mà bà và các con phải chịu đựng ở Dinslaken? Có khi nào bà bám lấy các quan điểm tương đồng của họ là vì muốn chống đối? Hay phải chăng bà cảm thấy có bổn phận đối với “di sản” của chồng mình, phải chăng bà thấy mình cần thế chỗ của Ernst để đứng bên người đồng chí cũ? Một bức thư khác thời kỳ hậu chiến cho thấy điều đó.

Ngày 12 tháng 10 năm 1952, “Mariandl” tức Marianne von Lützelburg, người trở về sống ở Weilheim sau khi chồng bà qua đời năm 1948, đã viết một bức thư dài chia buồn với “Paula tốt bụng quý mến”; bà đã hay tin về cái chết của Ernst khi các con gái của Heinrich và Gebhard cùng đến thăm bà. “Chúng ta mất đi cậu ấy là do định mệnh thảm thương, cậu ấy là nạn nhân của anh trai mình”, bà viết - người đàn bà này, khi Heinrich còn sống, đã đánh giá rất cao mối quan hệ của mình với một trong những con người quyền lực nhất của nhà nước Quốc xã. “Nhưng như thế còn tốt hơn”, bà viết tiếp, “là sống đời nô lệ khốn khổ trong tay bọn Nga”. Việc bà nội tôi - sau khi Đệ tam Đế chế chấm dứt - cũng xem ông Ernst như là nạn nhân của anh trai mình được thể hiện qua câu chuyện lưu truyền trong gia đình rằng chỉ vì Heinrich mà Ernst mới trở thành một người Quốc xã nhiệt thành như vậy.

Liệu Paula có đỡ đau khổ hơn khi biết Ernst đã chết thay vì bị người Nga bắt giữ? Marianne khó có thể viết ra chuyện đó trừ phi bà khá chắc chắn rằng bà Paula cũng đồng ý như vậy. Trong quá trình đàm phán với Bá tước Bernadotte, Heinrich cũng nói rõ rằng ông ta sẽ không bao giờ tự nộp mình cho “bọn Bolshevik”. Marianne có nhắc đến con nuôi của Heinrich, Gerhard von der Ahé, người mà bà ta viết là đã bị “đày tới dãy Ural suốt 25 năm”. Bà ta lấy chuyện này từ đâu ra? Có lẽ điều này chủ yếu xuất phát từ nỗi sợ hãi sâu kín của bà ta đối với người Nga. Trong nhật ký của mình, Marga Himmler luôn cho rằng con nuôi của bà, sau khi phải rời Học viện Chính trị Quốc gia ở Berlin vì có kết quả học không tốt, đã gia nhập SS tại Brno vào đầu năm 1945 và không lâu sau đó đã “tham chiến”. Vào thời điểm này anh ta mới 16 tuổi và có thể đã bị quân Nga bắt làm tù binh. Nhưng chắc hẳn anh ta có trở về, bởi năm 1966 Gebhard đã kể với nhà báo Heinz Höhne rằng về sau anh ta sống ở miền Bắc nước Đức.

Marianne khiến Paula nhớ về những chiều Chủ nhật thanh bình của bà và chồng mình ở Ruhleben và về khoảng thời gian vui vẻ của Ernst với lũ trẻ. “Giờ đây, dù buồn đau dang đè nặng trái tim, em phải đứng hiên ngang, dũng cảm và tiếp tục trách nhiệm cao cả của người mẹ. Em có thể tự hào với những gì đã làm được, và Ernst của em ở thế giới bên kia cũng tự hào về người vợ tuyệt vời của mình, người đã thật dũng cảm giữ vững di sản của anh ấy.” Bức thư thấm đẫm niềm tin Quốc xã không gì lay chuyển được của Marianne, dường như là một niềm an ủi, dù rằng nó nhắc Paula nhớ lại những kỷ niệm buồn về những năm tháng hạnh phúc của bà; đó là một trong vài bức thư mà bà đã cẩn thận giữ gìn cho tới cuối đời.

Cuộc sống cứ thế tiếp diễn. Việc kinh doanh của Paula rất phát đạt; cô con gái thứ hai của bà tốt nghiệp khóa học nghề, trở thành một thợ lành nghề và ở lại làm cùng mẹ, vào lúc này bà đã tuyển thêm nhiều phụ nữ có trình độ khác nhau. Cha tôi nhớ lại, bác là một người vui vẻ, là “cuộc sống và linh hồn” của xưởng; bác hòa hợp được với tất cả mọi người. Hai mẹ con họ cùng nhau chỉ dẫn thợ học việc, chăm nom việc buôn bán, thu mua nguyên vật liệu từ người bán sỉ và cố gắng bắt kịp xu hướng bằng cách đi dự các hội chợ thương mại. Nhưng ngay từ thập niên 1950, ngành nghề này đã lộ rõ sự xuống dốc. Những nhà làm mũ Đức đã gắng sức vô vọng để đối phó với phong cách không đội mũ những năm hậu chiến - chẳng hạn, trong một tờ rơi quảng cáo có viết “Chỉ những người có trình độ tri thức thấp, như những người da đen trong rừng rậm, mới không cần đội mũ, nhưng kể cả trong những tộc người nguyên thủy đó, tộc trưởng và thầy lang cũng đội mũ để tỏ rõ trình độ cao hơn của họ.”

Khi còn khá trẻ, cha tôi có gia nhập một nhóm thanh niên Cơ đốc và mùa hè nào cũng đi xa cùng họ; thậm chí đến giờ ông vẫn tỏ ra rất hào hứng khi kể về các chuyến cắm trại và đi bộ trên dãy Alps. Năm 1955, cha đã tự đứng ra dẫn dắt một nhóm thanh niên và đưa họ đi xem bộ phim Nuit et Brouillard (tạm dịch: Đêm và Sương mù) của Alain Resnais, phần lớn dựa theo các phim đã được quay tại nhiều trại tập trung khác nhau sau khi giải phóng. Cha tôi vô cùng choáng váng trước những hình ảnh mà ông được xem. Cha nói, chỉ tới khi ấy, “ta mới hiểu rõ mọi nhận xét, mọi ám chỉ mà suốt bao năm nay ta nghe được về Heinrich Himmler và bọn SS.” Và cha bắt đầu hỏi mẹ mình về mức độ tội lỗi của cha mình. Khi ấy, bà tỏ vẻ bối rối và bị kích động nên cha tôi vội dừng. Cha là đứa con duy nhất của bà Paula được vào đại học và suốt nhiều năm trời cảm thấy có lỗi với các chị mình vì chuyện này. Bác gái giáp cha tôi không mấy quan tâm tới chuyên học hành và đã không học tiếp lấy bằng Abitur. Bác học làm giáo viên mầm non, sau đó trở thành thư ký giống chị cả mình và sống nhiều năm ở Mỹ.

