[SN] Biết Ta Đích Thực Là Ai - The Book
Author: Alan Watts
Date: 2011-09-27 17:00:00+00:00
Keywords: Alan Watts; Ebook Song ngữ; Tôn Giáo; Tâm linh; Triết học
Description: Alan Watts THE BOOK On the Taboo Against Knowing Who You Are Vintage Books * * * Biết Ta Đích Thực Là Ai Dịch giả: Vân Nga Nhã Nam phát hành NXB Lao Động - 2015- Ebook Tiếng Anh: Amazon Ebook tiếng Việt: VCTVEGROUP Ebook Song ngữ: Shivaya Trình bày bìa: Duy Hoàng Hoàn thành: Tháng 6 - 2020
Publisher: Knopf Doubleday Publishing Group
Rights: Copyright © 1966 by Alan Watts

TO MY CHILDREN AND GRANDCHILDREN
TẶNG CÁC CON VÀ CÁC CHÁU

Joan, David, Elizabeth, Christopher
Tia, Mark, Richard, Lila, Diane
Ann, Myra, Michael

CONTENTS

| About the Author
| PREFACE

One

INSIDE INFORMATION

Two

THE GAME OF BLACK-AND-WHITE

Three

HOW TO BE A GENUINE FAKE

Four

THE WORLD IS YOUR BODY

Five

SO WHAT?

Six

IT

| THE BOOKS

About the Author

Alan Watts

Alan Watts, who held both a master’s degree in theology and a doctorate of divinity, has earned the reputation of being one of the most original and “unrutted” philosophers of the century. He is best known as an interpreter of Zen Buddhism in particular, and of Indian and Chinese philosophy in general. He was the author of more than twenty books on the philosophy and psychology of religion, including (in Vintage Books) Behold the Spirit, Does It Matter? The Joyous Cosmology, Nature, Man and Woman, The Supreme Identity, The Way of Zen, The Wisdom of Insecurity, This Is It, Beyond Theology, Psychotherapy East and West, and Cloud-Hidden, Whereabouts Unknown: A Mountain Journal. He died in 1973.[Vi]

PREFACE

This book explores an unrecognized but mighty taboo—our tacit conspiracy to ignore who, or what, we really are. Briefly, the thesis is that the prevalent sensation of oneself as a separate ego enclosed in a bag of skin is a hallucination which accords neither with Western science nor with the experimental philosophy-religions of the East—in particular the central and germinal Vedanta philosophy of Hinduism. This hallucination underlies the misuse of technology for the violent subjugation of man’s natural environment and, consequently, its eventual destruction.

We are therefore in urgent need of a sense of our own existence which is in accord with the physical facts and which overcomes our feeling of alienation from the universe. For this purpose I have drawn on the insights of Vedanta, stating them, however, in a completely modern and Western style—so that this volume makes no attempt to be a textbook on or introduction to Vendanta in the ordinary sense. It is rather a cross-fertilization of Western science with an Eastern intuition.

Particular thanks are due my wife, Mary Jane, for her careful editorial work and her comments on the manuscript. Gratitude is also due the Bollingen Foundation for its support of a project which included the writing of this book.[Vi]

Alan Watts
Sausalito, California
January 1966

One

INSIDE INFORMATION

Just what should a young man or woman know in order to be “in the know”? Is there, in other words, some inside information, some special taboo, some real lowdown on life and existence that most parents and teachers either don’t know or won’t tell?

In Japan it was once customary to give young people about to be married a “pillow book.” This was a small volume of wood-block prints, often colored, showing all the details of sexual intercourse. It wasn’t just that, as the Chinese say, “one picture is worth ten thousand words.” It was also that it spared parents the embarrassment of explaining these intimate matters face-to-face. But today in the West you can get such information at any newsstand. Sex is no longer a serious taboo. Teenagers sometimes know more about it than adults.

But if sex is no longer the big taboo, what is? For there is always something taboo, something repressed, unadmitted, or just glimpsed quickly out of the corner of one’s eye because a direct look is too unsettling. Taboos lie within taboos, like the skins of an onion. What, then, would be The Book which fathers might slip to their sons and mothers to their daughters, without ever admitting it openly?[Vi]

In some circles there is a strong taboo on religion, even in circles where people go to church or read the Bible. Here, religion is one’s own private business. It is bad form or uncool to talk or argue about it, and very bad indeed to make a big show of piety. Yet when you get in on the inside of almost any standard-brand religion, you wonder what on earth the hush was about. Surely The Book I have in mind wouldn’t be the Bible, “the Good Book”—that fascinating anthology of ancient wisdom, history, and fable which has for so long been treated as a Sacred Cow that it might well be locked up for a century or two so that men could hear it again with clean ears. There are indeed secrets in the Bible, and some very subversive ones, but they are all so muffled up in complications, in archaic symbols and ways of thinking, that Christianity has become incredibly difficult to explain to a modern person. That is, unless you are content to water it down to being good and trying to imitate Jesus, but no one ever explains just how to do that. To do it you must have a particular power from God known as “grace,” but all that we really know about grace is that some get it and some don’t.

The standard-brand religions, whether Jewish, Christian, Mohammedan, Hindu, or Buddhist, are—as now practiced—like exhausted mines: very hard to dig. With some exceptions not too easily found, their ideas about man and the world, their imagery, their rites, and their notions of the good life don’t seem to fit in with the universe as we now know it, or with a human world that is changing so rapidly that much of what one learns in school is already obsolete on graduation day.[Vi]

The Book I am thinking about would not be religious in the usual sense, but it would have to discuss many things with which religions have been concerned—the universe and man’s place in it, the mysterious center of experience which we call “I myself,” the problems of life and love, pain and death, and the whole question of whether existence has meaning in any sense of the word. For there is a growing apprehension that existence is a rat-race in a trap: living organisms, including people, are merely tubes which put things in at one end and let them out at the other, which both keeps them doing it and in the long run wears them out. So to keep the farce going, the tubes find ways of making new tubes, which also put things in at one end and let them out at the other. At the input end they even develop ganglia of nerves called brains, with eyes and ears, so that they can more easily scrounge around for things to swallow. As and when they get enough to eat, they use up their surplus energy by wiggling in complicated patterns, making all sorts of noises by blowing air in and out of the input hole, and gathering together in groups to fight with other groups. In time, the tubes grow such an abundance of attached appliances that they are hardly recognizable as mere tubes, and they manage to do this in a staggering variety of forms. There is a vague rule not to eat tubes of your own form, but in general there is serious competition as to who is going to be the top type of tube. All this seems marvelously futile, and yet, when you begin to think about it, it begins to be more marvelous than futile. Indeed, it seems extremely odd.[Vi]

It is a special kind of enlightenment to have this feeling that the usual, the way things normally are, is odd—uncanny and highly improbable. G. K. Chesterton once said that it is one thing to be amazed at a gorgon or a griffin, creatures which do not exist; but it is quite another and much higher thing to be amazed at a rhinoceros or a giraffe, creatures which do exist and look as if they don’t. This feeling of universal oddity includes a basic and intense wondering about the sense of things. Why, of all possible worlds, this colossal and apparently unnecessary multitude of galaxies in a mysteriously curved space-time continuum, these myriads of differing tube-species playing frantic games of one-upmanship, these numberless ways of “doing it” from the elegant architecture of the snow crystal or the diatom to the startling magnificence of the lyrebird or the peacock?

Ludwig Wittgenstein and other modern “logical” philosophers have tried to suppress this question by saying that it has no meaning and ought not to be asked. Most philosophical problems are to be solved by getting rid of them, by coming to the point where you see that such questions as “Why this universe?” are a kind of intellectual neurosis, a misuse of words in that the question sounds sensible but is actually as meaningless as asking “Where is this universe?” when the only things that are anywhere must be somewhere inside the universe. The task of philosophy is to cure people of such nonsense. Wittgenstein, as we shall see, had a point there. Nevertheless, wonder is not a disease. Wonder, and its expression in poetry and the arts, are among the most important things which seem to distinguish men from other animals, and intelligent and sensitive people from morons.[Vi]

Is there, then, some kind of a lowdown on this astounding scheme of things, something that never really gets out through the usual channels for the Answer—the historic religions and philosophies? There is. It has been said again and again, but in such a fashion that we, today, in this particular civilization do not hear it. We do not realize that it is utterly subversive, not so much in the political and moral sense, as in that it turns our ordinary view of things, our common sense, inside out and upside down. It may of course have political and moral consequences, but as yet we have no clear idea of what they may be. Hitherto this inner revolution of the mind has been confined to rather isolated individuals; it has never, to my knowledge, been widely characteristic of communities or societies. It has often been thought too dangerous for that. Hence the taboo.

But the world is in an extremely dangerous situation, and serious diseases often require the risk of a dangerous cure—like the Pasteur serum for rabies. It is not that we may simply blow up the planet with nuclear bombs, strangle ourselves with overpopulation, destroy our natural resources through poor conservation, or ruin the soil and its products with improperly understood chemicals and pesticides. Beyond all these is the possibility that civilization may be a huge technological success, but through methods that most people will find baffling, frightening, and disorienting—because, for one reason alone, the methods will keep changing. It may be like playing a game in which the rules are constantly changed without ever being made clear—a game from which one cannot withdraw without suicide, and in which one can never return to an older form of the game.[Vi]

But the problem of man and technics is almost always stated in the wrong way. It is said that humanity has evolved one-sidedly, growing in technical power without any comparable growth in moral integrity, or, as some would prefer to say, without comparable progress in education and rational thinking. Yet the problem is more basic. The root of the matter is the way in which we feel and conceive ourselves as human beings, our sensation of being alive, of individual existence and identity. We suffer from a hallucination, from a false and distorted sensation of our own existence as living organisms. Most of us have the sensation that “I myself” is a separate center of feeling and action, living inside and bounded by the physical body—a center which “confronts” an “external” world of people and things, making contact through the senses with a universe both alien and strange. Everyday figures of speech reflect this illusion. “I came into this world.” “You must face reality.” “The conquest of nature.”

This feeling of being lonely and very temporary visitors in the universe is in flat contradiction to everything known about man (and all other living organisms) in the sciences. We do not “come into” this world; we come out of it, as leaves from a tree. As the ocean “waves,” the universe “peoples.” Every individual is an expression of the whole realm of nature, a unique action of the total universe. This fact is rarely, if ever, experienced by most individuals. Even those who know it to be true in theory do not sense or feel it, but continue to be aware of themselves as isolated “egos” inside bags of skin.[Vi]

The first result of this illusion is that our attitude to the world “outside” us is largely hostile. We are forever “conquering” nature, space, mountains, deserts, bacteria, and insects instead of learning to cooperate with them in a harmonious order. In America the great symbols of this conquest are the bulldozer and the rocket—the instrument that batters the hills into flat tracts for little boxes made of ticky-tacky and the great phallic projectile that blasts the sky. (Nonetheless, we have fine architects who know how to fit houses into hills without ruining the landscape, and astronomers who know that the earth is already way out in space, and that our first need for exploring other worlds is sensitive electronic instruments which, like our eyes, will bring the most distant objects into our own brains.)[1] The hostile attitude of conquering nature ignores the basic interdependence of all things and events—that the world beyond the skin is actually an extension of our own bodies—and will end in destroying the very environment from which we emerge and upon which our whole life depends.

The second result of feeling that we are separate minds in an alien, and mostly stupid, universe is that we have no common sense, no way of making sense of the world upon which we are agreed in common. It’s just my opinion against yours, and therefore the most aggressive and violent (and thus insensitive) propagandist makes the decisions. A muddle of conflicting opinions united by force of propaganda is the worst possible source of control for a powerful technology.[Vi]

It might seem, then, that our need is for some genius to invent a new religion, a philosophy of life and a view of the world, that is plausible and generally acceptable for the late twentieth century, and through which every individual can feel that the world as a whole and his own life in particular have meaning. This, as history has shown repeatedly, is not enough. Religions are divisive and quarrelsome. They are a form of one-upmanship because they depend upon separating the “saved” from the “damned,” the true believers from the heretics, the in-group from the out-group. Even religious liberals play the game of “we’re-more-tolerant-than-you.” Furthermore, as systems of doctrine, symbolism, and behavior, religions harden into institutions that must command loyalty, be defended and kept “pure,” and—because all belief is fervent hope, and thus a cover-up for doubt and uncertainty—religions must make converts. The more people who agree with us, the less nagging insecurity about our position. In the end one is committed to being a Christian or a Buddhist come what may in the form of new knowledge. New and indigestible ideas have to be wangled into the religious tradition, however inconsistent with its original doctrines, so that the believer can still take his stand and assert, “I am first and foremost a follower of Christ/Mohammed/Buddha, or whomever.” Irrevocable commitment to any religion is not only intellectual suicide; it is positive unfaith because it closes the mind to any new vision of the world. Faith is, above all, open-ness—an act of trust in the unknown.[Vi]

An ardent Jehovah’s Witness once tried to convince me that if there were a God of love, he would certainly provide mankind with a reliable and infallible textbook for the guidance of conduct. I replied that no considerate God would destroy the human mind by making it so rigid and unadaptable as to depend upon one book, the Bible, for all the answers. For the use of words, and thus of a book, is to point beyond themselves to a world of life and experience that is not mere words or even ideas. Just as money is not real, consumable wealth, books are not life. To idolize scriptures is like eating paper currency.

Therefore The Book that I would like to slip to my children would itself be slippery. It would slip them into a new domain, not of ideas alone, but of experience and feeling. It would be a temporary medicine, not a diet; a point of departure, not a perpetual point of reference. They would read it and be done with it, for if it were well and clearly written they would not have to go back to it again and again for hidden meanings or for clarification of obscure doctrines.[Vi]

We do not need a new religion or a new bible. We need a new experience—a new feeling of what it is to be “I.” The lowdown (which is, of course, the secret and profound view) on life is that our normal sensation of self is a hoax, or, at best, a temporary role that we are playing, or have been conned into playing—with our own tacit consent, just as every hypnotized person is basically willing to be hypnotized. The most strongly enforced of all known taboos is the taboo against knowing who or what you really are behind the mask of your apparently separate, independent, and isolated ego. I am not thinking of Freud’s barbarous Id or Unconconscious as the actual reality behind the façade of personality. Freud, as we shall see, was under the influence of a nineteenth-century fashion called “reductionism,” a curious need to put down human culture and intelligence by calling it a fluky by-product of blind and irrational forces. They worked very hard, then, to prove that grapes can grow on thornbushes.[Vi]

As is so often the way, what we have suppressed and overlooked is something startlingly obvious. The difficulty is that it is so obvious and basic that one can hardly find the words for it. The Germans call it a Hintergedanke, an apprehension lying tacitly in the back of our minds which we cannot easily admit, even to ourselves. The sensation of “I” as a lonely and isolated center of being is so powerful and commonsensical, and so fundamental to our modes of speech and thought, to our laws and social institutions, that we cannot experience selfhood except as something superficial in the scheme of the universe. I seem to be a brief light that flashes but once in all the aeons of time—a rare, complicated, and all-too-delicate organism on the fringe of biological evolution, where the wave of life bursts into individual, sparkling, and multicolored drops that gleam for a moment only to vanish forever. Under such conditioning it seems impossible and even absurd to realize that myself does not reside in the drop alone, but in the whole surge of energy which ranges from the galaxies to the nuclear fields in my body. At this level of existence “I” am immeasurably old; my forms are infinite and their comings and goings are simply the pulses or vibrations of a single and eternal flow of energy.[Vi]

The difficulty in realizing this to be so is that conceptual thinking cannot grasp it. It is as if the eyes were trying to look at themselves directly, or as if one were trying to describe the color of a mirror in terms of colors reflected in the mirror. Just as sight is something more than all things seen, the foundation or “ground” of our existence and our awareness cannot be understood in terms of things that are known. We are forced, therefore, to speak of it through myth—that is, through special metaphors, analogies, and images which say what it is like as distinct from what it is. At one extreme of its meaning, “myth” is fable, falsehood, or superstition. But at another, “myth” is a useful and fruitful image by which we make sense of life in somewhat the same way that we can explain electrical forces by comparing them with the behavior of water or air. Yet “myth,” in this second sense, is not to be taken literally, just as electricity is not to be confused with air or water. Thus in using myth one must take care not to confuse image with fact, which would be like climbing up the signpost instead of following the road.

Myth, then, is the form in which I try to answer when children ask me those fundamental metaphysical questions which come so readily to their minds: “Where did the world come from?” “Why did God make the world?” “Where was I before I was born?” “Where do people go when they die?” Again and again I have found that they seem to be satisfied with a simple and very ancient story, which goes something like this:[Vi]

“There was never a time when the world began, because it goes round and round like a circle, and there is no place on a circle where it begins. Look at my watch, which tells the time; it goes round, and so the world repeats itself again and again. But just as the hour-hand of the watch goes up to twelve and down to six, so, too, there is day and night, waking and sleeping, living and dying, summer and winter. You can’t have any one of these without the other, because you wouldn’t be able to know what black is unless you had seen it side-by-side with white, or white unless side-by-side with black.

“In the same way, there are times when the world is, and times when it isn’t, for if the world went on and on without rest for ever and ever, it would get horribly tired of itself. It comes and it goes. Now you see it; now you don’t. So because it doesn’t get tired of itself, it always comes back again after it disappears. It’s like your breath: it goes in and out, in and out, and if you try to hold it in all the time you feel terrible. It’s also like the game of hide-and-seek, because it’s always fun to find new ways of hiding, and to seek for someone who doesn’t always hide in the same place.[Vi]

“God also likes to play hide-and-seek, but because there is nothing outside God, he has no one but himself to play with. But he gets over this difficulty by pretending that he is not himself. This is his way of hiding from himself. He pretends that he is you and I and all the people in the world, all the animals, all the plants, all the rocks, and all the stars. In this way he has strange and wonderful adventures, some of which are terrible and frightening. But these are just like bad dreams, for when he wakes up they will disappear.

“Now when God plays hide and pretends that he is you and I, he does it so well that it takes him a long time to remember where and how he hid himself. But that’s the whole fun of it—just what he wanted to do. He doesn’t want to find himself too quickly, for that would spoil the game. That is why it is so difficult for you and me to find out that we are God in disguise, pretending not to be himself. But when the game has gone on long enough, all of us will wake up, stop pretending, and remember that we are all one single Self—the God who is all that there is and who lives for ever and ever.[Vi]

“Of course, you must remember that God isn’t shaped like a person. People have skins and there is always something outside our skins. If there weren’t, we wouldn’t know the difference between what is inside and outside our bodies. But God has no skin and no shape because there isn’t any outside to him. [With a sufficiently intelligent child, I illustrate this with a Möbius strip—a ring of paper tape twisted once in such a way that it has only one side and one edge.] The inside and the outside of God are the same. And though I have been talking about God as ‘he’ and not ‘she,’ God isn’t a man or a woman. I didn’t say ‘it’ because we usually say ‘it’ for things that aren’t alive.

“God is the Self of the world, but you can’t see God for the same reason that, without a mirror, you can’t see your own eyes, and you certainly can’t bite your own teeth or look inside your head. Your self is that cleverly hidden because it is God hiding.[Vi]

“You may ask why God sometimes hides in the form of horrible people, or pretends to be people who suffer great disease and pain. Remember, first, that he isn’t really doing this to anyone but himself. Remember, too, that in almost all the stories you enjoy there have to be bad people as well as good people, for the thrill of the tale is to find out how the good people will get the better of the bad. It’s the same as when we play cards. At the beginning of the game we shuffle them all into a mess, which is like the bad things in the world, but the point of the game is to put the mess into good order, and the one who does it best is the winner. Then we shuffle the cards once more and play again, and so it goes with the world.”