Trong suốt những năm ấy, Paula vẫn giữ liên lạc với gia đình của Ernst, với Gebhard và Hilde cũng như với Marga và con gái bà. Dù vậy, sau chiến tranh, họa hoằn bà mới gặp họ hàng mình ở Munich. Cha và bác tôi nói, đã xảy ra bất đồng do Gebhard đề nghị em dâu chia sẻ chi phí làm mộ cho cha mình ở Munich, và Paula đã phẫn nộ từ chối. Khi Gebhard đề nghị Paula một Persilschein - một “giấy chứng nhận Persil” (đặt tên theo câu khẩu hiệu “Bột Persil giặt trắng hơn”) - để làm thủ tục tẩy trừ Quốc xã cho mình, chứng nhận rằng ông chưa từng là một người Quốc xã, bà một lần nữa từ chối. Thật lạ là quan hệ giữa họ lại xấu đi đến mức ấy; xét cho cùng, bà từng lo lắng cho ông khi ông bị tạm giam, thậm chí còn cất công đi từ Timmendorf tới Neumünster để đưa bánh cho ông.

Tuy nhiên, các con bà, những người trong suốt một thời gian dài đã cảm thấy oán giận bác mình vì sau chiến tranh ông chẳng làm gì để giúp đỡ mẹ con họ, đã không biết gì về thời kỳ dài bị tạm giam của Gebhard cho tới khi tôi bắt tay vào nghiên cứu. Họ cũng không biết rằng trong những năm ngay sau chiến tranh, gia đình ông đã phải sống nhờ trợ cấp xã hội, cũng như bản thân họ, và rằng Tòa án Tẩy trừ Quốc xã đã xếp Gebhard vào mức tội danh thứ hai, mức “phạm tội”. Trong những năm đầu sau khi được thả, ông phải nhận một công việc được trả lương rất thấp trong xưởng sản xuất tụ điện. Chỉ tới đầu thập niên 1950, khi đã giữa ngũ tuần, ông mới tìm được việc tại Viện Văn hóa châu Âu-Afghanistan, dù mức lương của ông vẫn rất thấp.

Có lẽ Gebhard kiếm được vị trí này nhờ một cựu đồng nghiệp ở Bộ. Viện rất nhỏ, chỉ có ba người làm. Nhiệm vụ của Gebhard là thu xếp nơi học tập cho các sinh viên và thợ học nghề Afghanistan. Điều này cho ông cơ hội nối lại các mối quan hệ từ thời còn làm giáo viên trường dạy nghề và thời làm hiệu trưởng Trường Cao đẳng Kỹ thuật. Con gái ông kể rằng, ông thích được đi dạy trở lại nhưng là người “phạm tội” thì không được phép làm giáo viên (hay bất cứ loại viên chức nhà nước nào) ít nhất trong nhiều năm nữa. Ông còn mất quyền hưu trí. Gebhard đã đấu tranh suốt nhiều năm để giành lại quyền này. Con gái út của ông nhớ rằng trong thập niên 1950, thường xuyên có những tranh cãi về chủ đề này tại nhà bác. Quá khứ, thời Đệ tam Đế chế, mặt khác lại không bao giờ được nhắc đến. Cuối cùng, vào năm 1959 đòi hỏi của Gebhard cũng được chấp nhận. Giờ ông đã lại có thể chi tiêu xa xỉ một chút, và hằng năm vợ chồng ông đều đi nghỉ ở Ý.

Gudrun (Püppi) con gái của Marga học nghề may mặc ở Bielefeld và trở lại Munich năm 1952. Rất khó tìm được việc, bởi nhiều người trước kia nhiệt tình ủng hộ Quốc xã thì nay khôn ngoan tránh xa gia đình của các tội phạm đầu sỏ. Những ai mang họ Himmler đều rất khó tìm được việc. Năm 30 tuổi, bác có bài phỏng vấn với nhà báo Norbert Lebert, bài đó cùng với nhiều bài khác đã được con trai của ông là Stefan Lebert xuất bản lần đầu vào năm 2000 trong cuốn sách có tựa đề My Fathers keeper: Children of Nazi Leaders (Tạm dịch: Giữ gìn cho cha tôi: Con cái của các lãnh đạo Quốc xã). Trong bài phỏng vấn, bác Gudrun nói về việc cố gắng phục hồi danh dự cho cha mình; bác dự định sẽ nghiên cứu trong kho lưu trữ và xuất bản một cuốn sách đưa sự thật về ông ra ánh sáng. Gebhard, người đã chăm sóc bác trong chừng mực có thể trong suốt những năm sau chiến tranh, đã đưa cho bác, có lẽ là để phục vụ cho ý định này, tài liệu duy nhất dài 16 trang mô tả về con người Heinrich mà ông đã viết năm 1956. Bác đã không bao giờ viết được tiểu sử về cha mình.

Khi còn trẻ, bác đã bướng bỉnh giữ lấy tên họ của mình. Bởi vậy, bác buộc phải đổi chỗ làm hết lần này đến lần khác, làm thợ cắt vải váy áo, làm khoán sản phẩm, làm trợ lý văn phòng và, cuối cùng, làm thư ký. Về sau, bác lập gia đình, trở thành một bà nội trợ, mẹ của hai đứa trẻ. Dường như bác đã tìm được nơi nương tựa và hỗ trợ từ những nhóm vẫn trung thành với lý tưởng Quốc gia Xã hội và giảm nhẹ hay phủ nhận các việc làm khủng khiếp của cha mình.

•••

Richard Wendler bị người Mỹ bắt được sau ngày 8 tháng 5 năm 1945, dưới cái tên Kurt Kummermehr. Ông lấy tên này vì sợ bị giao về Ba Lan và bị kết án tử hình ở đó. Ngày 3 tháng 8 năm 1948, người Mỹ phát hiện ra danh tính thật của ông và Wendler bị chuyển vào trại tạm giam ở Ludwigsburg gần Stuttgart. Tháng 11 năm đó, ông viết cho Gebhard và Hilde rằng từ khi bị tạm giam ông cảm thấy nội tâm mình nhẹ nhõm hơn “bởi thật nặng nề khi tôi được tự do đi lại bên ngoài trong khi các đồng chí vốn cũng chẳng làm gì sai trái lại phải chịu giam cầm sau hàng rào thép gai. Giờ tôi đã được ở bên họ”.

Ngày 20 tháng 12 năm 1948, ông bị Tòa án Tẩy trừ Quốc xã vùng Bắc Württemberg xếp loại “tội phạm đầu sỏ và bị đưa tới một trại lao động. Lý do Tòa đưa ra quyết định này là vì bị cáo luôn tỏ ra là một kẻ Quốc xã kiên định và trung thành phục vụ chế độ. Các nhân chứng khai rằng ông ta không hoàn toàn tán thành tất cả các biện pháp bạo lực đã được đưa ra, nhưng vì là Cao ủy Kielce, Cao ủy thành phố Czestochowa, Thống đốc Cracow và Lublin, nên ông ta phải bị xem là thuộc nhóm lãnh đạo của chế độ Quốc xã khủng bố.

Richard Wendler lập tức gửi đơn xin kháng án. Nhưng ông ta viết cho Gebhard tháng 3 năm 1949 rằng ông ta không quá hy vọng có được một bản án khoan dung hơn, bởi chẳng thể chờ đợi điều gì tốt đẹp từ Tòa án Tẩy trừ Quốc xã Stuttgart, ông ta nói, đám hội thẩm là một lũ cặn bã, một lũ Đảng viên Cộng sản và thành viên của Verband Verfolgter des Naziregimes (Hội những người bị chế độ Quốc xã ngược đãi), và phán quyết của họ là “không rõ ràng”. “Bọn xỏ lá và những thứ đại loại như vậy” đang chiếm số đông trong “công cuộc giải phóng khỏi chủ nghĩa Quốc xã và chủ nghĩa quân phiệt”. Ngày 28 tháng 4 Tòa án Tẩy trừ Quốc xã Trung ương nâng loại tội phạm của ông ta thành “tội phạm đầu sỏ”, do chức vụ thống đốc chỉ có thể giao cho những Đảng viên Quốc xã hàng đầu hay những người ủng hộ nền chuyên chế Quốc xã. Tuy nhiên, Wendler được thả ngay từ ngày 20 tháng 12 năm đó và quay về Rosenheim, nơi vợ ông ta đang làm việc trong một bệnh viện đa khoa đồng thời học lấy bằng dược. Không lâu sau đó, họ chuyển tới gần Prien bên bờ hồ Chiemsee.

Các nỗ lực không ngừng của Wendler nhằm phục hồi quyền công dân cho bản thân cuối cùng đã khiến đơn chống án mà ông ta trình ra trước Toà án Tẩy trừ Quốc xã Trung ương ở Württemberg-Baden được xem xét, dẫn tới giảm tội danh của ông ta xuống còn ở mức “phạm tội”, theo một quyết định đưa ra ngày 12 tháng 9 năm 1952. Điều này có nghĩa là phần lớn số tài sản đáng ra bị tịch thu để “chuộc tội” của ông ta đã được giữ lại. Trong văn bản dày sáu trang nêu lý do đưa ra quyết định này, Tòa án Tẩy trừ đã nói rằng “dù xem xét với tinh thần thiện chí nhất, họ vẫn không thể nào tin vào khẳng định của bị đơn” rằng ông ta đã thực hiện nghĩa vụ ở Ba Lan không phải với vai trò một Đảng viên Quốc gia Xã hội mà chỉ là một công chức chính quyền, và không hề biết về những gì Đảng Quốc xã dự định sẽ làm với người Do Thái và Ba Lan, kể cả những gì đang diễn ra ở vùng Chính quyền chung. Toà cũng xét tới lý lẽ của ông ta rằng dù ông ta đã nhận thấy không thể né tránh ý muốn buộc ông ta gia nhập SS của Himmler, nhưng ông ta chưa bao giờ tích cực tham gia hoạt động cho tổ chức đó do không tin tưởng vào nó. Xét cho cùng, Wendler đã được thăng tới chức SS Gruppenführer và được tặng thưởng vô số huân huy chương như Dao găm Danh dự, Thanh gươm Danh dự và Huy hiệu Đảng bằng Vàng. Tuy nhiên, ngay cả cơ quan điều tra Ba Lan cũng không thể chứng minh ông ta có bất cứ hành động nào can dự trực tiếp nào vào các tội ác tàn bạo.

Dù vậy, tòa đã bác bỏ đề nghị hạ xếp loại tội danh xuống là “người ủng hộ” của ông ta sau đó:

Đánh đồng một người đã leo được tới cấp tướng trong tổ chức SS*, một người ngay từ lúc đầu cho tới tận khi Đức Quốc xã sụp đổ đã nắm giữ vị trí hàng đầu trong chính quyền của vùng lãnh thổ bị chiếm đóng, nơi phải chịu chế độ bạo ngược tàn tệ nhất và sự hủy diệt tàn bạo của bọn Quốc xã - đánh đồng một kẻ như vậy với một người ủng hộ vô hại sẽ là sự nhạo báng đối với quá trình thanh tẩy chính trị.

Ít nhất, giờ đây Wendler đã có thể tìm kiếm việc làm. Cuối cùng ông tìm được một chân trợ lý văn phòng trong một văn phòng luật ở Munich; suốt tuần ông ta ở cùng cô cháu gái lớn nhất và gia đình bà. Tuy nhiên, ông không vừa lòng với cuộc sống như vậy; ông muốn được hoàn toàn phục hồi quyền công dân và trở lại hành nghề luật sư. Đơn xin ân xá của ông ta cuối cùng đã được chấp thuận vào cuối năm 1955, thậm chí trước cả Gebhard. Dù ngày nay nghe có vẻ phi lý, nhưng từ ngày 1 tháng 11 năm 1955 ông ta được xếp loại là một “người ủng hộ”, có nghĩa là được hoàn toàn phục hồi quyền công dân và đã có thể hành nghề luật sư trở lại.

•

Cấp bậc thật của Wendler là SS Obergruppenführer. (TG)

— end note —

Mùa xuân 1959, Cục Lưu trữ Liên bang ở Koblenz gián tiếp tiếp cận ông ta để giúp xây dựng hồ sơ về Đông Âu thông qua việc ghi chép những gì ông ta nhớ được. Trong một tờ truyền đơn năm 1957, Cục Lưu trữ Liên bang nhấn mạnh rằng họ độc lập với mọi đảng phái chính trị, rằng mối quan tâm của họ không phải là kết tội hay che đậy quá khứ, mà là đưa ra đánh giá khách quan về các sự kiện lịch sử. Họ khẳng định, việc đó là vì lợi ích của toàn thể dân tộc Đức, mà quan trọng là để “dọn sạch những chướng ngại nghiêm trọng ngăn trở các mối quan hệ tốt đẹp giữa Đức và các quốc gia Slav, thiếu nó thì không thể có được hòa bình ở châu Âu”.

Đề nghị này được chuyển tới Wendler thông qua một người bạn cũ cũng là cựu đồng nghiệp, Friedrich Siebert, người vào năm 1948 bị lãnh án tù 12 năm ở Cracow nhưng được thả năm 1956, và lúc này một lần nữa được giữ chức vụ đáng tôn trọng là Bürgermeister (Thị trưởng) thị trấn Prien bên hồ Chiemsee. Nhưng Wendler chắc đã dè dặt không dám hợp tác với Cục Lưu trữ Liên bang mà ông ta xem là không thể lường trước được. Sau đó, năm 1970, toà án vùng ở Munich đã tiến hành các thủ tục sơ bộ xét xử ông ta “vì nghi ngờ ông tham gia vào việc trục xuất người Do Thái ở Cracow trong những năm 1942 và 1943”. Tuy nhiên quá trình tố tụng đã bị hủy bỏ ngày 7 tháng 10.