This story, obviously mythical in form, is not given as a scientific description of the way things are. Based on the analogies of games and the drama, and using that much worn-out word “God” for the Player, the story claims only to be like the way things are. I use it just as astronomers use the image of inflating a black balloon with white spots on it for the galaxies, to explain the expanding universe. But to most children, and many adults, the myth is at once intelligible, simple, and fascinating. By contrast, so many other mythical explanations of the world are crude, tortuous, and unintelligible. But many people think that believing in the unintelligible propositions and symbols of their religions is the test of true faith. “I believe,” said Tertullian of Christianity, “because it is absurd.”[Vi]

People who think for themselves do not accept ideas on this kind of authority. They don’t feel commanded to believe in miracles or strange doctrines as Abraham felt commanded by God to sacrifice his son Isaac. As T. George Harris put it:

The social hierarchies of the past, where some boss above you always punished any error, conditioned men to feel a chain of harsh authority reaching all the way “up there.” We don’t feel this bond in today’s egalitarian freedom. We don’t even have, since Dr. Spock, many Jehovah-like fathers in the human family. So the average unconscious no longer learns to seek forgiveness from a wrathful God above.[Vi]

But, he continues—

Our generation knows a cold hell, solitary confinement in this life, without a God to damn or save it. Until man figures out the trap and hunts … “the Ultimate Ground of Being,” he has no reason at all for his existence. Empty, finite, he knows only that he will soon die. Since this life has no meaning, and he sees no future life, he is not really a person but a victim of self-extinction.[2]

“The Ultimate Ground of Being” is Paul Tillich’s decontaminated term for “God” and would also do for “the Self of the world” as I put it in my story for children. But the secret which my story slips over to the child is that the Ultimate Ground of Being is you. Not, of course, the everyday you which the Ground is assuming, or “pretending” to be, but that inmost Self which escapes inspection because it’s always the inspector. This, then, is the taboo of taboos: you’re IT![Vi]

Yet in our culture this is the touchstone of insanity, the blackest of blasphemies, and the wildest of delusions. This, we believe, is the ultimate in megalomania—an inflation of the ego to complete absurdity. For though we cultivate the ego with one hand, we knock it down with the other. From generation to generation we kick the stuffing out of our children to teach them to “know their place” and to behave, think, and feel with proper modesty as befits one little ego among many. As my mother used to say, “You’re not the only pebble on the beach!” Anyone in his right mind who believes that he is God should be crucified or burned at the stake, though now we take the more charitable view that no one in his right mind could believe such nonsense. Only a poor idiot could conceive himself as the omnipotent ruler of the world, and expect everyone else to fall down and worship.[Vi]

But this is because we think of God as the King of the Universe, the Absolute Technocrat who personally and consciously controls every detail of his cosmos—and that is not the kind of God in my story. In fact, it isn’t my story at all, for any student of the history of religions will know that it comes from ancient India, and is the mythical way of explaining the Vedanta philosophy. Vedanta is the teaching of the Upanishads, a collection of dialogues, stories, and poems, some of which go back to at least 800 B.C. Sophisticated Hindus do not think of God as a special and separate super-person who rules the world from above, like a monarch. Their God is “underneath” rather than “above” everything, and he (or it) plays the world from inside. One might say that if religion is the opium of the people, the Hindus have the inside dope. What is more, no Hindu can realize that he is God in disguise without seeing at the same time that this is true of everyone and everything else. In the Vedanta philosophy, nothing exists except God. There seem to be other things than God, but only because he is dreaming them up and making them his disguises to play hide-and-seek with himself. The universe of seemingly separate things is therefore real only for a while, not eternally real, for it comes and goes as the Self hides and seeks itself.[Vi]

But Vedanta is much more than the idea or the belief that this is so. It is centrally and above all the experience, the immediate knowledge of its being so, and for this reason such a complete subversion of our ordinary way of seeing things. It turns the world inside out and outside in. Likewise, a saying attributed to Jesus runs:

When you make the two one, and
when you make the inner as the outer
and the outer as the inner and the above
as the below …

then shall you enter [the Kingdom]….

I am the Light that is above
them all, I am the All,
the All came forth from Me and the All
attained to Me. Cleave a [piece of] wood, I
am there; lift up the stone and you will
find Me there.[3]

Today the Vedanta discipline comes down to us after centuries of involvement with all the forms, attitudes, and symbols of Hindu culture in its flowering and slow demise over nearly 2,800 years, sorely wounded by Islamic fanaticism and corrupted by British puritanism. As often set forth, Vedanta rings no bell in the West, and attracts mostly the fastidiously spiritual and diaphanous kind of people for whom incarnation in a physical body is just too disgusting to be borne.[4] But it is possible to state its essentials in a present-day idiom, and when this is done without exotic trappings, Sanskrit terminology, and excessive postures of spirituality, the message is not only clear to people with no special interest in “Oriental religions”; it is also the very jolt that we need to kick ourselves out of our isolated sensation of self.[Vi]

But this must not be confused with our usual ideas of the practice of “unselfishness,” which is the effort to identify with others and their needs while still under the strong illusion of being no more than a skin-contained ego. Such “unselfishness” is apt to be a highly refined egotism, comparable to the in-group which plays the game of “we’re-more-tolerant-than-you.” The Vedanta was not originally moralistic; it did not urge people to ape the saints without sharing their real motivations, or to ape motivations without sharing the knowledge which sparks them.

For this reason The Book I would pass to my children would contain no sermons, no shoulds and oughts. Genuine love comes from knowledge, not from a sense of duty or guilt. How would you like to be an invalid mother with a daughter who can’t marry because she feels she ought to look after you, and therefore hates you? My wish would be to tell, not how things ought to be, but how they are, and how and why we ignore them as they are. You cannot teach an ego to be anything but egotistic, even though egos have the subtlest ways of pretending to be reformed. The basic thing is therefore to dispel, by experiment and experience, the illusion of oneself as a separate ego. The consequences may not be behavior along the lines of conventional morality. It may well be as the squares said of Jesus, “Look at him! A glutton and a drinker, a friend of tax-gatherers and sinners!”[Vi]

Furthermore, on seeing through the illusion of the ego, it is impossible to think of oneself as better than, or superior to, others for having done so. In every direction there is just the one Self playing its myriad games of hide-and-seek. Birds are not better than the eggs from which they have broken. Indeed, it could be said that a bird is one egg’s way of becoming other eggs. Egg is ego, and bird is the liberated Self. There is a Hindu myth of the Self as a divine swan which laid the egg from which the world was hatched. Thus I am not even saying that you ought to break out of your shell. Sometime, somehow, you (the real you, the Self) will do it anyhow, but it is not impossible that the play of the Self will be to remain unawakened in most of its human disguises, and so bring the drama of life on earth to its close in a vast explosion. Another Hindu myth says that as time goes on, life in the world gets worse and worse, until at last the destructive aspect of the Self, the god Shiva, dances a terrible dance which consumes everything in fire. There follow, says the myth, 4,320,000 years of total peace during which the Self is just itself and does not play hide. And then the game begins again, starting off as a universe of perfect splendor which begins to deteriorate only after 1,728,000 years, and every round of the game is so designed that the forces of darkness present themselves for only one third of the time, enjoying at the end a brief but quite illusory triumph.[Vi]

Today we calculate the life of this planet alone in much vaster periods, but of all ancient civilizations the Hindus had the most imaginative vision of cosmic time. Yet remember, this story of the cycles of the world’s appearance and disappearance is myth, not science, parable rather than prophecy. It is a way of illustrating the idea that the universe is like the game of hide-and-seek.

If, then, I am not saying that you ought to awaken from the ego-illusion and help save the world from disaster, why The Book? Why not sit back and let things take their course? Simply that it is part of “things taking their course” that I write. As a human being it is just my nature to enjoy and share philosophy. I do this in the same way that some birds are eagles and some doves, some flowers lilies and some roses. I realize, too, that the less I preach, the more likely I am to be heard.[Vi]

————✽————

Two

THE GAME OF BLACK-AND-WHITE

When we were taught 1, 2, 3 and A, B, C, few of us were ever told about the Game of Black-and-White. It is quite as simple, but belongs to the hushed-up side of things. Consider, first, that all your five senses are differing forms of one basic sense—something like touch. Seeing is highly sensitive touching. The eyes touch, or feel, light waves and so enable us to touch things out of reach of our hands. Similarly, the ears touch sound waves in the air, and the nose tiny particles of dust and gas. But the complex patterns and chains of neurons which constitute these senses are composed of neuron units which are capable of changing between just two states: on or off. To the central brain the individual neuron signals either yes or no—that’s all. But, as we know from computers which employ binary arithmetic in which the only figures are 0 and 1, these simple elements can be formed into the most complex and marvelous patterns.

In this respect our nervous system and 0/1 computers are much like everything else, for the physical world is basically vibration. Whether we think of this vibration in terms of waves or of particles, or perhaps wavicles, we never find the crest of a wave without a trough or a particle without an interval, or space, between itself and others. In other words, there is no such thing as a half wave, or a particle all by itself without any space around it. There is no on without off, no up without down.[Vi]

Although sounds of high vibration seem to be continuous, to be pure sound, they are not. Every sound is actually sound/silence, only the ear does not register this consciously when the alternation is too rapid. It appears only in, say, the lowest audible notes of an organ. Light, too, is not pure light, but light/darkness. Light pulsates in waves, with their essential up/down motion, and in some conditions the speed of light vibrations can be synchronized with other moving objects so that the latter appear to be still. This is why arc lights are not used in sawmills, for they emit light at a pulse which easily synchronizes with the speed of a buzz saw in such a way that its teeth seem to be still.

While eyes and ears actually register and respond to both the up-beat and the down-beat of these vibrations, the mind, that is to say our conscious attention, notices only the up-beat. The dark, silent, or “off” interval is ignored. It is almost a general principle that consciousness ignores intervals, and yet cannot notice any pulse of energy without them. If you put your hand on an attractive girl’s knee and just leave it there, she may cease to notice it. But if you keep patting her knee, she will know you are very much there and interested. But she notices and, you hope, values the on more than the off. Nevertheless, the very things that we believe to exist are always on/offs. Ons alone and offs alone do not exist.[Vi]

Many people imagine that in listening to music they hear simply a succession of tones, singly, or in clusters called chords. If that were true, as it is in the exceptional cases of tone-deaf people, they would hear no music, no melody whatsoever—only a succession of noises. Hearing melody is hearing the intervals between the tones, even though you may not realize it, and even though these particular intervals are not periods of silence but “steps” of varying length between points on the musical scale. These steps or intervals are auditory spaces, as distinct from distance-spaces between bodies or time-spaces between events.

Yet the general habit of conscious attention is, in various ways, to ignore intervals. Most people think, for example, that space is “just nothing” unless it happens to be filled with air. They are therefore puzzled when artists or architects speak of types and properties of space, and more so when astronomers and physicists speak of curved space, expanding space, finite space, or of the influence of space on light or on stars. Because of this habit of ignoring space-intervals, we do not realize that just a sound is a vibration of sound/silence, the whole universe (that is, existence) is a vibration of solid/space. For solids and spaces go together as inseparably as insides and outsides. Space is the relationship between bodies, and without it there can be neither energy nor motion.[Vi]

If there were a body, just one single ball, with no surrounding space, there would be no way of conceiving or feeling it as a ball or any other shape. If there were nothing outside it, it would have no outside. It might be God, but certainly not a body! So too, if there were just space alone with nothing in it, it wouldn’t be space at all. For there is no space except space between things, inside things, or outside things. This is why space is the relationship between bodies.

Can we imagine one lonely body, the only ball in the universe, in the midst of empty space? Perhaps. But this ball would have no energy, no motion. In relation to what could it be said to be moving? Things are said to move only when compared with others that are relatively still, for motion is motion/stillness. So let’s have two balls, and notice that they come closer to each other, or get further apart. Sure, there is motion now, but which one is moving? Ball one, ball two, or both? There is no way of deciding. All answers are equally right and wrong. Now bring in a third ball. Balls one and two stay the same distance apart, but ball three approaches or retreats from them. Or does it? Balls one and two may be moving together, towards or away from three, or balls one and two may be approaching three as three approaches them, so that all are in motion. How are we to decide? One answer is that because balls one and two stay together, they are a group and also constitute a majority. Their vote will therefore decide who is moving and who is not. But if three joins them it can lick ’em, for if all three stay the same distance apart, the group as a whole cannot move. It will even be impossible for any one to say to the other two, or any two to the other one, “Why do you keep following me (us) around?” For the group as a whole will have no point of reference to know whether it is moving or not.[Vi]

Note that whereas two balls alone can move only in a straight line, three balls can move within a surface, but not in three dimensions. The moment we add a fourth ball we get the third dimension of depth, and now it would seem that our fourth ball can stand apart from the other three, take an objective view of their behavior, and act as the referee. Yet, when we have added the fourth, which one is it? Any one of them can be in the third dimension with respect to the other three. This might be called a “first lesson in relativity,” for the principle remains the same no matter how many balls are added and therefore applies to all celestial bodies in this universe and to all observers of their motion, wheresoever located. Any galaxy, any star, any planet, or any observer can be taken as the central point of reference, so that everything is central in relation to everything else!

Now in all this discussion, one possibility has been overlooked. Suppose that the balls don’t move at all, but that the space between them moves. After all, we speak of a distance (i.e., space) increasing or decreasing as if it were a thing that could do something. This is the problem of the expanding universe. Are the other galaxies moving away from ours, or ours from them, or all from each other? Astronomers are trying to settle the problem by saying that space itself is expanding. But, again, who is to decide? What moves, the galaxies or the space? The fact that no decision can be reached is itself the clue to the answer: not just that both the galaxies and space are expanding (as if they were two different agents), but that something which we must clumsily call galaxies/space, or solid/space, is expanding.[Vi]

The problem comes up because we ask the question in the wrong way. We supposed that solids were one thing and space quite another, or just nothing whatever. Then it appeared that space was no mere nothing, because solids couldn’t do without it. But the mistake in the beginning was to think of solids and space as two different things, instead of as two aspects of the same thing. The point is that they are different but inseparable, like the front end and the rear end of a cat. Cut them apart, and the cat dies. Take away the crest of the wave, and there is no trough.

A similar solution applies to the ancient problem of cause and effect. We believe that every thing and every event must have a cause, that is, some other thing(s) or event(s), and that it will in its turn be the cause of other effects. So how does a cause lead to an effect? To make it much worse, if all that I think or do is a set of effects, there must be causes for all of them going back into an indefinite past. If so, I can’t help what I do. I am simply a puppet pulled by strings that go back into times far beyond my vision.

Again, this is a problem which comes from asking the wrong question. Here is someone who has never seen a cat. He is looking through a narrow slit in a fence, and, on the other side, a cat walks by. He sees first the head, then the less distinctly shaped furry trunk, and then the tail. Extraordinary! The cat turns round and walks back, and again he sees the head, and a little later the tail. This sequence begins to look like something regular and reliable. Yet again, the cat turns round, and he witnesses the same regular sequence: first the head, and later the tail. Thereupon he reasons that the event head is the invariable and necessary cause of the event tail, which is the head’s effect. This absurd and confusing gobbledygook comes from his failure to see that head and tail go together; they are all one cat.[Vi]

The cat wasn’t born as a head which, sometime later, caused a tail; it was born all of a piece, a head-tailed cat. Our observer’s trouble was that he was watching it through a narrow slit, and couldn’t see the whole cat at once.

The narrow slit in the fence is much like the way in which we look at life by conscious attention, for when we attend to something we ignore everything else. Attention is narrowed perception. It is a way of looking at life bit by bit, using memory to string the bits together—as when examining a dark room with a flashlight having a very narrow beam. Perception thus narrowed has the advantage of being sharp and bright, but it has to focus on one area of the world after another, and one feature after another. And where there are no features, only space or uniform surfaces, it somehow gets bored and searches about for more features. Attention is therefore something like a scanning mechanism in radar or television, and Norbert Wiener and his colleagues found some evidence that there is a similar process in the brain.

But a scanning process that observes the world bit by bit soon persuades its user that the world is a great collection of bits, and these he calls separate things or events. We often say that you can only think of one thing at a time. The truth is that in looking at the world bit by bit we convince ourselves that it consists of separate things, and so give ourselves the problem of how these things are connected and how they cause and effect each other. The problem would never have arisen if we had been aware that it was just our way of looking at the world which had chopped it up into separate bits, things, events, causes, and effects. We do not see that the world is all of a piece like the head-tailed cat.[Vi]

We also speak of attention as noticing. To notice is to select, to regard some bits of perception, or some features of the world, as more noteworthy, more significant, than others. To these we attend, and the rest we ignore—for which reason conscious attention is at the same time ignore-ance (i.e., ignorance) despite the fact that it gives us a vividly clear picture of whatever we choose to notice. Physically, we see, hear, smell, taste, and touch innumerable features that we never notice. You can drive thirty miles, talking all the time to a friend. What you noticed, and remembered, was the conversation, but somehow you responded to the road, the other cars, the traffic lights, and heaven knows what else, without really noticing, or focussing your mental spotlight upon them. So too, you can talk to someone at a party without remembering, for immediate recall, what clothes he or she was wearing, because they were not noteworthy or significant to you. Yet certainly your eyes and nerves responded to those clothes. You saw, but did not really look.

It seems that we notice through a double process in which the first factor is a choice of what is interesting or important. The second factor, working simultaneously with the first, is that we need a notation for almost anything that can be noticed. Notation is a system of symbols—words, numbers, signs, simple images (like squares and triangles), musical notes, letters, ideographs (as in Chinese), and scales for dividing and distinguishing variations of color or of tones. Such symbols enable us to classify our bits of perception. They are the labels on the pigeonholes into which memory sorts them, but it is most difficult to notice any bit for which there is no label. Eskimos have five words for different kinds of snow, because they live with it and it is important to them. But the Aztec language has but one word for snow, rain, and hail.[Vi]

What governs what we choose to notice? The first (which we shall have to qualify later) is whatever seems advantageous or disadvantageous for our survival, our social status, and the security of our egos. The second, again working simultaneously with the first, is the pattern and the logic of all the notation symbols which we have learned from others, from our society and our culture. It is hard indeed to notice anything for which the languages available to us (whether verbal, mathematical, or musical) have no description. This is why we borrow words from foreign languages. There is no English word for a type of feeling which the Japanese call yugen, and we can only understand by opening our minds to situations in which Japanese people use the word.[5]

There must then be numberless features and dimensions of the world to which our senses respond without our conscious attention, let alone vibrations (such as cosmic rays) having wave-lengths to which our senses are not tuned at all. To perceive all vibrations at once would be pandemonium, as when someone slams down all the keys of the piano at the same time. But there are two ignored factors which can very well come into our awareness, and our ignorance of them is the mainstay of the ego-illusion and of the failure to know that we are each the one Self in disguise.[Vi]

The first is not realizing that so-called opposites, such as light and darkness, sound and silence, solid and space, on and off, inside and outside, appearing and disappearing, cause and effect, are poles or aspects of the same thing. But we have no word for that thing, save such vague concepts as Existence, Being, God, or the Ultimate Ground of Being. For the most part these remain nebulous ideas without becoming vivid feelings or experiences.