Đầu năm 1971, ông ta lại một lần nữa bị luận tội. Ông ta ủy nhiệm cho Tiến sĩ Alfred Seidl làm đại diện tại Munich. Seidl tốt nghiệp ở Munich năm 1937, sau đó làm trợ giảng trong trường đại học; cùng năm đó ông vào Đảng Quốc xã. Sau năm 1945, tại Tòa án Nuremberg, ông ta đã bào chữa không chỉ cho Hans Frank sếp cũ của Wendler mà cả cho Rudolf Hess, và bào chữa tại phiên tòa Nuremberg xử các bác sĩ SS cao cấp tại Hohenlychen, Giáo sư Karl Gebhardt, cũng như Tiến sĩ Fritz Fischer và Tiến sĩ Herta Oberheuser, cả ba đều chịu trách nhiệm về các thí nghiệm y học tàn nhẫn trên tù nhân ở Ravensbrück. Seidl cũng bào chữa cho Oswald Pohl. Trong thập niên 1970, ông ta có hai năm trên cương vị chủ tịch Đảng Liên hiệp Xã hội Cơ đốc tại Nghị viện Bavaria, và trong năm 1977-1978 là Bộ trưởng Nội vụ Bavaria, do đó chịu trách nhiệm việc giám sát hoạt động của các nhóm cực hữu.

Seidl là bậc thầy về tranh luận lòng vòng. Ông ta biện hộ rằng chẳng có lý do gì để nghi ngờ các bị cáo đã phạm những tội đang bị trừng phạt, bởi không thể chứng minh được rằng nếu đã là Thống đốc Cracow(!) thì phải thực sự biết rõ về sự tồn tại của một khu ghetto, ông ta nói tiếp, ta cũng phải tính đến thực tế “rằng khái niệm một khu ghetto” là cực kỳ rộng, những khu nhà chung cư riêng lẻ cũng thường được xem là các ghetto”. Đồng thời ông ta nộp đơn xin cho thân chủ của mình được công nhận là không đủ sức để đứng trước tòa. Theo chứng nhận của bác sĩ, Richard Wendler bị đau tim nặng; xơ vữa mạch máu và cứng lưỡi, có nghĩa là “khả năng tập trung và trí nhớ của ông ta đã suy giảm đáng kể”. Vụ xét xử bị “tạm đình chỉ” ngày 14 tháng 8 năm 1971. Một năm sau, ngày 24 tháng 8 năm 1972, Richard Wendler chết tại Prien bên bờ Chiemsee.

“Wölffchen” tức Karl Wolff, người đã giữ liên lạc với Hedwig Potthast và Gebhard Himmler trong một thời gian dài, cũng đã thuê Tiến sĩ Alfred Seidl làm luật sư bào chữa khi bị xét xử tháng 1 năm 1961 vì là đồng phạm trong việc sát hại hàng trăm ngàn người. Trong phiên tòa, Wolff, một nhân vật tao nhã đáng kính, đã tự cho rằng mình - bằng giọng điệu đặc trưng của thời Chiến tranh Lạnh - là một người chống Bolshevik đã gia nhập SS năm 1931 vì lý do này và đã đóng góp, trong vai trò Tư lệnh SS và Cảnh sát cao cấp, vào việc đầu hàng trước quân Đồng minh phương Tây tại Ý năm 1945 như là biểu hiện của cùng niềm tin đó. Đầu năm 1947, ông ta đã ra làm chứng cho bạn mình là Oswald Pohl, cựu Thượng tướng SS và Cục trưởng Cục Quản lý Kinh doanh SS, tại Nuremberg. Việc Wolff ca ngợi Pohl như một nhà quản lý kinh doanh tuyệt vời đã gây thêm bất lợi cho Pohl. Ông ta đã bị kết án tử hình và bị hành quyết.

Tại phiên tòa xử chính mình, Wolff phải chịu một cáo buộc bất lợi. Ông ta bị mô tả như một người rỗng tuếch, ba hoa và việc ông ta phản kháng rằng mình chẳng biết gì về chuyện giết hại người Do Thái ngày càng trở nên khó tin. Ngày 30 tháng 9 năm 1964, ông ta bị kết án 15 năm tù vì là đồng phạm trong ít nhất ba trăm ngàn vụ giết người (trong vụ trục xuất người Do Thái tới Treblinka); ông ta được thả vì lý do sức khỏe vào cuối tháng 8 năm 1969. Sau đó ông ta kiếm sống bằng cách bán đồ quân dụng cũ và tham gia các cuộc phỏng vấn, thuyết trình về quá khứ vẻ vang của mình. Ông ta sống những năm cuối đời ở Prien bên bờ Chiemsee, một nơi rõ ràng rất hấp dẫn đám cựu Đảng viên Quốc xã. Ông ta chết ngày 15 tháng 7 năm 1984 tại bệnh viện Rosenheim.

Trong thập niên 1950 và 1960, nhiều người viết tiểu sử về Heinrich Himmler đã phỏng vấn Gebhard. Ông thích kể cho họ về tuổi thơ và thời niên thiếu của Heinrich, nhưng gần như im lặng hoàn toàn trước bất cứ phán xét nào về sự nghiệp chính trị của em trai. Heinrich, ông nói, từng là một người nhạy cảm, từ tâm, luôn duy trì mối quan hệ cá nhân tốt đẹp với các anh em mình và chưa bao giờ ép buộc bất cứ người thân nào phải gia nhập SS.

Ngay từ năm 1956, ông đã viết các ghi chép về Heinrich, trong đó ông bào chữa cho Heinrich và làm giảm trách nhiệm của ông ta trong các vụ tàn sát, như ông đã làm trong lời khai tại Nuremberg 10 năm trước, ông viết rằng, “Nỗi buồn lớn nhất” của Heinrich là những việc ông làm luôn liên quan tới “mặt tiêu cực của loài người”. Điều này phù hợp với nhận xét về Heinrich của Cục trưởng Cục hải ngoại của Cơ quan An ninh SS, Walter Schellenberg, và của bác sĩ riêng của Heinrich là Felix Kersten. Cả hai đều thân cận với Himmler và đều ghi lại các nhận xét gần như đồng nhất về Thống chế SS trong hồi ký của mình. Phải chăng điều này có nghĩa là kẻ sát nhân hàng loạt tàn ác nhất mọi thời đại đã đau khổ khi phải làm công việc bẩn thỉu, trong khi thực tế điều ông ta thực sự khao khát muốn làm là cống hiến, như những người khác, cho công cuộc xây dựng một xã hội lý tưởng? Có đúng là Heinrich Himmler không mấy để tâm vào việc điều hành nhiều Trụ sở Trung ương khác nhau mà ông ta chịu trách nhiệm, để mặc phần lớn cho các cấp phó của mình làm; ông ta xem mình trước tiên và trên hết là một “nhà giáo dục”, người phải giữ gìn sự thống nhất về lý tưởng và chính trị trong đế chế của mình, vốn đang lớn mạnh với tốc độ ngày càng nhanh. Do đó, ông ta dành hầu hết thời gian của mình để giám sát và bồi dưỡng sự phát triển về tư tưởng của toàn thể nhân sự SS. Ông ta rõ ràng đã xem sự “hy sinh” của mình cho nhân dân và Quốc trưởng như một niềm vinh dự, một trọng trách được giao phó cho ông ta như một biệt đãi. Con gái Gudrun của ông ta dường như ý thức được điều đó. Bác nói đầy chân thành với Joseph Ackermann - người viết tiểu sử của Himmler - rằng, chỉ với tín đồ trung thành nhất của mình, Hitler mới có thể giao phó trọng trách “giải quyết những rác rưởi của Đế chế”.