The second, closely related, is that we are so absorbed in conscious attention, so convinced that this narrowed kind of perception is not only the real way of seeing the world, but also the very basic sensation of oneself as a conscious being, that we are fully hypnotized by its disjointed vision of the universe. We really feel that this world is indeed an assemblage of separate things that have somehow come together or, perhaps, fallen apart, and that we are each only one of them. We see them all alone—born alone, dying alone—maybe as bits and fragments of a universal whole, or expendable parts of a big machine. Rarely do we see all so-called things and events “going together,” like the head and tail of the cat, or as the tones and inflections—rising and falling, coming and going—of a single singing voice.[Vi]

In other words, we do not play the Game of Black-and-White—the universal game of up/down, on/off, solid/space, and each/all. Instead, we play the game of Black-versus-White or, more usually, White-versus-Black. For, especially when rates of vibration are slow as with day and night or life and death, we are forced to be aware of the black or negative aspect of the world. Then, not realizing the inseparability of the positive and negative poles of the rhythm, we are afraid that Black may win the game. But the game, “White must win” is no longer a game. It is a fight—a fight haunted by a sense of chronic frustration, because we are doing something as crazy as trying to keep the mountains and get rid of the valleys.

The principal form of this fight is Life-versus-Death, the so-called battle for survival, which is supposed to be the real, serious task of all living creatures. This illusion is maintained (a) because the fight is temporarily successful (we go on living until we don’t), and (b) because living requires effort and ingenuity, though this is also true of games as distinct from fights. So far as we know, animals do not live in constant anxiety about sickness and death, as we do, because they live in the present. Nevertheless, they will fight when in hunger or when attacked. We must, however, be careful of taking animals as models of “perfectly natural” behavior. If “natural” means “good” or “wise,” human beings can improve on animals, though they do not always do so.[Vi]

But human beings, especially in Western civilization, make death the great bogey. This has something to do with the popular Christian belief that death will be followed by the dread Last Judgment, when sinners will be consigned to the temporary horrors of Purgatory or the everlasting agony of Hell. More usual, today, is the fear that death will take us into everlasting nothingness—as if that could be some sort of experience, like being buried alive forever. No more friends, no more sunlight and birdsong, no more love or laughter, no more ocean and stars—only darkness without end.

Do not go gentle into that good night …

Rage, rage against the dying of the light.

Imagination cannot grasp simple nothingness and must therefore fill the void with fantasies, as in experiments with sensory deprivation where subjects are suspended weightlessly in sound- and light-proof rooms. When death is considered the final victory of Black over White in the deadly serious battle of “White must win,” the fantasies which fill the void are largely ghoulish. Even our popular fantasies of Heaven are on the grim side, because the usual image of God is of a very serious and awesome Grandfather, enthroned in a colossal church—and, of course, in church one may decorously “rejoice” but not have real, rip-roaring fun.[Vi]

O what their joy and their glory must be,

Those endless Sabbaths the blessed ones see.

Who wants to be stuck in church, wearing a surplice, and singing “Alleluia!” forever? Of course, the images are strictly symbolic, but we all know how children feel about the old-time Protestant Sabbath, and God’s Good Book bound in black with its terrible typography. Intelligent Christians outgrow this bad imagery, but in childhood it has seeped into the unconscious and it continues to contaminate our feelings about death.

Individual feelings about death are conditioned by social attitudes, and it is doubtful that there is any one natural and inborn emotion connected with dying. For example, it used to be thought that childbirth should be painful, as a punishment for Original Sin or for having had so much fun conceiving the baby. For God had said to Eve and all her daughters, “In sorrow thou shalt bring forth children.” Thus when everyone believed that in having a baby it was a woman’s duty to suffer, women did their duty, and many still do. We were much surprised, therefore, to find women in “primitive” societies who could just squat down and give birth while working in the fields, bite the umbilical cord, wrap up the baby, and go their way. It wasn’t that their women were tougher than ours, but just that they had a different attitude. For our own gynecologists have recently discovered that many women can be conditioned psychologically for natural and painless childbirth. The pains of labor are renamed “tensions,” and the mother-to-be is given preparatory exercises in relaxing to tension and cooperating with it. Birth, they are told, is not a sickness. One goes to a hospital just in case anything should go wrong, though many avant-garde gynecologists will let their patients give birth at home.[Vi]

Premature death may come as a result of sickness, but—like birth—death as such is not a sickness at all. It is the natural and necessary end of human life—as natural as leaves falling in the autumn. (Perpetual leaves are, as we know, made of plastic, and there may come a time when surgeons will be able to replace all our organs with plastic substitutes, so that you will achieve immortality by becoming a plastic model of yourself.) Physicians should therefore explore the possibility of treating death and its pangs as they have treated labor and its “pains.”

Death is, after all, a great event. So long as it is not imminent, we cling to ourselves and our lives in chronic anxiety, however pushed into the back of the mind. But when the time comes where clinging is no longer of the least avail, the circumstances are ideal for letting go of oneself completely. When this happens, the individual is released from his ego-prison. In the normal course of events this is the golden opportunity for awakening into the knowledge that one’s actual self is the Self which plays the universe—an occasion for great rejoicing. But as customs now prevail, doctors, nurses, and relatives come around with smiling masks, assuring the patient that he will soon get over it, and that next week or next month he will be back home or taking a vacation by the sea. Worse still, physicians have neither the role nor the training for handling death. The Catholic priest is in a much better position: he usually knows just how to go about it, with no fumbling or humming and hawing. But the physician is supposed to put off death at all costs—including the life savings of the patient and his family.[Vi]

Ananda Coomaraswamy once said that he would rather die ten years too early than ten minutes too late—too late, and too decrepit or drugged, to seize the opportunity to let oneself go, to “lay me down with a will.” “I pray,” he used to say, “that death will not come and catch me unannihilate”—that is, before I have let go of myself. This is why G. I. Gurdjieff, that marvelous rascal-sage, wrote in his All and Everything:

The sole means now for the saving of the beings of the planet Earth would be to implant again into their presences a new organ… of such properties that every one of these unfortunates during the process of existence should constantly sense and be cognizant of the inevitability of his own death as well as the death of everyone upon whom his eyes or attention rests.

Only such a sensation and such a cognizance can now destroy the egoism completely crystallized in them.

As we now regard death this reads like a prescription for a nightmare. But the constant awareness of death shows the world to be as flowing and diaphanous as the filmy patterns of blue smoke in the air—that there really is nothing to clutch and no one to clutch it. This is depressing only so long as there remains a notion that there might be some way of fixing it, of putting it off just once more, or hoping that one has, or is, some kind of ego-soul that will survive bodily dissolution. (I am not saying that there is no personal continuity beyond death—only that believing in it keeps us in bondage.)[Vi]

This is no more saying that we ought not to fear death than I was saying that we ought to be unselfish. Suppressing the fear of death makes it all the stronger. The point is only to know, beyond any shadow of doubt, that “I” and all other “things” now present will vanish, until this knowledge compels you to release them—to know it now as surely as if you had just fallen off the rim of the Grand Canyon. Indeed, you were kicked off the edge of a precipice when you were born, and it’s no help to cling to the rocks falling with you. If you are afraid of death, be afraid. The point is to get with it, to let it take over—fear, ghosts, pains, transience, dissolution, and all. And then comes the hitherto unbelievable surprise; you don’t die because you were never born. You had just forgotten who you are.

All this comes much more easily with the collaboration of friends. When we are children, our other selves, our families, friends, and teachers, do everything possible to confirm us in the illusion of separateness—to help us to be genuine fakes, which is precisely what is meant by “being a real person.” For the person, from the Latin persona, was originally the megaphone-mouthed mask used by actors in the open-air theaters of ancient Greece and Rome, the mask through (per) which the sound (sonus) came. In death we doff the persona, as actors take off their masks and costumes in the green room behind the scenes. And just as their friends come behind the stage to congratulate them on the performance, so one’s own friends should gather at the death-bed to help one out of one’s mortal role, to applaud the show, and, even more, to celebrate with champagne or sacraments (according to taste) the great awakening of death.[Vi]

There are many other ways in which the game of Black-and-White is switched into the game of “White must win,” and, like the battle for survival, they depend upon ignoring, or screening out of consciousness, the interdependence of the two sides. In a curious way this is, of course, part of the Game of Black-and-White itself, because forgetting or ignoring their interdependence is “hide” in the game of hide-and-seek. Hide-and-seek is, in turn, the Game of Black-and-White!

By way of illustration, we can take an excursion into an aspect of science-fiction which is very rapidly becoming science-fact. Applied science may be considered as the game of order-versus-chance (or, order-versus-randomness), especially in the domain of cybernetics—the science of automatic control. By means of scientific prediction and its technical applications, we are trying to gain maximum control over our surroundings and ourselves. In medicine, communications, industrial production, transportation, finance, commerce, housing, education, psychiatry, criminology, and law we are trying to make foolproof systems, to get rid of the possibility of mistakes. The more powerful technology becomes, the more urgent the need for such controls, as in the safety precautions taken for jet aircraft, and, most interesting of all, the consultations between technicians of the Atomic Powers to be sure that no one can press the Button by mistake. The use of powerful instruments, with their vast potentialities for changing man and his environment, requires more and more legislation, licensing, and policing, and thus more and more complex procedures for inspection and keeping records. Great universities, for example, have vice-presidents in charge of relations with the government and large staffs of secretaries to keep up with the mountains of paper-work involved. At times, the paper-work, recording what has been done, seems to become more important than what it records. Students’ records in the registrar’s office are often kept in safes and vaults, but not so the books in the library—unless extremely rare or dangerous. So, too, the administration building becomes the largest and most impressive structure on the campus, and faculty members find that more and more of their time for teaching and research must be devoted to committee meetings and form-filling to take care of the mere mechanics of running the institution.[Vi]

For the same reasons, it is ever more difficult to operate a small business which cannot afford to take care of the financial and legal red-tape which the simplest enterprises must now respect. The ease of communication through such mass media as television, radio, books, and periodicals enables a single, articulate individual to reach millions. Yet the telephone and the post office enable a formidable fraction of those millions to talk back, which can be flattering and pleasing, except that there is no way of giving individual replies—especially when correspondents seek advice for personal or specialized problems. Only the President or the Prime Minister or the heads of huge corporations can afford the staff and machinery to cope with so much feedback.

The speed and efficiency of transportation by superhighway and air in many ways restricts freedom of travel. It is increasingly difficult to take a walk, except in such “reservations for wanderers” as state parks. But the nearest state park to my home has, at its entrance, a fence plastered with a long line of placards saying: NO FIRES. NO DOGS. NO HUNTING. NO CAMPING. SMOKING PROHIBITED. NO HORSE-RIDING. NO SWIMMING. NO WASHING. (I never did get that one.) PICNICS RESTRICTED TO DESIGNATED AREAS. Miles of what used to be free-and-easy beaches are now state parks which close at 6 P.M., so that one can no longer camp there for a moonlight feast. Nor can one swim outside a hundred-yard span watched by a guard, nor venture more than a few hundred feet into the water. All in the cause of “safety first” and foolproof living.[Vi]

Just try taking a stroll after dark in a nice American residential area. If you can penetrate the wire fences along the highways, and then wander along a pleasant lane, you may well be challenged from a police car: “Where are you going?” Aimless strolling is suspicious and irrational. You are probably a vagrant or burglar. You are not even walking the dog! “How much money are you carrying?” Surely, you could have afforded to take the bus and if you have little or no cash, you are clearly a bum and a nuisance. Any competent housebreaker would approach his quarry in a Cadillac.

Orderly travel now means going at the maximum speed for safety from point to point, but most reachable points are increasingly cluttered with people and parked cars, and so less worth going to see, and for similar reasons it is ever more inconvenient to do business in the centers of our great cities. Real travel requires a maximum of unscheduled wandering, for there is no other way of discovering surprises and marvels, which, as I see it, is the only good reason for not staying at home. As already suggested, fast intercommunication between points is making all points the same point. Waikiki Beach is just a mongrelized version of Atlantic City, Brighton, and Miami.[Vi]

Despite the fact that more accidents happen in the home than elsewhere, increasing efficiency of communication and of controlling human behavior can, instead of liberating us into the air like birds, fix us to the ground like toadstools. All information will come in by super-realistic television and other electronic devices as yet in the planning stage or barely imagined. In one way this will enable the individual to extend himself anywhere without moving his body—even to distant regions of space. But this will be a new kind of individual—an individual with a colossal external nervous system reaching out and out into infinity. And this electronic nervous system will be so interconnected that all individuals plugged in will tend to share the same thoughts, the same feelings, and the same experiences. There may be specialized types, just as there are specialized cells and organs in our bodies. For the tendency will be for all individuals to coalesce into a single bio-electronic body.

Consider the astonishing means now being made for snooping, the devices already used in offices, factories, stores, and on various lines of communication such as the mail and the telephone. Through the transistor and miniaturization techniques, these devices become ever more invisible and ever more sensitive to faint electrical impulses. The trend of all this is towards the end of individual privacy, to an extent where it may even be impossible to conceal one’s thoughts. At the end of the line, no one is left with a mind of his own: there is just a vast and complex community-mind, endowed, perhaps, with such fantastic powers of control and prediction that it will already know its own future for years and years to come.[Vi]

Yet the more surely and vividly you know the future, the more it makes sense to say that you’ve already had it. When the outcome of a game is certain, we call it quits and begin another. This is why many people object to having their fortunes told: not that fortunetelling is mere superstition or that the predictions would be horrible, but simply that the more surely the future is known, the less surprise and the less fun in living it.

Let us indulge in one more fantasy along the same lines. Technology must attempt to keep a balance between human population and consumable resources. This will require, on the one hand, judicious birth-control, and on the other, the development of many new types of food from earth, ocean, and air, doubtless including the reconversion of excrement into nutritious substances. Yet in any system of this kind there is a gradual loss of energy. As resources dwindle, population must dwindle in proportion. If, by this time, the race feels itself to be a single mind-body, this superindividual will see itself getting smaller and smaller until the last mouth eats the last morsel. Yet it may also be that, long before that, people will be highly durable plastic replicas of people with no further need to eat. But won’t this be the same thing as the death of the race, with nothing but empty plastic echoes of ourselves reverberating on through time?[Vi]

To most of us living today, all these fantasies of the future seem most objectionable: the loss of privacy and freedom, the restriction of travel, and the progressive conversion of flesh and blood, wood and stone, fruit and fish, sight and sound, into plastic, synthetic, and electronic reproductions. Increasingly, the artist and musician puts himself out of business through making ever more faithful and inexpensive reproductions of his original works. Is reproduction in this sense to replace biological reproduction, through cellular fission or sexual union? In short, is the next step in evolution to be the transformation of man into nothing more than electronic patterns?

All these eventualities may seem so remote as to be unworthy of concern. Yet in so many ways they are already with us, and, as we have seen, the speed of technical and social change accelerates more than we like to admit. The popularity of science-fiction attests to a very widespread fascination with such questions, and so much science-fiction is in fact a commentary on the present, since one of the best ways of understanding what goes on today is to extend it into tomorrow. What is the difference between what is happening, on the one hand, and the direction of its motion, on the other? If I am flying from London to New York, I am moving westwards even before leaving the British coast.[Vi]

The science-fiction in which we have just been indulging has, then, two important morals. The first is that if the game of order-versus-chance is to continue as a game, order must not win. As prediction and control increase, so, in proportion, the game ceases to be worth the candle. We look for a new game with an uncertain result. In other words, we have to hide again, perhaps in a new way, and then seek in new ways, since the two together make up the dance and the wonder of existence. Contrariwise, chance must not win, and probably cannot, because the order/chance polarity appears to be of the same kind as the on/off and up/down. Some astronomers believe that our universe began with an explosion that hurled all the galaxies into space, where, through negative entropy, it will dissolve forever into featureless radiation. I cannot think this way. It is, I suppose, my basic metaphysical axiom, my “leap of faith,” that what happened once can always happen again. Not so much that there must be time before the first explosion and time after the final dissolution, but that time (like space) curves back on itself.

This assumption is strengthened by the second moral of these fantasies, which is the more startling. Here applies the French proverb plus ça change, plus c’est la même chose—the more it changes, the more it’s the same thing. Change is in some sense an illusion, for we are always at the point where any future can take us! If the human race develops an electronic nervous system, outside the bodies of individual people, thus giving us all one mind and one global body, this is almost precisely what has happened in the organization of cells which compose our own bodies. We have already done it.[Vi]

Furthermore, our bodily cells, and their smallest components, appear and disappear much as light-waves vibrate and as people go from birth to death. A human body is like a whirlpool; there seems to be a constant form, called the whirlpool, but it functions for the very reason that no water stays in it. The very molecules and atoms of the water are also “whirlpools”—patterns of motion containing no constant and irreducible “stuff.” Every person is the form taken by a stream—a marvelous torrent of milk, water, bread, beefsteak, fruit, vegetables, air, light, radiation—all of which are streams in their own turn. So with our institutions. There is a “constant” called the University of California in which nothing stays put: students, faculty, administrators, and even buildings come and go, leaving the university itself only as a continuing process, a pattern of behavior.

As to powers of prediction and control, the individual organism has already accomplished these in a measure which must have astounded the neurons when they first learned the trick. And if we reproduce ourselves in terms of mechanical, plastic, and electronic patterns, this is not really new. Any evolving species must look with misgivings on those of its members who first show signs of change, and will surely regard them as dangerous or crazy. Moreover, this new and unexpected type of reproduction is surely no more weird than many of the great variety of methods already found in the biological world—the startling transformation of caterpillar into butterfly, or the arrangement between bees and flowers, or the unpleasant but marvelously complex system of the anopheles mosquito.[Vi]

If all this ends with the human race leaving no more trace of itself in the universe than a system of electronic patterns, why should that trouble us? For that is exactly what we are now! Flesh or plastic, intelligence or mechanism, nerve or wire, biology or physics—it all seems to come down to this fabulous electronic dance, which, at the macroscopic level, presents itself to itself as the whole gamut of forms and “substances.”

But the underlying problem of cybernetics, which makes it an endless success/failure, is to control the process of control itself. Power is not necessarily wisdom. I may have virtual omnipotence in the government of my body and my physical environment, but how am I to control myself so as to avoid folly and error in its use? Geneticists and neurologists may come to the point of being able to produce any type of human character to order, but how will they be able to know what types of character will be needed? The situation of a pioneer culture calls for tough and aggressive individualists, whereas urban-industrial culture requires sociable and cooperative team-workers. As social change increases in speed, how are geneticists to foresee the adaptations of taste, temperament, and motivation that will be necessary twenty or thirty years ahead? Furthermore, every act of interference with the course of nature changes it in unpredictable ways. A human organism which has absorbed antibiotics is not quite the same kind of organism that it was before, because the behavior of its micro-organisms has been significantly altered. The more one interferes, the more one must analyze an ever-growing volume of detailed information about the results of interference on a world whose infinite details are inextricably interwoven. Already this information, even in the most highly specialized sciences, is so vast that no individual has time to read it—let alone absorb it.[Vi]

In solving problems, technology creates new problems, and we seem, as in Through the Looking-Glass, to have to keep running faster and faster to stay where we are. The question is then whether technical progress actually “gets anywhere” in the sense of increasing the delight and happiness of life. There is certainly a sense of exhilaration or relief at the moment of change—at the first few uses of telephone, radio, television, jet aircraft, miracle drug, or calculating machine. But all too soon these new contrivances are taken for granted, and we find ourselves oppressed with the new predicaments which they bring with them. A successful college president once complained to me, “I’m so busy that I’m going to have to get a helicopter!” “Well,” I answered, “you’ll be ahead so long as you’re the only president who has one. But don’t get it. Everyone will expect more out of you.”

Technical progress is certainly impressive from the short-run standpoint of the individual. Speaking as an old man in the 1960s, Sir Cedric Hardwicke said that his only regret was that he could not have lived in the Victorian Age—with penicillin. I am still grateful that I do not have to submit to the doctoring and dentistry of my childhood, yet I realize that advances in one field are interlocked with advances in all others. I could not have penicillin or modern anesthesia without aviation, electronics, mass communication, superhighways, and industrial agriculture—not to mention the atomic bomb and biological warfare.[Vi]

Taking, therefore, a longer and wider view of things, the entire project of “conquering nature” appears more and more of a mirage—an increase in the pace of living without fundamental change of position, just as the Red Queen suggested. But technical progress becomes a way of stalling faster and faster because of the basic illusion that man and nature, the organism and the environment, the controller and the controlled are quite different things. We might “conquer” nature if we could first, or at the same time, conquer our own nature, though we do not see that human nature and “outside” nature are all of a piece. In the same way, we do not see that “I” as the knower and controller am the same fellow as “myself” as something to be known and controlled. The self-conscious feedback mechanism of the cortex allows us the hallucination that we are two souls in one body—a rational soul and an animal soul, a rider and a horse, a good guy with better instincts and finer feelings and a rascal with rapacious lusts and unruly passions. Hence the marvelously involved hypocrisies of guilt and penitence, and the frightful cruelties of punishment, warfare, and even self-torment in the name of taking the side of the good soul against the evil. The more it sides with itself, the more the good soul reveals its inseparable shadow, and the more it disowns its shadow, the more it becomes it.[Vi]

Thus for thousands of years human history has been a magnificently futile conflict, a wonderfully staged panorama of triumphs and tragedies based on the resolute taboo against admitting that black goes with white. Nothing, perhaps, ever got nowhere with so much fascinating ado. As when Tweedledum and Tweedledee agreed to have a battle, the essential trick of the Game of Black-and-White is a most tacit conspiracy for the partners to conceal their unity, and to look as different as possible. It is like a stage fight so well acted that the audience is ready to believe it a real fight. Hidden behind their explicit differences is the implicit unity of what Vedanta calls the Self, the One-without-a-second, the what there is and the all that there is which conceals itself in the form of you.

If, then, there is this basic unity between self and other, individual and universe, how have our minds become so narrow that we don’t know it?[Vi]

————✽————

Three

HOW TO BE A GENUINE FAKE

The cat has already been let out of the bag. The inside information is that yourself as “just little me” who “came into this world” and lives temporarily in a bag of skin is a hoax and a fake. The fact is that because no one thing or feature of this universe is separable from the whole, the only real You, or Self, is the whole. The rest of this book will attempt to make this so clear that you will not only understand the words but feel the fact. The first step is to understand, as vividly as possible, how the hoax begins.

We must first look at the form and behavior of the hoax itself. I have long been interested in trying to find out how people experience, or sense, their own existence—for what specific sensations do they use the word “I”?

Few people seem to use the word for their whole physical organism. “I have a body” is more common than “I am a body.” We speak of “my” legs as we speak of “my” clothes, and “I” seems to remain intact even if the legs are amputated. We say, “I speak, I walk, I think, and (even) I breathe.” But we do not say, “I shape my bones, I grow my nails, and I circulate my blood.” We seem to use “I” for something in the body but not really of the body, for much of what goes on in the body seems to happen to “I” in the same way as external events. “I” is used as the center of voluntary behavior and conscious attention, but not consistently. Breathing is only partially voluntary, and we say “I was sick” or “I dreamed” or “I fell asleep” as if the verbs were not passive but active.[Vi]

Nevertheless, “I” usually refers to a center in the body, but different peoples feel it in different places. For some cultures, it is in the region of the solar plexus. The Chinese hsin, the heart-mind or soul, is found in the center of the chest. But most Westerners locate the ego in the head, from which center the rest of us dangles. The ego is somewhere behind the eyes and between the ears. It is as if there sat beneath the dome of the skull a controlling officer who wears earphones wired to the ears, and watches a television screen wired to the eyes. Before him stands a great panel of dials and switches connected with all other parts of the body that yield conscious information or respond to the officer’s will.

This controlling officer “sees” sights, “hears” sounds, “feels” feelings, and “has” experiences. These are common but redundant ways of talking, for seeing a sight is just seeing, hearing a sound is just hearing, feeling a feeling is just feeling, and having an experience is just experiencing. But that these redundant phrases are so commonly used shows that most people think of themselves as separate from their thoughts and experiences. All this can get marvelously complicated when we begin to wonder whether our officer has another officer inside his head, and so ad infinitum!

There was a young man who said, “Though

It seems that I know that I know,

What I would like to see

Is the ‘I’ that knows ‘me’

When I know that I know that I know.”[Vi]

One of the most important items in our officer’s equipment is his recording and filing system—the memory which he constantly “consults” so as to know how to interpret and respond to his sensory input. Without this equipment, he could have no sensation of constancy—of being the same officer as he was seconds ago. Although memory records are much more fluid and elusive than photographic film or magnetic tape, the accumulation of memories is an essential part of the ego-sensation. It gives the impression of oneself, the officer, as something that remains while life goes by—as if the conscious self were a stable mirror reflecting a passing procession. This further exaggerates the feeling of separateness, of oneself changing at a pace so much slower than outside events and inside thoughts that you seem to stand aside from them as an independent observer. But memories persist as the whirlpool persists. Conscious attention seems to scan them as computers scan their ever-cycling tapes or other storage mechanisms. Memory is an enduring pattern of motion, like the whirlpool, rather than an enduring substance, like a mirror, a wax tablet, or a sheet of paper. If memories are stored in neurons, there is no standing aside from the stream of events, for neurons flow along in the same stream as events outside the skull. After all, your neurons are part of my external world, and mine of yours! All our insides are outside, there in the physical world. But, conversely, the outside world has no color, shape, weight, heat, or motion without “inside” brains. It has these qualities only in relation to brains, which are, in turn, members of itself.[Vi]

Wherever people may feel that the ego is located, and however much, or little, of the physical body is identified with it, almost all agree that “I” am not anything outside my skin. As Shakespeare’s King John says to Hubert, “Within this wall of flesh there is a soul counts thee her creditor.” The skin is always considered as a wall, barrier, or boundary which definitively separates oneself from the world—despite the fact that it is covered with pores breathing air and with nerve-ends relaying information. The skin informs us just as much as it outforms; it is as much a bridge as a barrier. Nevertheless, it is our firm conviction that beyond this “wall of flesh” lies an alien world only slightly concerned with us, so that much energy is required to command or attract its attention, or to change its behavior. It was there before we were born, and it will continue after we die. We live in it temporarily as rather unimportant fragments, disconnected and alone.

This whole illusion has its history in ways of thinking—in the images, models, myths, and language systems which we have used for thousands of years to make sense of the world. These have had an effect on our perceptions which seems to be strictly hypnotic. It is largely by talking that a hypnotist produces illusions and strange behavioral changes in his subjects—talking coupled with relaxed fixation of the subject’s conscious attention. The stage magician, too, performs most of his illusions by patter and misdirection of attention. Hypnotic illusions can be vividly sensuous and real to the subject, even after he has come out of the so-called “hypnotic trance.”[Vi]

It is, then, as if the human race had hypnotized or talked itself into the hoax of egocentricity. There is no one to blame but ourselves. We are not victims of a conspiracy arranged by an external God or some secret society of manipulators. If there is any biological foundation for the hoax it lies only in the brain’s capacity for narrowed, attentive consciousness hand-in-hand with its power of recognition—of knowing about knowing and thinking about thinking with the use of images and languages. My problem as a writer, using words, is to dispel the illusions of language while employing one of the languages that generates them. I can succeed only on the principle of “a hair of the dog that bit you.”

Apart from such human artifacts as buildings and roads (especially Roman and American roads), our universe, including ourselves, is thoroughly wiggly. Its features are wiggly in both shape and conduct. Clouds, mountains, plants, rivers, animals, coastlines—all wiggle. They wiggle so much and in so many different ways that no one can really make out where one wiggle begins and another ends, whether in space or in time. Some French classicist of the eighteenth century complained that the Creator had seriously fallen down on the job by failing to arrange the stars with any elegant symmetry, for they seem to be sprayed through space like the droplets from a breaking wave. Is all this one thing wiggling in many different ways, or many things wiggling on their own? Are there “things” that wiggle, or are the wigglings the same as the things? It depends upon how you figure it.[Vi]

Millennia ago, some genius discovered that such wiggles as fish and rabbits could be caught in nets. Much later, some other genius thought of catching the world in a net. By itself, the world goes something like this:

But now look at this wiggle through a net:

The net has “cut” the big wiggle into little wiggles, all contained in squares of the same size. Order has been imposed on chaos. We can now say that the wiggle goes so many squares to the left, so many to the right, so many up, or so many down, and at last we have its number. Centuries later, the same image of the net was imposed upon the world as the lines of both celestial and terrestrial latitude and longitude, as graph paper for plotting mathematical wiggles, as pigeonholes for filing, and as the ground plan for cities. The net has thus become one of the presiding images of human thought. But it is always an image, and just as no one can use the equator to tie up a package, the real wiggly world slips like water through our imaginary nets. However much we divide, count, sort, or classify this wiggling into particular things and events, this is no more than a way of thinking about the world: it is never actually divided.[Vi]

Another powerful image is the Ceramic Model of the universe, in which we think of it as so many forms of one or more substances, as pots are forms of clay, and as God is said to have created Adam from the dust. This has been an especially troublesome image, bewildering philosophers and scientists for centuries with such idiotic questions as: “How does form (or energy) influence matter?” “What is matter?” “What happens to form (the soul) when it leaves matter (the body)?” “How is it that ‘mere’ matter has come to be arranged in orderly forms?” “What is the relationship between mind and body?”

Problems that remain persistently insoluble should always be suspected as questions asked in the wrong way, like the problem of cause and effect. Make a spurious division of one process into two, forget that you have done it, and then puzzle for centuries as to how the two get together. So with “form” and “matter.” Because no one ever discovered a piece of formless matter, or an immaterial form, it should have been obvious that there was something wrong with the Ceramic Model. The world is no more formed out of matter than trees are “made” of wood. The world is neither form nor matter, for these are two clumsy terms for the same process, known vaguely as “the world” or “existence.” Yet the illusion that every form consists of, or is made of, some kind of basic “stuff” is deeply embedded in our common sense. We have quite forgotten that both “matter” and “meter” are alike derived from the Sanskrit root matr-, “to measure,” and that the “material” world means no more than the world as measured or measurable—by such abstract images as nets or matrices, inches, seconds, grams, and decibels. The term “material” is often used as a synonym for the word “physical,” from the Greek physis (nature), and the original Indo-European bheu (to become). There is nothing in the words to suggest that the material or physical world is made of any kind of stuff according to the Ceramic Model, which must henceforth be called the Crackpot Model.[Vi]

But the Crackpot Model of the world as formed of clay has troubled more than the philosophers and the scientists. It lies at the root of the two major myths which have dominated Western civilization, and these, one following upon the other, have played an essential part in forming the illusion of the “real person.”

If the world is basically “mere stuff” like clay, it is hard to imagine that such inert dough can move and form itself. Energy, form, and intelligence must therefore come into the world from outside. The lump must be leavened. The world is therefore conceived as an artifact, like a jar, a statue, a table or a bell, and if it is an artifact, someone must have made it, and someone must also have been responsible for the original stuff. That, too, must have been “made.” In Genesis the primordial stuff “without form, and void” is symbolized as water, and, as water does not wave without wind, nothing can happen until the Spirit of God moves upon its face. The forming and moving of matter is thus attributed to intelligent Spirit, to a conscious force or energy informing matter so that its various shapes come and go, live and die.

Yet in the world as we now know it, many things are clearly wrong, and one hesitates to attribute these to the astonishing Mind capable of making this world in the beginning. We are loath to believe that cruelty, pain, and malice come directly from the Root and Ground of Being, and hope fervently that God at least is the perfection of all that we can imagine as wisdom and justice. (We need not enter, here, into the fabulous and insoluble Problem of Evil which this model of the universe creates, save to note that it arises from the model itself.) The peoples who developed this myth were ruled by patriarchs or kings, and such superkings as the Egyptian, Chaldean, and Persian monarchs suggested the image of God as the Monarch of the Universe, perfect in wisdom and justice, love and mercy, yet nonetheless stern and exacting. I am not, of course, speaking of God as conceived by the most subtle Jewish, Christian, and Islamic theologians, but of the popular image. For it is the vivid image rather than the tenuous concept which has the greater influence on common sense.[Vi]

The image of God as a personal Being, somehow “outside” or other than the world, had the merit of letting us feel that life is based on intelligence, that the laws of nature are everywhere consistent in that they proceed from one ruler, and that we could let our imaginations go to the limit in conceiving the sublime qualities of this supreme and perfect Being. The image also gave everyone a sense of importance and meaning. For this God is directly aware of every tiniest fragment of dust and vibration of energy, since it is just his awareness of it that enables it to be. This awareness is also love and, for angels and men at least, he has planned an everlasting life of the purest bliss which is to begin at the end of mortal time. But of course there are strings attached to this reward, and those who purposely and relentlessly deny or disobey the divine will must spend eternity in agonies as intense as the bliss of good and faithful subjects.

The problem of this image of God was that it became too much of a good thing. Children working at their desks in school are almost always put off when even a kindly and respected teacher watches over their shoulders. How much more disconcerting to realize that each single deed, thought, and feeling is watched by the Teacher of teachers, that nowhere on earth or in heaven is there any hiding-place from the Eye which sees all and judges all.[Vi]

To many people it was therefore an immense relief when Western thinkers began to question this image and to assert that the hypothesis of God was of no help in describing or predicting the course of nature. If everything, they said, was the creation and the operation of God, the statement had no more logic than “Everything is up.” But, as so often happens, when one tyrant is dethroned, a worse takes his place. The Crackpot Myth was retained without the Potter. The world was still understood as an artifact, but on the model of an automatic machine. The laws of nature were still there, but no lawmaker. According to the deists, the Lord had made this machine and set it going, but then went to sleep or off on a vacation. But according to the atheists, naturalists, and agnostics, the world was fully automatic. It had constructed itself, though not on purpose. The stuff of matter was supposed to consist of atoms like minute billiard balls, so small as to permit no further division or analysis. Allow these atoms to wiggle around in various permutations and combinations for an indefinitely long time, and at some time in virtually infinite time they will fall into the arrangement that we now have as the world. The old story of the monkeys and typewriters.

In this Fully Automatic Model of the universe shape and stuff survived as energy and matter. Human beings, mind and body included, were parts of the system, and thus they were possessed of intelligence and feeling as a consequence of the same interminable gyrations of atoms. But the trouble about the monkeys with typewriters is that when at last they get around to typing the Encyclopaedia Britannica, they may at any moment relapse into gibberish. Therefore, if human beings want to maintain their fluky status and order, they must work with full fury to defeat the merely random processes of nature. It is most strongly emphasized in this myth that matter is brute and energy blind, that all nature outside human, and some animal, skins is a profoundly stupid and insensitive mechanism. Those who continued to believe in Someone-Up-There-Who-Cares were ridiculed as woolly-minded wishful thinkers, poor weaklings unable to face man’s grim predicament in a heartless universe where survival is the sole privilege of the tough guys.[Vi]

If the all-too-intelligent God was disconcerting, relief in getting rid of him was short-lived. He was replaced by the Cosmic Idiot, and people began to feel more estranged from the universe than ever. This situation merely reinforced the illusion of the loneliness and separateness of the ego (now a “mental mechanism”) and people calling themselves naturalists began the biggest war on nature ever waged.

In one form or another, the myth of the Fully Automatic Model has become extremely plausible, and in some scientific and academic disciplines it is as much a sacrosanct dogma as any theological doctrine of the past—despite contrary trends in physics and biology. For there are fashions in myth, and the world-conquering West of the nineteenth century needed a philosophy of life in which realpolitik—victory for the tough people who face the bleak facts—was the guiding principle. Thus the bleaker the facts you face, the tougher you seem to be. So we vied with each other to make the Fully Automatic Model of the universe as bleak as possible.

Nevertheless it remains a myth, with all the positive and negative features of myth as an image used for making sense of the world. It is doubtful whether Western science and technology would have been possible unless we had tried to understand nature in terms of mechanical models. According to Joseph Needham, the Chinese—despite all their sophisitication—made little progress in science because it never occurred to them to think of nature as mechanism, as “composed” of separable parts and “obeying” logical laws. Their view of the universe was organic. It was not a game of billiards in which the balls knocked each other around in a cause-and-effect series. What were causes and effects to us were to them “correlatives”—events that arose mutually, like back and front. The “parts” of their universe were not separable, but as fully interwoven as the act of selling with the act of buying.[6] [Vi]

A “made” universe, whether of the Crackpot or Fully Automatic Model, is made of bits, and the bits are the basic realities of nature. Nature is therefore to be understood by microscopy and analysis, to find out what the bits are and how they are put together. This was the view of the nominalist philosophers of the late Middle Ages, who strongly opposed the then-called realists for maintaining that such entities as Mankind or Human Nature were real “substances” underlying the “accidents” of particular men and women. Every individual was therefore an example or case of the human “substance,” though the word as then used did not mean matter or stuff but a kind of essence standing (stance) under (sub) its particular manifestations. The nominalists maintained that this was nonsense. For them, Mankind was no more than the sum total of individual people. Mankind was not a substance but simply a name for a class of creatures; it was not real but merely nominal.

Nominalism, as we know, became the dominant attitude of Western thought and especially of the philosophy of science. In the eighteenth century Rousseau went so far as to suggest that Society and the State had originally been formed by a contract between individuals. Society was an association, like the Rotary Club, which individuals had at some time joined and thereby abandoned their original independence. But from the standpoint of modern sociology we feel that man is necessarily a social thing, if only for the reason that no individual can come into being without a father and a mother—and this is already society. Until quite recent times it has been the prevailing view of Western science that animals and plants, rocks and gases, are “composed” of such units as molecules, cells, atoms, and other particles in much the same way that a house is composed of bricks.[Vi]

But a consistent nominalist will have to be forced into the position that there really is no such thing as the human body: there are only the particular molecules of which it is composed, or only the particular atoms—not to mention electrons, protons, neutrons, and so forth. Obviously, these particles do not by themselves constitute the human body. The whole is greater than the sum of its parts if only for the fact that a scientific description of the body must take account of the order or pattern in which the particles are arranged and of what they are doing.

The man behind the microscope

Has this advice for you:

“Instead of asking what it is,

Just ask, ‘what does it do?’ ”

But even this is not enough. We must also ask, “In what surroundings is it doing it?” If a description of the human body must include the description of what it, and all its “parts,” are doing—that is, of its behavior—this behavior will be one thing in the open air but quite another in a vacuum, in a furnace, or under water. Blood in a test-tube is not the same thing as blood in the veins because it is not behaving in the same way. Its behavior has changed because its environment or context has changed, just as the meaning of one and the same word may change according to the kind of sentence in which it is used. There is a vast difference between the bark of a tree and the bark of a dog.[Vi]

It is not enough, therefore, to describe, define, and try to understand things or events by analysis alone, by taking them to pieces to find out “how they are made.” This tells us much, but probably rather less than half the story. Today, scientists are more and more aware that what things are, and what they are doing, depends on where and when they are doing it. If, then, the definition of a thing or event must include definition of its environment, we realize that any given thing goes with a given environment so intimately and inseparably that it is more difficult to draw a clear boundary between the thing and its surroundings.