Đã có lúc Gebhard mô tả Heinrich như một “kẻ lãng mạn nguy hiểm”. Có lần, không lâu trước khi Đế chế sụp đổ, ông kể với con gái rằng mình đã trách mắng Heinrich sao không quay lưng lại với Hitler sớm hơn - ông ta hẳn phải thấy rõ tai họa đang tới gần. Heinrich đã trả lời một cách bất lực: “Anh đang tìm cách phá bỏ lời thề trung thành sao?”

Dù tránh dính dáng tới Heinrich về mặt chính trị - một trong những mục đích của việc đó là để được miễn trách nhiệm, Gebhard liên tục cố gắng bào chữa cho người em trai mà hậu thế xem như hiện thân của cái ác. Ông nói về Heinrich như một bầy tôi trung thành, hy sinh bản thân cho chế độ, người chỉ có một sai lầm là không nhận ra đúng lúc rằng ông ta đang phụng sự sai người, còn bản thân ông, anh cả của ông ta, cũng đã lên tiếng chỉ trích ông ta về việc này.

Khi nghỉ hưu, Gebhard dành phần lớn thời gian sắp xếp các giấy tờ của gia đình và lập các album gia đình theo thời gian, trong đó ông cẩn thận dán vào các bức ảnh chụp Heinrich tại những buổi đón tiếp cấp quốc gia và các dịp lễ tiết khác. Tương tự, ông cũng thích ngắm ảnh mình mặc quân phục; trong tất cả những bức ảnh chụp thời chiến, ông đều hãnh diện tạo dáng với những huân huy chương tích lũy được. Vào những năm 1970, ông viết cuốn Những hồi ức để lại cho các con, cuốn sách mà tôi đã trích dẫn ở trên. Trong đó, ông khắc họa sự nghiệp của chính mình trong thời Quốc xã cứ như thể nó chẳng liên quan gì với chế độ. Ông chẳng đề cập gì tới việc vào Đảng hay gia nhập SS, và che giấu việc tham gia Waffen SS cũng như thực tế rằng Văn phòng Kỹ thuật Trung ương là một tổ chức thuộc Đảng. Hoạt động của ông trong khoảng từ năm 1933 tới 1945 do đó có vẻ như của một công chức phi chính trị chỉ biết làm tròn trách nhiệm ái quốc của mình, cả trong vai trò công chức lẫn một người lính, và là người sau chiến tranh phải chịu cảnh tù giam, bị ngăn cấm hành nghề chuyên môn và bị tước quyền hưu trí một cách hà khắc và bất công.

Một phần trong đó khắc họa bản thân ông như một người, trái ngược với em trai Heinrich, đã chống lại được sức cám dỗ trước sự sùng bái bao quanh Quốc trưởng và do đó luôn đứng về phía đúng đắn. Hitler không hề xuất hiện trong hồi ký của ông; cứ như thể ông ta chưa bao giờ tồn tại, mặc dù trong lúc bị tạm giam ông tỏ ra giận dữ trước con người đã dẫn dân tộc Đức đi lầm đường lạc lối. Nhưng chỉ ngay sau năm 1945, lòng thần tượng vị Quốc trưởng của người Đức và niềm tin của họ vào ông ta đã chuyển thành sự im lặng - và, trên tất cả, là sự im lặng về lòng nhiệt tình của chính họ, điều mà không ai sẵn sàng thừa nhận.

Lời bạt:
Lịch sử các gia đình

Tôi đã quen Dani, một người Do Thái Israel, từ rất lâu, nhưng rồi mấy năm không gặp lại anh. Mùa thu năm 1997, vài tháng sau khi tôi bắt đầu tìm hiểu hồ sơ về ông nội mình, chúng tôi tới Cracow vài ngày, đó là hành trình đi về vùng đất là nơi xuất thân của gia đình anh. Cha của chúng tôi đều sinh năm 1939, một người là người Do Thái Ba Lan sống sót sau chiến tranh tại thành phố Warsaw bị chiếm đóng nhờ có mang giấy tờ chứng nhận chủng tộc “Aryan”, người kia là cháu và con đỡ đầu của Heinrich Himmler, và luôn được nhận quà của Thống chế SS mỗi dịp sinh nhật và Giáng sinh.

Tại thị trấn cổ đầy lãng mạn Cracow, với những ngôi nhà, quảng trường và ngõ hẻm cổ kính, có các tiệm cà phê đắt đỏ được sửa sang theo phong cách Tân nghệ thuật; ngay sát chúng là những tòa nhà toát lên không khí của thời xã hội chủ nghĩa. Chúng tôi dạo bộ ngang qua các công trình gắn những tấm bảng gợi nhớ lại các thời kỳ xa hơn khi thị trấn này phát triển rực rỡ về văn hóa. Đi tiếp một quãng, tiếng nhạc pop vẳng ra từ những nhà hàng đồ ăn nhanh sáng choang giống như mọi nơi khác trên thế giới. Bên đường, chúng tôi tìm được một tiệm bánh nhỏ đang bán món bánh phô mai cắt thành từng vuông lớn trên khay nướng. Dani cười rạng rỡ - chiếc bánh có mùi vị đúng như bánh mà bà anh ở Warsaw từng làm.

Sự tĩnh lặng trong khu Kazimierz, khu Do Thái cũ của Cracow, thật kỳ dị. Trước chiến tranh có khoảng 15.000 người Do Thái sống trong thành phố. Năm 1941, họ bị dồn vào trong khu ghetto nhỏ bé, giống như cha mẹ của Dani ở Warsaw. Một năm sau, người Đức bắt đầu tống họ vào các trại diệt chủng, và rồi chỉ còn vài người sống sót. Ông nội của Dani, một bác sĩ, đã xoay xở để thoát được - một đồng nghiệp đã giúp ông trốn qua cửa sau của bệnh viện gần quảng trường, vốn là điểm tập kết trong khu ghetto Warsaw. Không lâu sau đó, cha của Dani, khi ấy mới ba tuổi, cũng thoát được cảnh bị trục xuất. Mang tên giả và giấy tờ giả, ông cùng cha mẹ mình được người anh rể không phải Do Thái của bà nội Dani che giấu. Cho tới lúc chiến tranh kết thúc, bà sống với một người chồng “Aryan” giả và một người chồng Do Thái thật, người phải chui nấp trong tủ quần áo mỗi khi có nguy hiểm.

Bộ phim nổi tiếng của Steven Spielberg, Schindlers List (tạm dich: Danh sách của Schindler), được quay tại quảng trường chính của Kazimierz. Oskar Schindler là một doanh nhân đã tìm cách cứu một số người Do Thái Cracow khỏi bị trục xuất. Phải chăng người ta đã quay ở đây bởi vì khu phố trông vẫn còn rất giống trước kia? Hay nó chỉ trông như vậy vì đã được phục dựng để làm cảnh quay cho bộ phim? Khu quảng trường vắng vẻ bao quanh bởi những ngôi nhà xám xịt, đổ nát; đám xe hơi đỗ ở giữa quảng trường. Chỉ có hai tòa nhà nổi bật lên: Đó là các nhà hàng phục vụ những món sang trọng trong tiếng nhạc klezmer* cho đám Mỹ gốc Do Thái dừng chân ở đây trước khi đi tiếp tới Auschwitz hay Majdanek. Trong khi Dani thấy khu phố hoang vắng này thật buồn bã, tôi lại có cảm giác kỳ dị rằng thời gian như đứng yên, các cư dân của nó chỉ mới vừa bị trục xuất. Auschwitz chỉ cách đó có 60 kilômét.