This was the grain of truth in the primitive and unreliable science of astrology—as there were also grains of truth in alchemy, herbal medicine, and other primitive sciences. For when the astrologer draws a picture of a person’s character or soul, he draws a horoscope—that is, a very rough and incomplete picture of the whole universe as it stood at the moment of that person’s birth. But this is at the same time a vivid way of saying that your soul, or rather your essential Self, is the whole cosmos as it is centered around the particular time, place, and activity called John Doe. Thus the soul is not in the body, but the body in the soul, and the soul is the entire network of relationships and processes which make up your environment, and apart from which you are nothing. A scientific astrology, if it could ever be worked out, would have to be a thorough description of the individual’s total environment—social, biological, botanical, meteorological, and astronomical—throughout every moment of his life.[Vi]

But as things are, we define (and so come to feel) the individual in the light of our narrowed “spotlight” consciousness which largely ignores the field or environment in which he is found. “Individual” is the Latin form of the Greek “atom”—that which cannot be cut or divided any further into separate parts. We cannot chop off a person’s head or remove his heart without killing him. But we can kill him just as effectively by separating him from his proper environment. This implies that the only true atom is the universe—that total system of interdependent “thing-events” which can be separated from each other only in name. For the human individual is not built as a car is built. He does not come into being by assembling parts, by screwing a head onto a neck, by wiring a brain to a set of lungs, or by welding veins to a heart. Head, neck, heart, lungs, brain, veins, muscles, and glands are separate names but not separate events, and these events grow into being simultaneously and interdependently. In precisely the same way, the individual is separate from his universal environment only in name. When this is not recognized, you have been fooled by your name. Confusing names with nature, you come to believe that having a separate name makes you a separate being. This is—rather literally—to be spellbound.

Naturally, it isn’t the mere fact of being named that brings about the hoax of being a “real person”; it is all that goes with it. The child is tricked into the ego-feeling by the attitudes, words, and actions of the society which surrounds him—his parents, relatives, teachers, and, above all, his similarly hoodwinked peers. Other people teach us who we are. Their attitudes to us are the mirror in which we learn to see ourselves, but the mirror is distorted. We are, perhaps, rather dimly aware of the immense power of our social environment. We seldom realize, for example, that our most private thoughts and emotions are not actually our own. For we think in terms of languages and images which we did not invent, but which were given to us by our society. We copy emotional reactions from our parents, learning from them that excrement is supposed to have a disgusting smell and that vomiting is supposed to be an unpleasant sensation. The dread of death is also learned from their anxieties about sickness and from their attitudes to funerals and corpses. Our social environment has this power just because we do not exist apart from a society. Society is our extended mind and body.[Vi]

Yet the very society from which the individual is inseparable is using its whole irresistible force to persuade the individual that he is indeed separate! Society as we now know it is therefore playing a game with self-contradictory rules. Just because we do not exist apart from the community, the community is able to convince us that we do—that each one of us is an independent source of action with a mind of its own. The more successfully the community implants this feeling, the more trouble it has in getting the individual to cooperate, with the result that children raised in such an environment are almost permanently confused.

This state of affairs is known technically as the “double-bind.” A person is put in a double-bind by a command or request which contains a concealed contradiction. “Stop being self-conscious!” “Try to relax.” Or the famous prosecuting attorney’s question to the man accused of cruelty to his wife—“Have you stopped beating your wife yet? Answer yes or no.” This is a damned-if-you-do and damned-if-you-don’t situation which arises constantly in human (and especially family) relations. A wife complains to her husband, “Do you realize that since we were married two years ago you haven’t once taken me to the movies? It wasn’t that way when you were courting. I think you’re beginning to take me for granted.” When the penitent husband returns from work the following evening he says, “Darling, what about going to the movies after dinner?” And she replies, “You’re only suggesting it because I complained!”[Vi]

Society, as we now have it, pulled this trick on every child from earliest infancy. In the first place, the child is taught that he is responsible, that he is a free agent, an independent origin of thoughts and actions—a sort of miniature First Cause. He accepts this make-believe for the very reason that it is not true. He can’t help accepting it, just as he can’t help accepting membership in the community where he was born. He has no way of resisting this kind of social indoctrination. It is constantly reinforced with rewards and punishments. It is built into the basic structure of the language he is learning. It is rubbed in repeatedly with such remarks as, “It isn’t like you to do a thing like that.” Or, “Don’t be a copy-cat; be yourself!” Or, when one child imitates the mannerisms of another child whom he admires, “Johnny, that’s not you. That’s Peter!” the innocent victim of this indoctrination cannot understand the paradox. He is being told that he must be free. An irresistible pressure is being put on him to make him believe that no such pressure exists. The community of which he is necessarily a dependent member defines him as an independent member.

In the second place, he is thereupon commanded, as a free agent, to do things which will be acceptable only if done voluntarily! “You really ought to love us,” say parents, aunts, uncles, brothers, and sisters. “All nice children love their families, and do things for them without having to be asked.” In other words, “We demand that you love us because you want to, and not because we say you ought to.” Part of this nonsense is due to the fact that we confuse the “must” expressing a condition (“To be human you must have a head”) with the “must” expressing a command (“You must put away your toys”). No one makes an effort to have a head, and yet parents insist that, to be healthy, a child “must” have regular bowel movements, or that he must try to go to sleep, or that he must make an effort to pay attention—as if these goals were simply to be achieved by muscular exertion.[Vi]

Children are in no position to see the contradictions in these demands, and even if some prodigy were to point them out, he would be told summarily not to “answer back,” and that he lacked respect for his “elders and betters.” Instead of giving our children clear and explicit explanations of the game-rules of the community, we befuddle them hopelessly because we—as adults—were once so befuddled, and, remaining so, do not understand the game we are playing.

A double-bind game is a game with self-contradictory rules, a game doomed to perpetual self-frustration—like trying to invent a perpetual-motion machine in terms of Newtonian mechanics, or trying to trisect any given angle with a straightedge and compass. The social double-bind game can be phrased in several ways:

The first rule of this game is that it is not a game.

Everyone must play.

You must love us.

You must go on living.

Be yourself, but play a consistent and acceptable role.

Control yourself and be natural.

Try to be sincere.[Vi]

Essentially, this game is a demand for spontaneous behavior of certain kinds. Living, loving, being natural or sincere—all these are spontaneous forms of behavior: they happen “of themselves” like digesting food or growing hair. As soon as they are forced they acquire that unnatural, contrived, and phony atmosphere which everyone deplores—weak and scentless like forced flowers and tasteless like forced fruit. Life and love generate effort, but effort will not generate them. Faith—in life, in other people, and in oneself—is the attitude of allowing the spontaneous to be spontaneous, in its own way and in its own time. This is, of course, risky because life and other people do not always respond to faith as we might wish. Faith is always a gamble because life itself is a gambling game with what must appear, in the hiding aspect of the game, to be colossal stakes. But to take the gamble out of the game, to try to make winning a dead certainty, is to achieve a certainty which is indeed dead. The alternative to a community based on mutual trust is a totalitarian police-state, a community in which spontaneity is virtually forbidden.

A Hindu treatise on the art of government, the Arthashastra, lays down the rules of policy for the complete tyrant, describing the organization of his palace, his court, and his state in such fashion as to make Machiavelli seem a liberal. The first rule is that he must trust no one, and be without a single intimate friend. Beyond this, he must organize his government as a series of concentric circles composed of the various ministers, generals, officers, secretaries, and servants who execute his orders, every circle constituting a degree of rank leading up to the king himself at the center—like a spider in its web. Beginning with the circle immediately surrounding the king, the circles must consist alternately of his natural enemies and his natural friends. Because the very highest rank of princes will be plotting to seize the king’s power, they must be surrounded and watched by a circle of ministers eager to gain the king’s favor—and this hierarchy of mutually mistrusting circles must go all the way out to the fringe of the web. Divide et impera—divide and rule.[Vi]

Meanwhile, the king remains in the safety of his inmost apartments, attended by guards who are in turn watched by other guards hidden in the walls. Slaves taste his food for poison, and he must sleep either with one eye open or with his door firmly locked on the inside. In case of a serious revolution, there must be a secret, underground passage giving him escape from the center—a passage containing a lever which will unsettle the keystone of the building and bring it crashing down upon his rebellious court. The Arthashastra does not forget to warn the tyrant that he can never win. He may rise to eminence through ambition or the call of duty, but the more absolute his power, the more he is hated, and the more he is the prisoner of his own trap. The web catches the spider. He cannot wander at leisure in the streets and parks of his own capital, or sit on a lonely beach listening to the waves and watching the gulls. Through enslaving others he himself becomes the most miserable of slaves.

Nothing fails like success—because the self-imposed task of our society and all its members is a contradiction: to force things to happen which are acceptable only when they happen without force. This, in turn, arises from the definition of man as an independent agent—in the universe but not of it—saddled with the job of bending the world to his will. No amount of preaching and moralizing will tame the type of man so defined, for the hypnotic hallucination of himself as something separate from the world renders him incapable of seeing that life is a system of geological and biological cooperation. Certainly, the system contains fights: birds against worms, snails against lettuce, and spiders against flies. But these fights are contained in the sense that they do not get out of hand, that no one species is the permanent victor. Man alone is trying to eliminate his natural enemies in the conviction that he is, or should be, the supreme species. Just as we cultivate vegetables, cattle, and chickens for food in the realization that we depend upon these creatures for our life, we should also realize that enemy creatures which prey upon man—insects, bacteria, and various fungi—are in fact enemy/friends.[Vi]

A New York hostess entertaining a statesman from Pakistan brought up the problem of the urgent need for birth-control in Asia, and what was being done about it in Pakistan. She was utterly nonplussed with the reply that all the propaganda about birth-control was merely the white man’s attempt to maintain his superiority over the colored races. I told her that she should have answered, “No, indeed. We only want to help you to prune your beautiful fruit-trees.”

For the enemy/friends of man are his pruners. They prevent him from destroying himself by excess fertility, so that a person who dies of malaria or tuberculosis should be honored at least as much as one who has died for his country in battle. He has made room for the rest of us, and the bacteria which killed him should be saluted with proper chivalry as an honorable foe. The point is not that we should forthwith abandon penicillin or DDT: it is that we should fight to check the enemy, not to eliminate him. We must learn to include ourselves in the round of cooperations and conflicts, of symbiosis and preying, which constitutes the balance of nature, for a permanently victorious species destroys, not only itself, but all other life in its environment.[Vi]

The obvious objection to an argument against “wiping out” such natural enemies of man as cancer or mosquitoes is our sympathy for the individuals who get caught. It is all very well to reason, in the abstract, that the human population has to be pruned, but when disease puts its finger on me I run for the doctor. What would be the success of a call for “volunteers for pruning”? In Western civilization we do not abandon sickly babies, shoot the insane, let the hungry starve, or leave diseased people to die on the streets. (At least, not in our better moments.) For the most sacred ideal of our culture is the right of every individual to justice, health, and wealth, or “life, liberty, and the pursuit of happiness.” To suggest that the personal ego is a hallucination seems to be an attack on this most sacred value, without which civilized people would fall back to the level of coolies or ants to become an organized mass where the particular person is expendable.

During World War II a friend of mine used to fly Chinese laborers over the Hump to work on the South end of the Burma Road. The long flight was, of course, ideal for gambling, but since there was not enough cash between them to make the game interesting, the stakes were that the final loser should jump off the plane. No parachute. Our natural reaction is that such people aren’t fully human. Like the families and servants of ancient kings who were buried alive with their deceased lord, they seem, as Thomas Mann suggested, to be faces with no back to their heads—mere masks, mere roles of no further use or meaning; bees without a queen. Whatever villainies the British may have committed in India, their Christian consciences balked at the practice of sati, which required a widow to commit suicide at her husband’s funeral. Truly civilized people are—we feel—not faces on the sky but fully enclosed heads containing souls, each one of infinite value in the sight of God.[Vi]

At one extreme, then, we have the sacred individual—the unique personal ego, separate from both nature and God—defined as such by a society which, almost in the same breath, commands him to be free and commands him to conform. At the other extreme is the coolie, the cog in the industrial-collectivist machine, or the mere “hand” (as the factory worker is often called). If one believes that the personal ego is a natural endowment of all men, as distinct from a social convention, then the lot of the coolie is bleak indeed—for one sees him as a repressed and frustrated person, though his own society may never have defined him as such.

However, there is a third possibility. The individual may be understood neither as an isolated person nor as an expendable, humanoid working-machine. He may be seen, instead, as one particular focal point at which the whole universe expresses itself—as an incarnation of the Self, of the Godhead, or whatever one may choose to call IT. This view retains and, indeed, amplifies our apprehension that the individual is in some way sacred. At the same time it dissolves the paradox of the personal ego, which is to have attained the “precious state” of being a unique person at the price of perpetual anxiety for one’s survival. The hallucination of separateness prevents one from seeing that to cherish the ego is to cherish misery. We do not realize that our so-called love and concern for the individual is simply the other face of our own fear of death or rejection. In his exaggerated valuation of separate identity, the personal ego is sawing off the branch on which he is sitting, and then getting more and more anxious about the coming crash![Vi]

Let it be clear, furthermore, that the ego-fiction is in no way essential to the individual, to the total human organism, in fulfilling and expressing his individuality. For every individual is a unique manifestation of the Whole, as every branch is a particular outreaching of the tree. To manifest individuality, every branch must have a sensitive connection with the tree, just as our independently moving and differentiated fingers must have a sensitive connection with the whole body. The point, which can hardly be repeated too often, is that differentiation is not separation. The head and the feet are different, but not separate, and though man is not connected to the universe by exactly the same physical relation as branch to tree or feet to head, he is nonetheless connected—and by physical relations of fascinating complexity. The death of the individual is not disconnection but simply withdrawal. The corpse is like a footprint or an echo—the dissolving trace of something which the Self has ceased to do.

If, then, the differentiation of individuals is of great value, on the principle that variety is the spice of life, this value is not going to be enhanced by a self-contradictory definition of individuality. Our society—that is, we ourselves, all of us—is defining the individual with a double-bind, commanding him to be free and separate from the world, which he is not, for otherwise the command would not work. Under the circumstances, it works only in the sense of implanting an illusion of separateness, just as the commands of a hypnotist can create illusions.[Vi]

Thus bamboozled, the individual—instead of fulfilling his unique function in the world—is exhausted and frustrated in efforts to accomplish self-contradictory goals. Because he is now so largely defined as a separate person caught up in a mindless and alien universe, his principal task is to get one-up on the universe and to conquer nature. This is palpably absurd, and since the task is never achieved, the individual is taught to live and work for some future in which the impossible will at last happen, if not for him, then at least for his children. We are thus breeding a type of human being incapable of living in the present—that is, of really living.

For unless one is able to live fully in the present, the future is a hoax. There is no point whatever in making plans for a future which you will never be able to enjoy. When your plans mature, you will still be living for some other future beyond. You will never, never be able to sit back with full contentment and say, “Now, I’ve arrived!” Your entire education has deprived you of this capacity because it was preparing you for the future, instead of showing you how to be alive now.[Vi]

In other words, you have been hypnotized or conditioned by an educational processing-system arranged in grades or steps, supposedly leading to some ultimate Success. First nursery school or kindergarten, then the grades or forms of elementary school, preparing you for the great moment of secondary school! But then more steps, up and up to the coveted goal of the university. Here, if you are clever, you can stay on indefinitely by getting into graduate school and becoming a permanent student. Otherwise, you are headed step by step for the great Outside World of family-raising, business, and profession. Yet graduation day is a very temporary fulfillment, for with your first sales-promotion meeting you are back in the same old system, being urged to make that quota (and if you do, they’ll give you a higher quota) and so progress up the ladder to sales manager, vice-president, and, at last, president of your own show (about forty to forty-five years old). In the meantime, the insurance and investment people have been interesting you in plans for Retirement—that really ultimate goal of being able to sit back and enjoy the fruits of all your labors. But when that day comes, your anxieties and exertions will have left you with a weak heart, false teeth, prostate trouble, sexual impotence, fuzzy eyesight, and a vile digestion.

All this might have been wonderful if, at every stage, you had been able to play it as a game, finding your work as fascinating as poker, chess, or fishing. But for most of us the day is divided into work-time and playtime, the work consisting largely of tasks which others pay us to do because they are abysmally uninteresting. We therefore work, not for the work’s sake, but for money—and money is supposed to get us what we really want in our hours of leisure and play. In the United States even poor people have lots of money compared with the wretched and skinny millions of India, Africa, and China, while our middle and upper classes (or should we say “income groups”?) are as prosperous as princes. Yet, by and large, they have but slight taste for pleasure. Money alone cannot buy pleasure, though it can help. For enjoyment is an art and a skill for which we have little talent or energy.[Vi]

I live close to a harbor packed with sailing-boats and luxurious cruisers which are seldom used, because seamanship is a difficult though rewarding art which their owners have no time to practice. They bought the boats either as status symbols or as toys, but on discovering that they were not toys (as advertised) they lost interest. The same is true of the entire and astounding abundance of pleasure-goods that we can buy. Foodstuffs are prolific, but few know how to cook. Building materials abound in both quantity and variety, yet most homes look as if they had been made by someone who had heard of a house but never seen one. Silks, linens, wools, and cottons are available in colors and patterns galore, and yet most men dress like divinity students or undertakers, while women are slaves to the fashion game with its basic rule, “I have conformed sooner than you.” The market for artists and sculptors has thrived as never before in history, but the paintings look as if they had been made with excrement or scraps from billboards, and the sculptures like mangled typewriters or charred lumber from a burned-down outhouse.[7] We have untold stacks of recorded music from every age and culture, and the most superb means of playing it. But who actually listens? Maybe a few pot-smokers.[Vi]

This is perhaps a Henry Millerish exaggeration. Nevertheless, it strikes me more and more that America’s reputation for materialism is unfounded—that is, if a materialist is a person who thoroughly enjoys the physical world and loves material things. In this sense, we are superb materialists when it comes to the construction of jet aircraft, but when we decorate the inside of these magnificent monsters for the comfort of passengers it is nothing but frippery. High-heeled, narrow-hipped, doll-type girls serving imitation, warmed-over meals. For our pleasures are not material pleasures but symbols of pleasure—attractively packaged but inferior in content.

The explanation is simple: most of our products are being made by people who do not enjoy making them, whether as owners or workers. Their aim in the enterprise is not the product but money, and therefore every trick is used to cut the cost of production and hoodwink the buyer, by coloring and packaging chicanery, into the belief that the product is well and truly made. The only exceptions are those products which simply must be excellent for reasons of safety or high cost of purchase—aircraft, computers, space-rockets, scientific instruments, and so forth.[Vi]

But the whole scheme is a vicious circle, for when you have made the money what will you buy with it? Other pretentious fakes made by other money-mad manufacturers. The few real luxuries on the market are imports from “backward” countries where peasants and craftsmen still take pride in their work. For example, the state of Oaxaca in Mexico produces some of the finest blankets in the world, and American buyers have been trying to import them in huge quantities. But no amount of money will give the relatively few craftsmen who weave them time to fill the order. If they want the order, they must begin to cheat and produce inferior blankets. The only solution would be to train hundreds of new craftsmen. But Oaxaca is just getting television and has, for some time, had public education, so what up-and-coming young person would want to waste his days weaving blankets?

The poets and sages have, indeed, been saying for centuries that success in this world is vanity. “The worldly hope men set their hearts upon turns ashes,” or, as we might put it in a more up-to-date idiom, just when our mouth was watering for the ultimate goodies, it turns out to be a mixture of plaster-of-paris, papier-mâché, and plastic glue. Comes in any flavor. I have thought of putting this on the market as a universal substance, a prima materia, for making anything and everything—houses, furniture, flowers, bread (they use it already), apples, and even people.[Vi]

The world, they are saying, is a mirage. Everything is forever falling apart and there’s no way of fixing it, and the more strenuously you grasp this airy nothingness, the more swiftly it collapses in your hands. Western, technological civilization is, thus far, man’s most desperate effort to beat the game—to understand, control, and fix this will-o’-the-wisp called life, and it may be that its very strength and skill will all the more rapidly dissolve its dreams. But if this is not to be so, technical power must be in the hands of a new kind of man.

In times past, recognition of the impermanence of the world usually led to withdrawal. On the one hand, ascetics, monks, and hermits tried to exorcise their desires so as to regard the world with benign resignation, or to draw back and back into the depths of consciousness to become one with the Self in its unmanifest state of eternal serenity. On the other hand, others felt that the world was a state of probation where material goods were to be used in a spirit of stewardship, as loans from the Almighty, and where the main work of life is loving devotion to God and to man.[Vi]

Yet both these responses are based on the initial supposition that the individual is the separate ego, and because this supposition is the work of a double-bind any task undertaken on this basis—including religion—will be self-defeating. Just because it is a hoax from the beginning, the personal ego can make only a phony response to life. For the world is an ever-elusive and ever-disappointing mirage only from the standpoint of someone standing aside from it—as if it were quite other than himself—and then trying to grasp it. Without birth and death, and without the perpetual transmutation of all the forms of life, the world would be static, rhythm-less, undancing, mummified.

But a third response is possible. Not withdrawal, not stewardship on the hypothesis of a future reward, but the fullest collaboration with the world as a harmonious system of contained conflicts—based on the realization that the only real “I” is the whole endless process. This realization is already in us in the sense that our bodies know it, our bones and nerves and sense-organs. We do not know it only in the sense that the thin ray of conscious attention has been taught to ignore it, and taught so thoroughly that we are very genuine fakes indeed.[Vi]

————✽————

Four

THE WORLD IS YOUR BODY

We have now found out that many things which we felt to be basic realities of nature are social fictions, arising from commonly accepted or traditional ways of thinking about the world. These fictions have included:

1. The notion that the world is made up or composed of separate bits or things.

2. That things are differing forms of some basic stuff.

3. That individual organisms are such things, and that they are inhabited and partially controlled by independent egos.

4. That the opposite poles of relationships, such as light/darkness and solid/space, are in actual conflict which may result in the permanent victory of one of the poles.

5. That death is evil, and that life must be a constant war against it.

6. That man, individually and collectively, should aspire to be top species and put himself in control of nature.

Fictions are useful so long as they are taken as fictions. They are then simply ways of “figuring” the world which we agree to follow so that we can act in cooperation, as we agree about inches and hours, numbers and words, mathematical systems and languages. If we have no agreement about measures of time and space, I would have no way of making a date with you at the corner of Forty-second Street and Fifth Avenue at 3 P.M. on Sunday, April 4.[Vi]

But the troubles begin when the fictions are taken as facts. Thus in 1752 the British government instituted a calendar reform which required that September 2 of that year be dated September 14, with the result that many people imagined that eleven days had been taken off their lives, and rushed to Westminster screaming, “Give us back our eleven days!” Such confusions of fact and fiction make it all the more difficult to find wider acceptance of common laws, languages, measures, and other useful institutions, and to improve those already employed.

But, as we have seen, the deeper troubles arise when we confuse ourselves and our fundamental relationships to the world with fictions (or figures of thought) which are taken for granted, unexamined, and often self-contradictory. Here, as we have also seen, the “nub” problem is the self-contradictory definition of man himself as a separate and independent being in the world, as distinct from a special action of the world. Part of our difficulty is that the latter view of man seems to make him no more than a puppet, but this is because, in trying to accept or understand the latter view, we are still in the grip of the former. To say that man is an action of the world is not to define him as a “thing” which is helplessly pushed around by all other “things.” We have to get beyond Newton’s vision of the world as a system of billiard balls in which every individual ball is passively knocked about by all the rest! Remember that Aristotle’s and Newton’s preoccupation with causal determinism was that they were trying to explain how one thing or event was influenced by others, forgetting that the division of the world into separate things and events was a fiction. To say that certain events are causally connected is only a clumsy way of saying that they are features of the same event, like the head and tail of the cat.[Vi]

It is essential to understand this point thoroughly: that the thing-in-itself (Kant’s ding an sich), whether animal, vegetable, or mineral, is not only unknowable—it does not exist. This is important not only for sanity and peace of mind, but also for the most “practical” reasons of economics, politics, and technology. Our practical projects have run into confusion again and again through failure to see that individual people, nations, animals, insects, and plants do not exist in or by themselves. This is not to say only that things exist in relation to one another, but that what we call “things” are no more than glimpses of a unified process. Certainly, this process has distinct features which catch our attention, but we must remember that distinction is not separation. Sharp and clear as the crest of the wave may be, it necessarily “goes with” the smooth and less featured curve of the trough. So also the bright points of the stars “gowith” (if I may now coin a word) the dark background of space.

In the Gestalt theory of perception this is known as the figure/ground relationship. This theory asserts, in brief, that no figure is ever perceived except in relation to a background. If, for example, you come so close to me that the outline of my body lies beyond your field of vision, the “thing” you will see will no longer be my body. Your attention will instead be “captured” by a coat-button or a necktie, for the theory also asserts that, against any given background, our attention is almost automatically “won” by any moving shape (in contrast with the stationary background) or by any enclosed or tightly complex feature (in contrast with the simpler, featureless background).[Vi]

Thus when I draw the following figure on a blackboard—

and ask, “What have I drawn?” people will generally identify it as a circle, a ball, a disk, or a ring. Only rarely will someone reply, “A wall with a hole in it.”

In other words, we do not easily notice that all features of the world hold their boundaries in common with the areas that surround them—that the outline of the figure is also the inline of the background. Let us suppose that my circle/hole figure were to move through the following series of shapes:

Most people would thereupon ascribe the movement, the act, to the enclosed area as if it were an amoeba. But I might just as well have been drawing the dry patches in a thin film of water spread over a polished table. But the point is that, in either case, the movement of any feature of the world cannot be ascribed to the outside alone or to the inside alone. Both move together.[Vi]

Our difficulty in noticing both the presence and the action of the background in these simple illustrations is immensely increased when it comes to the behavior of living organisms. When we watch ants scurrying hither and thither over a patch of sand, or people milling around in a public square, it seems absolutely undeniable that the ants and the people are alone responsible for the movement. Yet in fact this is only a highly complex version of the simple problem of the three balls moving in space, in which we had to settle for the solution that the entire configuration (Gestalt) is moving—not the balls alone, not the space alone, not even the balls and the space together in concert, but rather a single field of solid/space of which the balls and the space are, as it were, poles.

The illusion that organisms move entirely on their own is immensely persuasive until we settle down, as scientists do, to describe their behavior carefully. Then the scientist, be he biologist, sociologist, or physicist, finds very rapidly that he cannot say what the organism is doing unless, at the same time, he describes the behavior of its surroundings. Obviously, an organism cannot be described as walking just in terms of leg motion, for the direction and speed of this walking must be described in terms of the ground upon which it moves. Furthermore, this walking is seldom haphazard. It has something to do with food-sources in the area, with the hostile or friendly behavior of other organisms, and countless other factors which we do not immediately consider when attention is first drawn to a prowling ant. The more detailed the description of our ant’s behavior becomes, the more it has to include such matters as density, humidity, and temperature of the surrounding atmosphere, the types and sources of its food, the social structure of its own species, and that of neighboring species with which it has some symbiotic or preying relationship.[Vi]

When at last the whole vast list is compiled, and the scientist calls “Finish!” for lack of further time or interest, he may well have the impression that the ant’s behavior is no more than its automatic and involuntary reaction to its environment. It is attracted by this, repelled by that, kept alive by one condition, and destroyed by another. But let us suppose that he turns his attention to some other organism in the ant’s neighborhood—perhaps a housewife with a greasy kitchen—he will soon have to include that ant, and all its friends and relations, as something which determines her behavior! Wherever he turns his attention, he finds, instead of some positive, causal agent, a merely responsive hollow whose boundaries go this way and that according to outside pressures.

Yet, on second thought, this won’t do. What does it mean, he asks himself, that a description of what the ant is doing must include what its environment is doing? It means that the thing or entity he is studying and describing has changed. It started out to be the individual ant, but it very quickly became the whole field of activities in which the ant is found. The same thing would happen if one started out to describe a particular organ of the body: it would be utterly unintelligible unless one took into account its relationships with other organs. It is thus that every scientific discipline for the study of living organisms—bacteriology, botany, zoology, biology, anthropology—must, from its own special standpoint, develop a science of ecology—literally, “the logic of the household”—or the study of organism/environment fields. Unfortunately, this science runs afoul of academic politics, being much too interdisciplinary for the jealous guardians of departmental boundaries. But the neglect of ecology is the one most serious weakness of modern technology, and it goes hand-in-hand with our reluctance to be participating members of the whole community of living species.[Vi]

Man aspires to govern nature, but the more one studies ecology, the more absurd it seems to speak of any one feature of an organism, or of an organism/environment field, as governing or ruling others. Once upon a time the mouth, the hands, and the feet said to each other, “We do all this work gathering food and chewing it up, but the lazy fellow, the stomach, does nothing. It’s high time he did some work too, so let’s go on strike!” Whereupon they went many days without working, but soon found themselves feeling weaker and weaker until at last each of them” realized that the stomach was their stomach, and that they would have to go back to work to remain alive. But even in physiological textbooks, we speak of the brain, or the nervous system, as “governing” the heart or the digestive tract, smuggling bad politics into science, as if the heart belonged to the brain rather than the brain to the heart or the stomach. Yet it is as true, or false, to say that the brain “feeds itself” through the stomach as that the stomach “evolves” a brain at its upper entrance to get more food.

As soon as one sees that separate things are fictitious, it becomes obvious that nonexistent things cannot “perform” actions. The difficulty is that most languages are arranged so that actions (verbs) have to be set in motion by things (nouns), and we forget that rules of grammar are not necessarily rules, or patterns, of nature. This, which is nothing more than a convention of grammar, is also responsible for (or, better, “goes-with”) absurd puzzles as to how spirit governs matter, or mind moves body. How can a noun, which is by definition not action, lead to action?[Vi]

Scientists would be less embarrassed if they used a language, on the model of Amerindian Nootka, consisting of verbs and adverbs, and leaving off nouns and adjectives. If we can speak of a house as housing, a mat as matting, or of a couch as seating, why can’t we think of people as “peopling,” of brains as “braining,” or of an ant as an “anting?” Thus in the Nootka language a church is “housing religiously,” a shop is “housing tradingly,” and a home is “housing homely.” Yet we are habituated to ask, “Who or what is housing? Who peoples? What is it that ants?” Yet isn’t it obvious that when we say, “The lightning flashed,” the flashing is the same as the lightning, and that it would be enough to say, “There was lightning”? Everything labeled with a noun is demonstrably a process or action, but language is full of spooks, like the “it” in “It is raining,” which are the supposed causes of action.

Does it really explain running to say that “A man is running”? On the contrary, the only explanation would be a description of the field or situation in which “a manning goeswith running” as distinct from one in which “a manning goeswith sitting.” (I am not recommending this primitive and clumsy form of verb language for general and normal use. We should have to contrive something much more elegant.) Furthermore, running is not something other than myself, which I (the organism) do. For the organism is sometimes a running process, sometimes a standing process, sometimes a sleeping process, and so on, and in each instance the “cause” of the behavior is the situation as a whole, the organism/environment. Indeed, it would be best to drop the idea of causality and use instead the idea of relativity.[Vi]

For it is still inexact to say that an organism “responds” or “reacts” to a given situation by running or standing, or whatever. This is still the language of Newtonian billiards. It is easier to think of situations as moving patterns, like organisms themselves. Thus, to go back to the cat (or catting), a situation with pointed ears and whiskers at one end does not have a tail at the other as a response or reaction to the whiskers, or the claws, or the fur. As the Chinese say, the various features of a situation “arise mutually” or imply one another as back implies front, and as chickens imply eggs—and vice versa. They exist in relation to each other like the poles of the magnet, only more complexly patterned.

Moreover, as the egg/chicken relation suggests, not all the features of a total situation have to appear at the same time. The existence of a man implies parents, even though they may be long since dead, and the birth of an organism implies its death. Wouldn’t it be as farfetched to call birth the cause of death as to call the cat’s head the cause of the tail? Lifting the neck of a bottle implies lifting the bottom as well, for the “two parts” come up at the same time. If I pick up an accordion by one end, the other will follow a little later, but the principle is the same. Total situations are, therefore, patterns in time as much as patterns in space.[Vi]

And, right now is the moment to say that I am not trying to smuggle in the “total situation” as a new disguise for the old “things” which were supposed to explain behavior or action. The total situation or field is always open-ended, for

Little fields have big fields

Upon their backs to bite ’em,

And big fields have bigger fields

And so ad infinitum.

We can never, never describe all features of the total situation, not only because every situation is infinitely complex, but also because the total situation is the universe. Fortunately, we do not have to describe any situation exhaustively, because some of its features appear to be much more important than others for understanding the behavior of the various organisms within it. We never get more than a sketch of the situation, yet this is enough to show that actions (or processes) must be understood, or explained, in terms of situations just as words must be understood in the context of sentences, paragraphs, chapters, books, libraries, and … life itself.[Vi]

To sum up: just as no thing or organism exists on its own, it does not act on its own. Furthermore, every organism is a process: thus the organism is not other than its actions. To put it clumsily: it is what it does. More precisely, the organism, including its behavior, is a process which is to be understood only in relation to the larger and longer process of its environment. For what we mean by “understanding” or “comprehension” is seeing how parts fit into a whole, and then realizing that they don’t compose the whole, as one assembles a jigsaw puzzle, but that the whole is a pattern, a complex wiggliness, which has no separate parts. Parts are fictions of language, of the calculus of looking at the world through a net which seems to chop it up into bits. Parts exist only for purposes of figuring and describing, and as we figure the world out we become confused if we do not remember this all the time.

Once this is clear, we have shattered the myth of the Fully Automatic Universe where human consciousness and intelligence are a fluke in the midst of boundless stupidity. For if the behavior of an organism is intelligible only in relation to its environment, intelligent behavior implies an intelligent environment. Obviously, if “parts” do not really exist, it makes no sense to speak of an intelligent part of an unintelligent whole. It is easy enough to see that an intelligent human being implies an intelligent human society, for thinking is a social activity—a mutual interchange of messages and ideas based on such social institutions as languages, sciences, libraries, universities, and museums. But what about the non-human environment in which human society flourishes?[Vi]

Ecologists often speak of the “evolution of environments” over and above the evolution of organisms. For man did not appear on earth until the earth itself, together with all its biological forms, had evolved to a certain degree of balance and complexity. At this point of evolution the earth “implied” man, just as the existence of man implies that sort of a planet at that stage of evolution. The balance of nature, the “harmony of contained conflicts,” in which man thrives is a network of mutually interdependent organisms of the most astounding subtlety and complexity. Teilhard de Chardin has called it the “biosphere,” the film of living organisms which covers the original “geosphere,” the mineral planet. Lack of knowledge about the evolution of the organic from the “inorganic,” coupled with misleading myths about life coming “into” this world from somewhere “outside,” has made it difficult for us to see that the biosphere arises, or goeswith, a certain degree of geological and astronomical evolution. But, as Douglas E. Harding has pointed out, we tend to think of this planet as a life-infested rock, which is as absurd as thinking of the human body as a cell-infested skeleton. Surely all forms of life, including man, must be understood as “symptoms” of the earth, the solar system, and the galaxy—in which case we cannot escape the conclusion that the galaxy is intelligent.[Vi]

If I first see a tree in the winter, I might assume that it is not a fruit-tree. But when I return in the summer to find it covered with plums, I must exclaim, “Excuse me! You were a fruit-tree after all.” Imagine, then, that a billion years ago some beings from another part of the galaxy made a tour through the solar system in their flying saucer and found no life. They would dismiss it as “Just a bunch of old rocks!” But if they returned today, they would have to apologize: “Well—you were peopling rocks after all!” You may, of course, argue that there is no analogy between the two situations. The fruit-tree was at one time a seed inside a plum, but the earth—much less the solar system or the galaxy—was never a seed inside a person. But, oddly enough, you would be wrong.

I have tried to explain that the relation between an organism and its environment is mutual, that neither one is the “cause” or determinant of the other since the arrangement between them is polar. If, then, it makes sense to explain the organism and its behavior in terms of the environment, it will also make sense to explain the environment in terms of the organism. (Thus far I have kept this up my sleeve so as not to confuse the first aspect of the picture.) For there is a very real, physical sense in which man, and every other organism, creates his own environment.[Vi]

Our whole knowledge of the world is, in one sense, self-knowledge. For knowing is a translation of external events into bodily processes, and especially into states of the nervous system and the brain: we know the world in terms of the body, and in accordance with its structure. Surgical alterations of the nervous system, or, in all probability, sense-organs of a different structure than ours, give different types of perception—just as the microscope and telescope change the vision of the naked eye. Bees and other insects have, for example, polaroid eyes which enable them to tell the position of the sun by observing any patch of blue sky. In other words, because of the different structure of their eyes, the sky that they see is not the sky that we see. Bats and homing pigeons have sensory equipment analogous to radar, and in this respect see more “reality” than we do without our special instruments.[Vi]

From the viewpoint of your eyes your own head seems to be an invisible blank, neither dark nor light, standing immediately behind the nearest thing you can see. But in fact the whole field of vision “out there in front” is a sensation in the lower back of your head, where the optical centers of the brain are located. What you see out there is, immediately, how the inside of your head “looks” or “feels.” So, too, everything that you hear, touch, taste, and smell is some kind of vibration interacting with your brain, which translates that vibration into what you know as light, color, sound, hardness, roughness, saltiness, heaviness, or pungence. Apart from your brain, all these vibrations would be like the sound of one hand clapping, or of sticks playing on a skinless drum. Apart from your brain, or some brain, the world is devoid of light, heat, weight, solidity, motion, space, time, or any other imaginable feature. All these phenomena are interactions, or transactions, of vibrations with a certain arrangement of neurons. Thus vibrations of light and heat from the sun do not actually become light or heat until they interact with a living organism, just as no light-beams are visible in space unless reflected by particles of atmosphere or dust. In other words, it “takes two” to make anything happen. As we saw, a single ball in space has no motion, whereas two balls give the possibility of linear motion, three balls motion in a plane, and four balls motion in three dimensions.[Vi]

The same is true for the activation of an electric current. No current will “flow” through a wire until the positive pole is connected with the negative, or, to put it very simply, no current will start unless it has a point of arrival, and a living organism is a “point of arrival” apart from which there can never be the “currents” or phenomena of light, heat, weight, hardness, and so forth. One might almost say that the magic of the brain is to evoke these marvels from the universe, as a harpist evokes melody from the silent strings.