Nằm giữa đoạn đường từ trung tâm thị trấn tới khu Kazimierz là lâu đài hoàng gia cổ Wawel. Chính tại đây từ năm 1939 tới năm 1945, Hans Frank, người mà Richard Wendler phụng sự, đã cai trị miền Tây Ba Lan trên cương vị Toàn quyền chung. Khi Frank không còn được Himmler tin tưởng, ông ta vẫn được Hitler ủng hộ bởi rõ ràng ông ta đang khiến Quốc trưởng hoàn toàn hài lòng khi thực hiện nhiệm vụ biến vùng lãnh thổ của Chính quyền chung “thành một đống đổ nát”. Điều này làm tôi nhớ tới cuốn sách của Niklas - con trai Frank, tác phẩm đã gây bao phẫn nộ khi được xuất bản năm 1987 bởi trong đó ông đã bóc trần sự thật về cha mình một cách không thương tiếc. Sau đó tôi đọc được rằng Norman, con trai cả của Hans Frank, đã không muốn có con; ông muốn họ Frank mãi mãi biến mất khỏi cõi đời.

•

Một loại nhạc truyền thống của người Do Thái Ashkenazi ở Đông Âu.

— end note —

Khi còn trẻ, tôi cũng ước giá mình có thể rũ bỏ tên họ của mình. Sau chiến tranh, cái họ này cũng khiến Paula và các con gặp đủ mọi khó khăn tại thị trấn quê nhà. Cha tôi vẫn nhớ như in mọi chuyện. Đã có lúc cha chấp nhận sống yên ổn với họ tên mình, nhưng khi cha mẹ tôi tới Israel lần đầu tiên để thăm cha mẹ của Dani, cha đã nhẹ cả người khi qua được thủ tục hải quan mà không gặp rắc rối nào. Nhiều năm sau, cha của Dani kể với tôi rằng chính ông cũng đã lo rằng sẽ có chuyện khi cha mẹ tôi nhập cảnh vào nước ông. Mối lo của ông tan biến khi, một thôi thúc bất chợt đã khiến ông rà thử danh bạ điện thoại Tel Aviv* và tìm thấy trong đó đúng là có cả người mang họ Himmler. Khi còn bé, tôi thường tự an ủi mình bằng suy nghĩ rằng thật may là chị tôi và tôi đều là con gái - sau này chúng tôi có thể lập gia đình và từ bỏ cái họ khủng khiếp kia, nhờ thế giải thoát cả gia đình khỏi một vết nhơ bởi không có con trai nối dõi. Ở một số thời điểm, tôi cũng đã chấp nhận họ của mình.

•

Thành phố đông dân thứ hai của Israel.

— end note —

Gần một năm sau chuyến đi tới Ba Lan, Dani chuyển đến sống cùng tôi ở Berlin. Chúng tôi dành nhiều thời gian đi dạo quanh thành phố. Chúng tôi tìm kiếm dấu vết của thời kỳ Quốc xã và của thế hệ ông bà tôi, những người từng sống ở đây. Đầu tiên, chúng tôi tới tòa nhà của Đài phát thanh Đế chế ở Masurenallee, nơi ông Ernst đã làm việc suốt 12 năm. Tôi muốn bước vào trong, nhưng không biết phải giải thích ra sao nếu người gác cửa có hỏi. Vậy nên chúng tôi quay đi khi đã đứng trước cổng chính. Dani muốn xem Sân vận động Olympic mà Hitler đã xây cho “sứ mệnh dân tộc” của kỳ Thế vận hội năm 1936. Khi đứng trước công trình đồ sộ trống rỗng này, chúng tôi nhìn thấy những hình ảnh rất khác nhau trong mắt mình: Dani thì như thấy Quốc trưởng đang đứng trên bục, còn tôi thì cố tưởng tượng cảnh ông bà mình giữa đám đông khán giả. Họ từng sống rất gần Công viên Olympic.

Sau những lần tìm kiếm dấu vết của quá khứ như vậy, chúng tôi dành hàng giờ trò chuyện về lịch sử gia đình mình. Ở tuổi thiếu niên, cả hai chúng tôi đều được cha mình đưa cho đọc các tài liệu về chủ nghĩa Quốc gia Xã hội, và có lẽ chúng tôi quan tâm tới chủ đề này nhiều hơn phần lớn các bạn đồng trang lứa. Dani nắm rõ về lịch sử quân sự của Thế chiến II. Khi còn trẻ, anh rất thích làm mô hình máy bay Stuka Ju-87, Heinkels He-111 và Messerschmitt Me-109 của thập niên 1940 và tỉ mỉ trang trí chúng với chữ thập ngoặc. Về phần mình, tôi luôn quan tâm đến lịch sử về các nạn nhân và cuộc đấu tranh sinh tồn của họ. Mỗi người chúng tôi đều chọn cách dễ hơn để đối phó với gánh nặng lịch sử của gia đình mình bằng cách quan tâm đến lịch sử của phía bên kia, vay mượn một đặc tính khác từ họ, có thể nói là như vậy. Sau này, trong một cuộc thảo luận bàn tròn giữa hậu duệ của các tội phạm Quốc xã với hậu duệ của các nạn nhân của họ, tôi giật mình khi phát hiện ra rằng một vai trò của con cái những người bị ngược đãi và hành hạ là đem lại sự nguôi ngoai giải tội cho con cái của những tội phạm chiến tranh. Họ là những người an ủi khuyên giải cho hậu bối của bọn áp bức, cho họ bờ vai tựa vào để khóc cho nguôi ngoai và rồi ban cho họ sự miễn xá. Phát hiện này với tôi là một điều thật khủng khiếp.

Nếu thực sự chính khát vọng thầm kín muốn hòa giải giữa bên áp bức và phía các nạn nhân đã đưa Dani và tôi đến với nhau, thì trong cuộc sống thường ngày của chúng tôi không hề có điều đó. Trong mùa hè năm đó, cũng xảy ra những tranh cãi nảy lửa giữa chúng tôi; trong việc đó, sự khác biệt trong di sản gia đình của chúng tôi đã ảnh hưởng sâu sắc hơn nhiều so với những gì chúng tôi muốn thừa nhận.