A still more cogent example of existence as relationship is the production of a rainbow.[8] For a rainbow appears only when there is a certain triangular relationship between three components: the sun, moisture in the atmosphere, and an observer. If all three are present, and if the angular relationship between them is correct, then, and then only, will there be the phenomenon “rainbow.” Diaphanous as it may be, a rainbow is no subjective hallucination. It can be verified by any number of observers, though each will see it in a slightly different position. As a boy, I once chased the end of a rainbow on my bicycle and was amazed to find that it always receded. It was like trying to catch the reflection of the moon on water. I did not then understand that no rainbow would appear unless the sun, and I, and the invisible center of the bow were on the same straight line, so that I changed the apparent position of the bow as I moved.[Vi]

The point is, then, that an observer in the proper position is as necessary for the manifestation of a rainbow as the other two components, the sun and the moisture. Of course, one could say that if the sun and a body of moisture were in the right relationship, say, over the ocean, any observer on a ship that sailed into line with them would see a rainbow. But one could also say that if an observer and the sun were correctly aligned there would be a rainbow if there were moisture in the air!

Somehow the first set of conditions seems to preserve the reality of the rainbow apart from an observer. But the second set, by eliminating a good, solid “external reality,” seems to make it an indisputable fact that, under such conditions, there is no rainbow. The reason is only that it supports our current mythology to assert that things exist on their own, whether there is an observer or not. It supports the fantasy that man is not really involved in the world, that he makes no real difference to it, and that he can observe reality independently without changing it. For the myth of this solid and sensible physical world which is “there,” whether we see it or not, goes hand-in-hand with the myth that every observer is a separate ego, “confronted” with a reality quite other than himself.[Vi]

Perhaps we can accept this reasoning without too much struggle when it concerns things like rainbows and reflections, whose reality status was never too high. But what if it dawns on us that our perception of rocks, mountains, and stars is a situation of just the same kind? There is nothing in the least unreasonable about this. We have not had to drag in any such spooks as mind, soul, or spirit. We have simply been talking of an interaction between physical vibrations and the brain with its various organs of sense, saying only that creatures with brains are an integral feature of the pattern which also includes the solid earth and the stars, and that without this integral feature (or pole of the current) the whole cosmos would be as unmanifested as a rainbow without droplets in the sky, or without an observer. Our resistance to this reasoning is psychological. It makes us feel insecure because it unsettles a familiar image of the world in which rocks, above all, are symbols of hard, unshakable reality, and the Eternal Rock a metaphor for God himself. The mythology of the nineteenth century had reduced man to an utterly unimportant little germ in an unimaginably vast and enduring universe. It is just too much of a shock, too fast a switch, to recognize that this little germ with its fabulous brain is evoking the whole thing, including the nebulae millions of light-years away.[Vi]

Does this force us to the highly implausible conclusion that before the first living organism came into being equipped with a brain there was no universe—that the organic and inorganic phenomena came into existence at the same temporal moment? Is it possible that all geological and astronomical history is a mere extrapolation—that it is talking about what would have happened if it had been observed? Perhaps. But I will venture a more cautious idea. The fact that every organism evokes its own environment must be corrected with the polar or opposite fact that the total environment evokes the organism. Furthermore, the total environment (or situation) is both spatial and temporal—both larger and longer than the organisms contained in its field. The organism evokes knowledge of a past before it began, and of a future beyond its death. At the other pole, the universe would not have started, or manifested itself, unless it was at some time going to include organisms—just as current will not begin to flow from the positive end of a wire until the negative terminal is secure. The principle is the same, whether it takes the universe billions of years to polarize itself in the organism, or whether it takes the current one second to traverse a wire 186,000 miles long.[Vi]

I repeat that the difficulty of understanding the organism/environment polarity is psychological. The history and the geographical distribution of the myth are uncertain, but for several thousand years we have been obsessed with a false humility—on the one hand, putting ourselves down as mere “creatures” who came into this world by the whim of God or the fluke of blind forces, and on the other, conceiving ourselves as separate personal egos fighting to control the physical world. We have lacked the real humility of recognizing that we are members of the biosphere, the “harmony of contained conflicts” in which we cannot exist at all without the cooperation of plants, insects, fish, cattle, and bacteria. In the same measure, we have lacked the proper self-respect of recognizing that I, the individual organism, am a structure of such fabulous ingenuity that it calls the whole universe into being. In the act of putting everything at a distance so as to describe and control it, we have orphaned ourselves both from the surrounding world and from our own bodies—leaving “I” as a discontented and alienated spook, anxious, guilty, unrelated, and alone.[Vi]

We have attained a view of the world and a type of sanity which is dried-out like a rusty beer can on the beach. It is a world of objects, of nothing-buts as ordinary as a formica table with chromium fittings. We find it immensely reassuring—except that it won’t stay put, and must therefore be defended even at the cost of scouring the whole planet back to a nice clean rock. For life is, after all, a rather messy and gooey accident in our basically geological universe. “If a man’s son asks for bread, will he give him a stone?” The answer is probably, “Yes.”

Yet this is no quarrel with scientific thinking, which, as of this date, has gone far, far beyond Newtonian billiards and the myth of the Fully Automatic, mechanical universe of mere objects. That was where science really got its start, but in accordance with William Blake’s principle that “The fool who persists in his folly will become wise,” the persistent scientist is the first to realize the obsolescence of old models of the world. Open a good, standard textbook on quantum theory:[Vi]

… the world cannot be analyzed correctly into distinct parts; instead, it must be regarded as an indivisible unit in which separate parts appear as valid approximations only in the classical [i.e., Newtonian] limit.… Thus, at the quantum level of accuracy, an object does not have any “intrinsic” properties (for instance, wave or particle) belonging to itself alone; instead, it shares all its properties mutually and indivisibly with the systems with which it interacts. Moreover, because a given object, such as an electron, interacts at different times with different systems that bring out different potentialities, it undergoes … continual transformation between the various forms (for instance, wave or particle form) in which it can manifest itself.

Although such fluidity and dependence of form on the environment have not been found, before the advent of quantum theory, at the level of elementary particles in physics, they are not uncommon … in fields, such as biology, which deal with complex systems. Thus, under suitable environmental conditions, a bacterium can develop into a spore stage, which is completely different in structure, and vice versa.[9] [Vi]

Then there is the other, complementary, side of the picture as presented by the eminent biophysicist Erwin Schrödinger:

It is not possible that this unity of knowledge, feeling and choice which you call your own should have sprung into being from nothingness at a given moment not so long ago; rather this knowledge, feeling and choice are essentially eternal and unchangeable and numerically one in all men, nay in all sensitive beings. But not in this sense—that you are a part, a piece, of an eternal, infinite being, an aspect or modification of it, as in Spinoza’s pantheism. For we should have the same baffling question: which part, which aspect are you? What, objectively, differentiates it from the others? No, but inconceivable as it seems to ordinary reason, you—and all other conscious beings as such—are all in all. Hence this life of yours which you are living is not merely a piece of the entire existence, but is in a certain sense the whole; only this whole is not so constituted that it can be surveyed in one single glance.[10] [Vi]

The universe implies the organism, and each single organism implies the universe—only the “single glance” of our spotlight, narrowed attention, which has been taught to confuse its glimpses with separate “things,” must somehow be opened to the full vision, which Schrödinger goes on to suggest:

Thus you can throw yourself flat on the ground, stretched out upon Mother Earth, with the certain conviction that you are one with her and she with you. You are as firmly established, as invulnerable as she, indeed a thousand times firmer and more invulnerable. As surely as she will engulf you tomorrow, so surely will she bring you forth anew to new striving and suffering. And not merely ‘some day’: now, today, every day she is bringing you forth, not once but thousands upon thousands of times, just as every day she engulfs you a thousand times over. For eternally and always there is only now, one and the same now; the present is the only thing that has no end.[11] [Vi]

————✽————

Five

SO WHAT?

To have spoken of a new vision is to be asked, in the next breath, what good it will do. When you come to think of it, this is astonishing, but it is invariably true in speaking with people brought up in the environment of Protestantism. Catholics, Hindus, Buddhists, Moslems, and Taoists understand that vision, or contemplation, is good in itself, even the supreme good in the sense of the Beatific Vision where all beings are eternally absorbed in the knowledge and love of God. But this possibility makes Protestants nervous, and one of their official prayers asks that those in heaven may be granted “continual growth in thy love and service,” because, after all, you can’t stop Progress. Even heaven must be a growing community.

The reason is, I suppose, that modern Protestantism in particular, in its liberal and progressive forms, is the religion most strongly influenced by the mythology of the world of objects, and of man as the separate ego. Man so defined and so experienced is, of course, incapable of pleasure and contentment, let alone creative power. Hoaxed into the illusion of being an independent, responsible source of actions, he cannot understand why what he does never comes up to what he should do, for a society which has defined him as separate cannot persuade him to behave as if he really belonged. Thus he feels chronic guilt and makes the most heroic efforts to placate his conscience.[Vi]

From these efforts come social services, hospitals, peace movements, foreign-aid programs, free education, and the whole philosophy of the welfare state. Yet we are bedeviled by the fact that the more these heroic and admirable enterprises succeed, the more they provoke new and increasingly horrendous problems. For one thing, few of us have ever thought through the problem of what good such enterprises are ultimately supposed to achieve. When we have fed the hungry, clothed the naked, and housed the homeless, what then? Is the object to enable unfortunate people to help those still more unfortunate? To convert Hindus and Africans into a huge bourgeoisie, where every Bengali and every Zulu has the privilege of joining our special rat-race, buying appliances on time and a television set to keep him running?

Some years ago a friend of mine was walking through tea plantations near Darjeeling, and noticed one particular group of fields where the bushes were all shriveled. On asking why, it was explained that the owner had felt so sorry for his impoverished workers that he had paid them double. But as a result, they had turned up for work only half the time, which was disastrous in the critical season when the plants have to be tended every day. My friend put this problem to an Indian communist. His solution was to pay them double and compel them to work. He then put it to an American businessman. His solution was to pay them double—and put radios in their homes! No one seemed to understand that those workers valued time for goofing off more than money.[Vi]

It is hard for compulsive activists to see that the vast social and economic problems of the world cannot be settled by mere effort and technique. The outsider cannot just barge in like Santa Claus and put things to right—especially our kind of outsider who, because he has no sense of belonging in the world, invariably smells like an interferer. He does not really know what he wants, and therefore everyone suspects that there are limitless strings attached to his gifts. For if you know what you want, and will be content with it, you can be trusted. But if you do not know, your desires are limitless and no one can tell how to deal with you. Nothing satisfies an individual incapable of enjoyment. I am not saying that American and European corporations are run by greedy villains who live off the fat of the land at everyone else’s expense. The point becomes clear only as one realizes, with compassion and sorrow, that many of our most powerful and wealthy men are miserable dupes and captives in a treadmill, who—with the rarest exceptions—have not the ghost of a notion how to spend and enjoy money.

If I had been a Heathen,

I’d have praised the purple vine,

My slaves would dig the vineyards,

And I would drink the wine;

But Higgins is a Heathen,

And his slaves grow lean and grey,

That he may drink some tepid milk

Exactly twice a day.[12] [Vi]

The startling truth is that our best efforts for civil rights, international peace, population control, conservation of natural resources, and assistance to the starving of the earth—urgent as they are—will destroy rather than help if made in the present spirit. For, as things stand, we have nothing to give. If our own riches and our own way of life are not enjoyed here, they will not be enjoyed anywhere else. Certainly they will supply the immediate jolt of energy and hope that methedrine, and similar drugs, give in extreme fatigue. But peace can be made only by those who are peaceful, and love can be shown only by those who love. No work of love will flourish out of guilt, fear, or hollowness of heart, just as no valid plans for the future can be made by those who have no capacity for living now.

The separate person is without content, in both senses of the word. He lives perpetually on hope, on looking forward to tomorrow, having been brought up this way from childhood, when his uncomprehending rage at double-binds was propitiated with toys. If you want to find a true folk-religion in our culture, look at the rites of Santa Claus. Even before the beginning of Advent, which was supposed to be a three-to-four week fasting period in preparation for the feast, the streets are decorated for Christmas, the shops glitter with tinsel and festive displays of gifts, and public-address systems warble electronic carols so that one is sick to death of Venite adoremus long before Christmas Day. Trees are already baubled and illumined in most homes, and as the big buildup proceeds they are surrounded by those shiny packages with shimmering ribbons which look as if they held gifts for princes. By this time Christmas parties have already been held in schools and offices before closing for the actual holiday, so that by Christmas Eve the celebrations have just about blown their top. But there are still those packages under the tree and stockings by the fireplace.[Vi]

When at last the Day comes the children are frantic. Hardly able to wait for breakfast, and not having slept most of the night, they tear those gold and silver parcels to shreds as if they contained nothing less than the Elixir of Life or the Philosopher’s Stone. By noon the living-room looks as if a waste-paper truck had crashed into a dimestore, leaving a wreck of mangled cartons, excelsior, wrapping-paper, and writhing ribbons; neckties, up-ended dolls, half-assembled model railroads, spacesuits, plastic atom-bombs, and scattered chocolate bars; hundreds of tinker-toy pieces, crushed tree ornaments, miniature sports-cars, water-pistols, bottles of whisky, and balloons. An hour later the children are blubbering or screaming, and have to be shooed out-of-doors while the mess is shoved together to make room for Christmas dinner. Thereafter, the Twelve Days of Christmas are spent with upset stomachs, colds, and influenza, and on New Year’s Eve the adults get stoned to forget the whole thing.

Well, it was fun describing it, but the point is that intense expectation fizzled. The girl was gorgeous but the guy was impotent. But since there must be something somewhere, expectation is kindled again to keep us all going for that golden, galuptious goodie at the end of the line. What could it be? The children knew it well until they got caught in the rat-race. One of the best Christmas presents I ever had was a cheap ring with a glass diamond. It was quite incidental—something that came out of a snapper (or cracker) at a party. But I sat down in front of the fireplace with this enchanted object, and turned it to catch the different colors of light which blazed inside it. I knew that I had found the Ring of Solomon, with which he summoned djinns and afrits with wings of brass—and it wasn’t that I wanted them to do anything for me, for it was just enough to be in that atmosphere, to watch these magical beings come to life in the flames of the fire, and to feel that I was in touch with the timeless paradise-world.[Vi]

Now it is symptomatic of our rusty-beer-can type of sanity that our culture produces very few magical objects. Jewelry is slick and uninteresting. Architecture is almost totally bereft of exuberance, obsessed with erecting glass boxes. Children’s books are written by serious ladies with three names and no imagination, and as for comics, have you ever looked at the furniture in Dagwood’s home? The potentially magical ceremonies of the Catholic Church are either gabbled away at top speed, or rationalized with the aid of a commentator. Drama or ritual in everyday behavior is considered affectation and bad form, and manners have become indistinguishable from mannerisms—where they exist at all. We produce nothing comparable to the great Oriental carpets, Persian glass, tiles, and illuminated books, Arabian leatherwork, Spanish marquetry, Hindu textiles, Chinese porcelain and embroidery, Japanese lacquer and brocade, French tapestries, or Inca jewelry. (Though, incidentally, there are certain rather small electronic devices that come unwittingly close to fine jewels.)

The reason is not just that we are too much in a hurry and have no sense of the present; not just that we cannot afford the type of labor that such things would now involve, nor just that we prefer money to materials. The reason is that we have scrubbed the world clean of magic. We have lost even the vision of paradise, so that our artists and craftsmen can no longer discern its forms. This is the price that must be paid for attempting to control the world from the standpoint of an “I” for whom everything that can be experienced is a foreign object and a nothing-but.[Vi]

It would be sentimental and impossible to go back. Children are in touch with paradise to the extent that they have not fully learned the ego-trick, and the same is true of cultures which, by our standards, are more “primitive” and—by analogy—childlike. If, then, after understanding, at least in theory, that the ego-trick is a hoax and that, beneath everything, “I” and “universe” are one, you ask, “So what? What is the next step, the practical application?”—I will answer that the absolutely vital thing is to consolidate your understanding, to become capable of enjoyment, of living in the present, and of the discipline which this involves. Without this you have nothing to give—to the cause of peace or of racial integration, to starving Hindus and Chinese, or even to your closest friends. Without this, all social concern will be muddlesome meddling, and all work for the future will be planned disaster.

But the way is not back. Just as science overcame its purely atomistic and mechanical view of the world through more science, the ego-trick must be overcome through intensified self-consciousness. For there is no way of getting rid of the feeling of separateness by a so-called “act of will,” by trying to forget yourself, or by getting absorbed in some other interest. This is why moralistic preaching is such a failure: it breeds only cunning hypocrites—people sermonized into shame, guilt, or fear, who thereupon force themselves to behave as if they actually loved others, so that their “virtues” are often more destructive, and arouse more resentment, than their “vices.” A British social service project, run by earnest and rather formidable ladies, called the Charity Organization Society—C.O.S. for short—used to be known among the poor as “Cringe or Starve.”[Vi]

The Taoist philosopher Chuang-tzu described such efforts to be ego-less as “beating a drum in search of a fugitive,” or, as we would put it, driving to a police raid with sirens on. Or, as the Hindus say, it is like trying not to think of a monkey while taking medicine, on the basis of the popular superstition that thinking of a monkey will make the medicine ineffective. All that such efforts can teach us is that they do not work, for the more we try to behave without greed or fear, the more we realize that we are doing this for greedy or fearful reasons. Saints have always declared themselves as abject sinners—through recognition that their aspiration to be saintly is motivated by the worst of all sins, spiritual pride, the desire to admire oneself as a supreme success in the art of love and unselfishness. And beneath this lies a bottomless pit of vicious circles: the game, “I am more penitent that you” or “My pride in my humility is worse than yours.” Is there any way not to be involved in some kind of one-upmanship? “I am less of a one-upman than you.” “I am a worse one-upman than you.” “I realize more clearly than you that everything we do is one-upmanship.” The ego-trick seems to reaffirm itself endlessly in posture after posture.

But as I pursue these games—as I become more conscious of being conscious, more aware that I am unable to define myself as being up without you (or something other than myself) being down—I see vividly that I depend on your being down for my being up. I would never be able to know that I belong to the in-group of “nice” or “saved” people without the assistance of an out-group of “nasty” or “damned” people. How can any in-group maintain its collective ego without relishing dinner-table discussions about the ghastly conduct of outsiders? The very identity of racist Southerners depends upon contrasting themselves with those dirty black “nigras.” But, conversely, the out-groups feel that they are really and truly “in,” and nourish their collective ego with relishingly indignant conversation about squares, Ofays, Wasps, Philistines, and the blasted bourgeoisie. Even Saint Thomas Aquinas let it out that part of the blessedness of the saints in Heaven was that they could look over the battlements and enjoy the “proper justice” of the sinners squirming in Hell. All winners need losers; all saints need sinners; all sages need fools—that is, so long as the major kick in life is to “amount to something” or to “be someone” as a particular and separate godlet.[Vi]

But I define myself in terms of you; I know myself only in terms of what is “other,” no matter whether I see the “other” as below me or above me in any ladder of values. If above, I enjoy the kick of self-pity; if below, I enjoy the kick of pride. I being I goeswith you being you. Thus, as a great Hassidic rabbi put it, “If I am I because you are you, and if you are you because I am I, then I am not I, and you are not you.” Instead we are both something in common between what Martin Buber has called I-and-Thou and I-and-It—the magnet itself which lies between the poles, between I myself and everything sensed as other.