Dường như hoàn toàn “không vấn đề gì” với Dani khi sống tại thủ đô cũ của Đệ tam Đế chế cùng cô cháu họ của Heinrich Himmler. Tuy nhiên, đôi khi anh có thể đột nhiên cảm thấy tất cả những gì xung quanh chợt trở nên thù địch, thậm chí đáng sợ, đặc biệt là trước các cuộc kiểm tra của chính quyền, với lối câu nệ thủ tục đần độn kiểu Đức - vào những lúc như vậy thậm chí một người lái xe buýt không thân thiện cũng biến thành một tên “Quốc xã”. Ban đầu, tôi thấy điều này thật buồn cười; tuy nhiên, cuối cùng nó khiến tôi nổi giận. Có lẽ chính sức mạnh của những cảm xúc kìm nén được thoát ra đã khiến tôi khiếp hãi. Những lúc như vậy, một hố sâu bất thông hiểu chợt toác ra giữa hai chúng tôi. Chúng tôi tiếp tục gặp phải những tình huống, các từ ngữ và hình ảnh nhạy cảm gây nên những phản ứng dữ dội trong cả hai.

Có lần, chúng tôi cãi nhau vì Dani đã lẩm bẩm chửi ai đó là “đồ Quốc xã khốn nạn”, tôi đã yêu cầu anh nên bớt vơ đũa cả nắm khi phán xét người khác, anh liền giận dữ đáp lại: “Còn điều quan trọng nhất với em là lúc nào cũng phải cư xử đúng đắn!” Tôi không tài nào chịu đựng được nhận xét đó; từ “đúng đắn” đó mang một nghĩa rất khủng khiếp đối với tôi. Nó khiến tôi nhớ đến bài diễn văn về Poznan* tai tiếng của ông họ tôi, trong đó ông ta ca ngợi bản thân và tay Trung tướng SS của mình vì cái cách “đúng đắn” mà họ đã tiến hành các hoạt động giết người. Dani nhanh chóng vượt qua cơn nóng giận và hết sức hối hận, nhưng tôi không thể tách những từ ấy khỏi ý nghĩa lịch sử của chúng. Các tình huống như vây khiến chúng tôi nhận ra quá khứ vẫn quanh quẩn bên mình dù vẻ ngoài đã nguôi ngoai phần nào. Bình thường, chúng tôi có thể đối phó với nó. Tuy nhiên, mỗi khi có xung đột, chúng tôi đột nhiên trở lại thành hậu duệ của những kẻ áp bức và của các nạn nhân, một người Đức và một người Do Thái.

•

Tên một thành phố nằm bên sông Warta ở Tây Trung bộ Ba Lan.

— end note —

Đã có rất nhiều sách vở viết về mức độ ám ảnh của thời Quốc xã đối với gia đình của cả những kẻ đàn áp lẫn các nạn nhân. Phía nạn nhân chủ yếu bị ám ảnh bởi những cơn ác mộng lặp lại suốt cuộc đời họ, bị hành hạ không chỉ bởi các hồi ức mà còn vì nỗi tủi hổ - nỗi tủi hổ trước sự nhục nhã họ phải chịu đựng, và còn tủi hổ vì họ là những người sống sót. Thậm chí con cháu họ cũng có những giấc mơ về nỗi sợ hãi và sự hành hạ, cả Dani cũng vậy. Anh thường mơ thấy những người xa lạ đang đuổi giết mình. Tôi chỉ có những giấc mơ như vậy thời còn nhỏ, trong đó tôi bị đuổi bắt và đờ người ra vì khiếp hãi. Sau này tôi lại hay mơ thấy mình có hành động bạo lực với người khác hơn.

Sau chiến tranh, trước khi di cư sang Israel, bà nội của Dani đã viết lại lịch sử của gia đình. Chỉ có thể đoán được nỗi khiếp hãi trong những trải nghiệm của bà khi ấy, nỗi sợ hãi cái chết thường trực ẩn sau những lời kể tưởng như nhẹ nhàng, chẳng hạn, khi bà kể lại vô số lần gia đình phải đi tìm nơi trú ẩn mới, bao nhiêu lần họ chỉ vừa kịp trốn thoát khỏi mối nguy bị bắt và chuyển cho Gestapo bởi có ai đó đã chỉ điểm họ - và dù cho có giấy tờ giả và hối lộ, họ vẫn liên tục bị bán đứng. Chỉ đến sau này, cha của Dani mới hiểu được những trải nghiệm đầy thương tổn thời niên thiếu đã ghi dấu lên quãng đời còn lại của mình ra sao. Cách đây một năm, ông mới có đủ can đảm để đọc ghi chép của mẹ mình và dịch nó ra cho chúng tôi và các cháu của ông đọc.

Tài liệu của bà tôi Paula cũng nằm im suốt nhiều thập kỷ, bị vùi giữa đống giấy tờ khác trong nhà cha tôi mà chẳng ai ngó ngàng đến. Chỉ nhờ những nghiên cứu trong cuốn sách này mà chúng mới được gia đình tôi để ý đến.

Nhà tâm lý học Israel, Dan Bar-On, đã nói về “bức tường im lặng” được dựng lên suốt nhiều năm trời và đè nặng lên gia đình của nạn nhân và của kẻ gây tội ác. Nó hầu như không thể phá vỡ bởi các hậu duệ, thế hệ thứ hai và kể cả thứ ba, vẫn tiếp tục lưu truyền những huyền thoại trong gia đình, do đó trở thành “đồng lõa” với thế hệ trước đó. Trong điều kiện như vậy, việc dựng lại quá khứ càng gần với sự thật càng tốt là chuyện khó xảy ra. Không chỉ vì sau nhiều năm trời mọi chuyện đã rối nùi không thể tháo gỡ; không chỉ vì thời gian trôi qua đã lâu; không chỉ vì trong cuộc đời mỗi người các ký ức liên tục bị “viết lại” và do đó khó có thể tin được. Mà còn vì mỗi thành viên trong gia đình lại tự tạo nên phiên bản của riêng mình về quá khứ. Cũng một quá khứ đó, đột nhiên có rất nhiều “sự thật”. Đó là điều bản thân tôi đã gặp phải khi viết cuốn sách này.

Có lẽ tôi đã tiến hành nghiên cứu về quá khứ này trong những điều kiện lý tưởng nhất khi điều tra lịch sử gia đình một ai đó - tức là, được sự đồng thuận từ những người thân của tôi. Không có trở ngại nào ngáng cản tôi, không có ai từ chối trao đổi với tôi, không tài liệu nào bị giấu đi. Trái lại, khá bất ngờ khi người thân của tôi đã đưa cho tôi những tài liệu riêng tư quan trọng mà tới khi ấy tôi không hề biết rằng có tồn tại. Nhưng dù có được tất cả những điều đó, việc nghiên cứu vẫn vô cùng chậm chạp và vất vả. Tôi thường xuyên có cảm giác mình đang chiến đấu chống lại một sự kháng cự vô hình nào đó.

Cứ như thể tôi đang đi qua một màn sương mù dày đặc gồm những sự việc mơ hồ chỉ được hiểu nửa vời, bị che giấu, bị lý giải lại hay thậm chí bị làm sai lệch. Màn sương này có sức hấp dẫn của nó; cuối cùng nó khiến mọi người dù ít dù nhiều đều đồng lõa trong việc duy trì các huyền thoại trong gia đình.

Dù cương quyết làm rõ mọi việc, tôi vẫn mất rất lâu để giải phóng bản thân khỏi các huyền thoại ấy. Khi điều tra lịch sử gia đình của chính mình, thật khó để vượt qua những điểm mù tồn tại bởi ta quá gần với đối tượng nghiên cứu của mình. Đó là một quá trình không hề dễ chịu, và luôn đi kèm nỗi sợ về những mất mát mà nó có thể đem lại. Thật khó để đối mặt với cha đẻ của chính mình khi kết quả nghiên cứu đe dọa làm lộ ra những thứ từ lâu đã bị kìm nén. Thật khó để cùng cả nhà nhìn lại các bức ảnh gia đình vì tính cho đến lúc ấy tất cả chúng tôi chỉ thấy trong đó những cảnh thời ấu thơ trong trẻo hay một hôn lễ hạnh phúc, chứ không phải những huy hiệu Đảng Quốc xã, băng tay có chữ thập ngoặc hay huy hiệu cành sồi và đầu lâu của SS.

Có lẽ tôi đã được hỏi cha mẹ và các bác mình nhiều câu hỏi mang tính phê phán và tự do hơn mức có thể, dù có những lúc chính tôi đã bỏ ngang cuộc trò chuyện với người thân, thay đổi chủ đề hay đơn giản là không hỏi thêm vào chính thời điểm có gì đó thực sự có nguy cơ lộ ra. Tôi cũng thường cảm thấy khó mà thực hiện tiếp cuộc nghiên cứu, bởi một số điều bắt gặp trong hồ sơ khiến tôi chết lặng và không thể tiếp tục suốt nhiêu tuần, thậm chí nhiều tháng liền. Dần dần tôi mới nhận thức được rằng những quãng dừng dài, thậm chí việc vùi đầu vào các tiểu tiết mà dường như chỉ là việc làm bâng quơ cũng có ý nghĩa khi nhìn lại, bởi chúng giải phóng tôi khỏi trạng thái trì trệ tinh thần luôn xảy ra mỗi khi tôi phải đối mặt với những tài liệu “quan trọng”.

Không hiếm lần tôi có cảm giác rằng mình đã làm một việc quá sức, tôi sợ mình đã hơi không khách quan, và tự hỏi rằng, sau khi tiêu tốn bao sức lực lần theo một dấu vết khác không đi tới đâu, tại sao tôi vẫn tiếp tục chui đầu vào đống rắc rối này. Và tại sao là tôi, tại sao không phải chị tôi hay một anh chị họ nào khác? Điều gì đã lôi kéo tôi lục lại lịch sử gia đình mình?

Hai năm sau cuộc gọi của cha tôi, cuộc gọi đã là điểm khởi đầu cho cuốn sách này, con trai của tôi và Dani ra đời. Tôi vẫn thấy sợ thời khắc nó biết được rằng một nửa của gia đình nó đã từng dùng mọi cố gắng để thủ tiêu nửa bên kia. Điều duy nhất giúp việc chờ đợi khoảnh khắc ấy dễ dàng hơn cho tôi là tôi sẽ có thể trả lời câu hỏi của con và kể rõ cho con rằng các tiền bối của tôi đã gây nên tội ác và phải chịu trách nhiệm tới mức nào.

Table of Contents

1. Start
2. Lời giới thiệu
3. Lời nói đầu Những chuyện cũ

4. 1. Tôi không bao giờ được gọi một tiếng “Ông ơi”: Cuộc điện thoại

5. 2. Một gia đình trung lưu hoàn hảo: Gebhard, Anna và các con trai

6. 3. “Nuôi dưỡng các con trở thành người thấm đẫm tinh thần Đức”: Thời niên thiếu ở Đế quốc Đức

7. 4. “Hết hố đạn này đến hố đạn khác”: Sự sụp đổ của Cựu Thế giới

8. 5. “Thứ Sáu này chúng ta sẽ nổ súng”: Hai anh em trong Freikorps

9. 6. “Mọi người đều cuồng lên vì phấn khích”: Cuộc chính biến

10. 7. Cống hiến và hy sinh: Những năm tháng sau Cuộc chính biến

11. 8. “Chúng ta phải hạnh phúc”: Heinrich và Marga

12. 9. “Cuối cùng cũng có chỗ đứng trong pháo đài”: Lên nắm quyền lực

13. 10. “Kiên định với Chủ nghĩa Quốc gia Xã hội”: Sự vươn lên của ba anh em

14. 11. Giáo dục nhân dân hy sinh vì sự nghiệp chung: Gebhard - sự nghiệp của một công chức

15. 12. “Tiếp tục hành quân. Tiếp tục chiến đấu. Tiếp tục công tác”: Ernst và bè bạn

16. 13. “Richard luôn luôn chân thành của ngài”: Richard Wendler và người em rể của mình

17. 14. “Xin đừng quên em. X của anh”: Tình nhân của Heinrich, Hedwig Potthast

18. 15. “Chúng không thể tước đi những kỷ niệm êm đẹp của chúng ta”: Ba anh em và sự sụp đổ của Đệ tam Đế chế

19. 16.“Nạn nhân của anh trai mình”: Sau năm 1945 - Khởi đầu mới

20. Lời bạt: Lịch sử các gia đình

Landmarks

1. Table of Contents

2. Cover

Table of Contents

- Start
- Lời giới thiệu
- Lời nói đầu Những chuyện cũ

- 1. Tôi không bao giờ được gọi một tiếng “Ông ơi”: Cuộc điện thoại

- 2. Một gia đình trung lưu hoàn hảo: Gebhard, Anna và các con trai

- 3. “Nuôi dưỡng các con trở thành người thấm đẫm tinh thần Đức”: Thời niên thiếu ở Đế quốc Đức

- 4. “Hết hố đạn này đến hố đạn khác”: Sự sụp đổ của Cựu Thế giới

- 5. “Thứ Sáu này chúng ta sẽ nổ súng”: Hai anh em trong Freikorps

- 6. “Mọi người đều cuồng lên vì phấn khích”: Cuộc chính biến

- 7. Cống hiến và hy sinh: Những năm tháng sau Cuộc chính biến

- 8. “Chúng ta phải hạnh phúc”: Heinrich và Marga

- 9. “Cuối cùng cũng có chỗ đứng trong pháo đài”: Lên nắm quyền lực

- 10. “Kiên định với Chủ nghĩa Quốc gia Xã hội”: Sự vươn lên của ba anh em

- 11. Giáo dục nhân dân hy sinh vì sự nghiệp chung: Gebhard - sự nghiệp của một công chức

- 12. “Tiếp tục hành quân. Tiếp tục chiến đấu. Tiếp tục công tác”: Ernst và bè bạn

- 13. “Richard luôn luôn chân thành của ngài”: Richard Wendler và người em rể của mình

- 14. “Xin đừng quên em. X của anh”: Tình nhân của Heinrich, Hedwig Potthast

- 15. “Chúng không thể tước đi những kỷ niệm êm đẹp của chúng ta”: Ba anh em và sự sụp đổ của Đệ tam Đế chế

- 16.“Nạn nhân của anh trai mình”: Sau năm 1945 - Khởi đầu mới

- Lời bạt: Lịch sử các gia đình