There it is, a theoretically undeniable fact. But the question is how to get over the sensation of being locked out from everything “other,” of being only oneself—an organism flung into unavoidable competition and conflict with almost every “object” in its experience. There are innumerable recipes for this project, almost all of which have something to recommend them. There are the practices of yoga meditation, dervish dancing, psychotherapy, Zen Buddhism, Ignatian, Salesian, and Hesychast methods of “prayer,” the use of consciousness-changing chemicals such as LSD and mescaline, psychodrama, group dynamics, sensory-awareness techniques, Quakerism, Gurdjieff exercises, relaxation therapies, the Alexander method, autogenic training, and self-hypnosis. The difficulty with every one of these disciplines is that the moment you are seriously involved, you find yourself boxed in some special in-group which defines itself, often with the most elegant subtlety, by the exclusion of an out-group. In this way, every religion or cult is self-defeating, and this is equally true of projects which define themselves as non-religions or universally inclusive religions, playing the game of “I am less exclusive than you.”[Vi]

It is thus that religions and non-religions—all established in the name of brotherhood and universal love—are invariably divisive and quarrelsome. What, for example, is more quarrelsome—in practical politics—than the project for a truly classless and democratic society? Yet the historical origin of this movement is mystical. It goes back to Jesus and Saint Paul, to Eckhart and Tauler, to the Anabaptists, Levelers, and Brothers of the Free Spirit, and their insistence that all men are equal in the sight of God. It seems almost as if to be is to quarrel, or at least to differ, to be in contrast with something else. If so, whoever does not put up a fight has no identity; whoever is not self-ish has no self. Nothing unites a community so much as common cause against an external enemy, yet, in the same moment, that enemy becomes the essential support of social unity. Therefore larger societies require larger enemies, bringing us in due course to the perilous point of our present situation, where the world is virtually divided into two huge camps. But if high officers on both sides have any intelligence at all, they make a secret agreement to contain the conflict: to call each other the worst names, but to refrain from dropping bombs. Or, if they insist that there must be some fighting to keep armies in trim, they restrict it to local conflicts in “unimportant” countries. Voltaire should have said that if the Devil did not exist, it would be necessary to invent him.[Vi]

Nevertheless, the more it becomes clear that to be is to quarrel and to pursue self-interest, the more you are compelled to recognize your need for enemies to support you. In the same way, the more resolutely you plumb the question “Who or what am I?”—the more unavoidable is the realization that you are nothing at all apart from everything else. Yet again, the more you strive for some kind of perfection or mastery—in morals, in art, or in spirituality—the more you see that you are playing a rarified and lofty form of the old ego-game, and that your attainment of any height is apparent to yourself and to others only by contrast with someone else’s depth or failure.

This understanding is at first paralyzing. You are in a trap—in the worst of all double-binds—seeing that any direction you may take will imply, and so evoke, its opposite. Decide to be a Christ, and there will be a Judas to betray you and a mob to crucify you. Decide to be a devil, and men will unite against you in the closest brotherly love. Your first reaction may be simply, “To hell with it!” The only course may seem to be to forget the whole effort and become absorbed in trivialities, or to check out of the game by suicide or psychosis, and spend the rest of your days blabbering in an asylum.[Vi]

But there is another possibility. Instead of checking out, let us ask what the trap means. What is implied in finding yourself paralyzed, unable to escape from a game in which all the rules are double-binds and all moves self-defeating? Surely this is a deep and intense experience of the same double-bind that was placed upon you in infancy, when the community told you that you must be free, responsible, and loving, and when you were helplessly defined as an independent agent. The sense of paralysis is therefore the dawning realization that this is nonsense and that your independent ego is a fiction. It simply isn’t there, either to do anything or to be pushed around by external forces, to change things or to submit to change. The sense of “I,” which should have been identified with the whole universe of your experience, was instead cut off and isolated as a detached observer of that universe. In the preceding chapter we saw that this unity of organism and environment is a physical fact. But when you know for sure that your separate ego is a fiction, you actually feel yourself as the whole process and pattern of life. Experience and experiencer become one experiencing, known and knower one knowing.

Each organism experiences this from a different standpoint and in a different way, for each organism is the universe experiencing itself in endless variety. One need not, then, fall into the trap which this experience holds for believers in an external, all-powerful God—the temptation to feel “I am God” in that sense, and to expect to be worshipped and obeyed by all other organisms.[Vi]

Remember, above all, that an experience of this kind cannot be forced or made to happen by any act of your fictitious “will,” except insofar as repeated efforts to be one-up on the universe may eventually reveal their futility. Don’t try to get rid of the ego-sensation. Take it, so long as it lasts, as a feature or play of the total process—like a cloud or wave, or like feeling warm or cold, or anything else that happens of itself. Getting rid of one’s ego is the last resort of invincible egoism! It simply confirms and strengthens the reality of the feeling. But when this feeling of separateness is approached and accepted like any other sensation, it evaporates like the mirage that it is.

This is why I am not overly enthusiastic about the various “spiritual exercises” in meditation or yoga which some consider essential for release from the ego. For when practiced in order to “get” some kind of spiritual illumination or awakening, they strengthen the fallacy that the ego can toss itself away by a tug at its own bootstraps. But there is nothing wrong with meditating just to meditate, in the same way that you listen to music just for the music. If you go to concerts to “get culture” or to improve your mind, you will sit there as deaf as a doorpost.[Vi]

If, then, you ask me how to get beyond the ego-feeling, I shall ask you why you want to get there. If you give me the honest answer, which is that your ego will feel better in the “higher spiritual status” of self-transcendence, you will thus realize that you—as ego—are a fake. You will feel like an onion: skin after skin, subterfuge after subterfuge, is pulled off to find no kernel at the center. Which is the whole point: to find out that the ego is indeed a fake—a wall of defense around a wall of defense … around nothing. You can’t even want to get rid of it, nor yet want to want to.

Understanding this, you will see that the ego is exactly what it pretends it isn’t. Far from being the free center of personality, it is an automatic mechanism implanted since childhood by social authority, with—perhaps—a touch of heredity thrown in. This may give you the temporary feeling of being a zombie or a puppet dancing irresponsibly on strings that lead away to unknown forces. At this point, the ego may reassert itself with the insidious “I-can’t-help-myself” play in which the ego splits itself in two and pretends that it is its own victim. “See, I’m only a bundle of conditioned reflexes, so you mustn’t get angry with me for acting just as I feel.” (To which the answer could be, “Well, we’re just zombies too, so you shouldn’t complain if we get angry.”)[Vi]

But who is it that mustn’t get angry or shouldn’t complain, as if there were still some choice in the matter? The ego is still surviving as the “I” which must passively endure the automatic behavior of “myself” and others—again, as if there were some choice which the witnessing self can make between putting up with things and attacking them violently. What has happened is that the frustrated ego has withdrawn into its last stronghold of independence, retaining its identity as a mere watcher, or sufferer, of all that goes on. Here it pities itself or consoles itself as a puppet of fate.

But if this is seen as yet another subterfuge, we are close to the final showdown. A line of separation is now drawn between everything that happens to me, including my own feelings, on the one side, and on the other, I myself as the conscious witness. Isn’t it easy to see that this line is imaginary, and that it, and the witness behind it, are the same old faking process automatically learned in childhood? The same old cleft between the knower and the known? The same old split between the organism/environment and the organism’s feedback, or self-conscious mechanism? If, then, there is no choice in what happens to me, on one side of the line, there is equally no choice on the other, on the witnessing side, as to whether I should accept what happens or reject it. I accept, I reject, I witness just as automatically as things happen or as my emotions reflect my physiological chemistry.[Vi]

Yet in this moment when one seems about to become a really total zombie, the whole thing blows up. For there is no fate unless there is someone or something to be fated. There is no trap without someone to be caught. There is, indeed, no compulsion unless there is also freedom of choice, for the sensation of behaving involuntarily is known only by contrast with that of behaving voluntarily. Thus when the line between myself and what happens to me is dissolved and there is no stronghold left for an ego even as a passive witness, I find myself not in a world but as a world which is neither compulsive nor capricious. What happens is neither automatic nor arbitrary: it just happens, and all happenings are mutually interdependent in a way that seems unbelievably harmonious. Every this goes with every that. Without others there is no self, and without somewhere else there is no here, so that—in this sense—self is other and here is there.

When this new sensation of self arises, it is at once exhilarating and a little disconcerting. It is like the moment when you first got the knack of swimming or riding a bicycle. There is the feeling that you are not doing it yourself, but that it is somehow happening on its own, and you wonder whether you will lose it—as indeed you may if you try forcibly to hold on to it. In immediate contrast to the old feeling, there is indeed a certain passivity to the sensation, as if you were a leaf blown along by the wind, until you realize that you are both the leaf and the wind. The world outside your skin is just as much you as the world inside: they move together inseparably, and at first you feel a little out of control because the world outside is so much vaster than the world inside. Yet you soon discover that you are able to go ahead with ordinary activities—to work and make decisions as ever, though somehow this is less of a drag. Your body is no longer a corpse which the ego has to animate and lug around. There is a feeling of the ground holding you up, and of hills lifting you when you climb them. Air breathes itself in and out of your lungs, and instead of looking and listening, light and sound come to you on their own. Eyes see and ears hear as wind blows and water flows. All space becomes your mind. Time carries you along like a river, but never flows out of the present: the more it goes, the more it stays, and you no longer have to fight or kill it.[Vi]

You do not ask what is the value, or what is the use, of this feeling. Of what use is the universe? What is the practical application of a million galaxies? Yet just because it has no use, it has a use—which may sound like a paradox, but is not. What, for instance, is the use of playing music? If you play to make money, to outdo some other artist, to be a person of culture, or to improve your mind, you are not really playing—for your mind is not on the music. You don’t swing. When you come to think of it, playing or listening to music is a pure luxury, an addiction, a waste of valuable time and money for nothing more than making elaborate patterns of sound. Yet what would we think of a society which had no place for music, which did not allow for dancing, or for any activity not directly involved with the practical problems of survival? Obviously, such a society would be surviving to no purpose—unless it could somehow make a delight out of the “essential tasks” of farming, building, soldiering, manufacturing, or cooking. But in that moment the goal of survival is forgotten. The tasks are being done for their own sake, whereupon farms begin to look like gardens, sensible living-boxes sprout interesting roofs and mysterious ornaments, arms are engraved with curious patterns, carpenters take time to “finish” their work, and cooks become gourmets.

A Chinese philosophical work called The Secret of the Golden Flower says that “when purpose has been used to achieve purposelessness, the thing has been grasped.” For a society surviving to no purpose is one that makes no provision for purposeless behavior—that is, for actions not directly aimed at survival, which fulfill themselves in being done in the present and do not necessarily imply some future reward. But indirectly and unintentionally, such behavior is useful for survival because it gives a point to surviving—not, however, when pursued for that reason. To play so as to be relaxed and refreshed for work is not to play, and no work is well and finely done unless it, too, is a form of play.[Vi]

To be released from the “You must survive” double-bind is to see that life is at root playing. The difficulty in understanding this is that the idea of “play” has two distinct meanings which are often confused. On the one hand, to do something only or merely in play, is to be trivial and insincere, and here we should use the word “toying” instead of “playing.” But if some woman should say to me, “I love you,” would it be right to answer, “Are you serious, or are you just playing with me?” After all, if this relationship is to flourish, I very much hope that she is not serious and that she will play with me. No, the better question would be, “Are you sincere, or are you just toying with me?” Sincerity is better than seriousness, for who wants to be loved gravely? Thus, on the other hand, there is a form of playing which is not trivial at all, as when Segovia plays the guitar or Sir Laurence Olivier plays the part of Hamlet, or, obviously, when someone plays the organ in church. In this sense of the word Saint Gregory Nazianzen could say of the Logos, the creative wisdom of God:

For the Logos on high plays,
stirring the whole cosmos back and forth, as he wills,
into shapes of every kind.

And, at the other end of the earth, the Japanese Zen master Hakuin:

In singing and dancing is the voice of the Law.[Vi]

So, too, in the Vedanta the whole world is seen as the lila and the maya of the Self, the first word meaning “play” and the second having the complex sense of illusion (from the Latin ludere, to play) magic, creative power, art, and measuring—as when one dances or draws a design to a certain measure. From this point of view the universe in general and playing in particular are, in a special sense, “meaningless”: that is, they do not—like words and symbols—signify or point to something beyond themselves, just as a Mozart sonata conveys no moral or social message and does not try to suggest the natural sounds of wind, thunder, or birdsong. When I make the sound “water,” you know what I mean. But what does this whole situation mean—I making the sound and your understanding it? What is the meaning of a pelican, a sunflower, a sea urchin, a mottled stone, or a galaxy? Or of a + b = b + a? They are all patterns, dancing patterns of light and sound, water and fire, rhythm and vibration, electricity and spacetime, going like

Thrummular, thrummular thrilp,

Hum lipsible, lipsible lilp;

Dim thricken mithrummy,

Lumgumptulous hummy,

Stormgurgle umbumdular bilp.[Vi]

Or, in the famous words of Sir Arthur Eddington about the nature of electrons:

We see the atoms with their girdles of circulating electrons darting hither and thither, colliding and rebounding. Free electrons torn from the girdles hurry away a hundred times faster, curving sharply round the atoms with side-slips and hairbreadth escapes.… The spectacle is so fascinating that we have perhaps forgotten that there was a time when we wanted to be told what an electron is. The question was never answered.… Something unknown is doing we don’t know what—that is what our theory amounts to. It does not sound a particularly illuminating theory. I have read something like it elsewhere:

The slithy toves

Did gyre and gimble in the wabe.

There is the same suggestion of activity. There is the same indefiniteness as to the nature of the activity and of what it is that is acting.[13]

The point is that “spectacle is so fascinating.” For the world is a spell (in Latin, fascinum), an enchantment (being thrilled by a chant), an amazement (being lost in a maze), an arabesque of such stunning rhythm and a plot so intriguing that we are drawn by its web into a state of involvement where we forget that it is a game. We become fascinated to the point where the cheering and the booing are transformed into intense love and hate, or delight and terror, ecstatic orgasm or screaming meemies. All made out of on-and-off or black-and-white, pulsed, stuttered, diagrammed mosaiced, syncopated, shaded, jolted, tangoed, and lilted through all possible measures and dimensions. It is simultaneously the purest nonsense and the utmost artistry.[Vi]

Listen intently to a voice singing without words. It may charm you into crying, force you to dance, fill you with rage, or make you jump for joy. You can’t tell where the music ends and the emotions begin, for the whole thing is a kind of music—the voice playing on your nerves as the breath plays on a flute. All experience is just that, except that its music has many more dimensions than sound. It vibrates in the dimensions of sight, touch, taste, and smell, and in the intellectual dimension of symbols and words—all evoking and playing upon each other. But at root—and this is a negative way of saying something highly positive—it is nothing more than the mysterious utterance of the old man of Spithead, who opened the window and said:

Fill jomble, fill jumble,

Fill rumble-come-tumble.

Bach states it more elegantly, but with just as little external meaning:

Once you have seen this you can return to the world of practical affairs with a new spirit. You have seen that the universe is at root a magical illusion and a fabulous game, and that there is no separate “you” to get something out of it, as if life were a bank to be robbed. The only real “you” is the one that comes and goes, manifests and withdraws itself eternally in and as every conscious being. For “you” is the universe looking at itself from billions of points of view, points that come and go so that the vision is forever new. What we see as death, empty space, or nothingness is only the trough between the crests of this endlessly waving ocean. It is all part of the illusion that there should seem to be something to be gained in the future, and that there is an urgent necessity to go on and on until we get it. Yet just as there is no time but the present, and no one except the all-and-everything, there is never anything to be gained—though the zest of the game is to pretend that there is.[Vi]

Anyone who brags about knowing this doesn’t understand it, for he is only using the theory as a trick to maintain his illusion of separateness, a gimmick in a game of spiritual one-upmanship. Moreover, such bragging is deeply offensive to those who do not understand, and who honestly believe themselves to be lonely, individual spirits in a desperate and agonizing struggle for life. For all such there must be deep and unpatronizing compassion, even a special kind of reverence and respect, because, after all, in them the Self is playing its most far-out and daring game—the game of having lost Itself completely and of being in danger of some total and irremediable disaster. This is why Hindus do not shake hands on meeting, but put their palms together and bow in a gesture of reverence, honoring the Godhead in the stranger.

And do not suppose that this understanding will transform you all at once into a model of virtue. I have never yet met a saint or sage who did not have some human frailties. For so long as you manifest yourself in human or animal form, you must eat at the expense of other life and accept the limitations of your particular organism, which fire will still burn and wherein danger will still secrete adrenalin. The morality that goes with this understanding is, above all, the frank recognition of your dependence upon enemies, underlings, out-groups, and, indeed, upon all other forms of life whatsoever. Involved as you may be in the conflicts and competitive games of practical life, you will never again be able to indulge in the illusion that the “offensive other” is all in the wrong, and could or should be wiped out. This will give you the priceless ability of being able to contain conflicts so that they do not get out-of-hand, of being willing to compromise and adapt, of playing, yes, but playing it cool. This is what is called “honor among thieves,” for the really dangerous people are those who do not recognize that they are thieves—the unfortunates who play the role of the “good guys” with such blind zeal that they are unconscious of any indebtedness to the “bad guys” who support their status. To paraphrase the Gospel, “Love your competitors, and pray for those who undercut your prices.” You would be nowhere at all without them.[Vi]

The political and personal morality of the West, especially in the United States, is—for lack of this sense—utterly schizophrenic. It is a monstrous combination of uncompromising idealism and unscrupulous gangsterism, and thus devoid of the humor and humaneness which enables confessed rascals to sit down together and work out reasonable deals. No one can be moral—that is, no one can harmonize contained conflicts—without coming to a working arrangement between the angel in himself and the devil in himself, between his rose above and his manure below. The two forces or tendencies are mutually interdependent, and the game is a working game just so long as the angel is winning, but does not win, and the devil is losing, but is never lost. (The game doesn’t work in reverse, just as the ocean doesn’t work with wave-crests down and troughs up.)

It is most important that this be understood by those concerned with civil rights, international peace, and the restraint of nuclear weapons. These are most undoubtedly causes to be backed with full vigor, but never in a spirit which fails to honor the opposition, or which regards it as entirely evil or insane. It is not without reason that the formal rules of boxing, judo, fencing, and even dueling require that the combatants salute each other before the engagement. In any foreseeable future there are going to be thousands and thousands of people who detest and abominate Negroes, communists, Russians, Chinese, Jews, Catholics, beatniks, homosexuals, and “dope-fiends.” These hatreds are not going to be healed, but only inflamed, by insulting those who feel them, and the abusive labels with which we plaster them—squares, fascists, rightists, know-nothings—may well become the proud badges and symbols around which they will rally and consolidate themselves. Nor will it do to confront the opposition in public with polite and non-violent sit-ins and demonstrations, while boosting our collective ego by insulting them in private. If we want justice for minorities and cooled wars with our natural enemies, whether human or nonhuman, we must first come to terms with the minority and the enemy in ourselves and in our own hearts, for the rascal is there as much as anywhere in the “external” world—especially when you realize that the world outside your skin is as much yourself as the world inside. For want of this awareness, no one can be more belligerent than a pacifist on the rampage, or more militantly nationalistic than an anti-imperialist.[Vi]

You may, indeed, argue that this is asking too much. You may resort to the old alibi that the task of “changing human nature” is too arduous and too slow, and that what we need is immediate and massive action. Obviously, it takes discipline to make any radical change in one’s own behavior patterns, and psychotherapy can drag on for years and years. But this is not my suggestion. Does it really take any considerable time or effort just to understand that you depend on enemies and outsiders to define yourself, and that without some opposition you would be lost? To see this is to acquire, almost instantly, the virtue of humor, and humor and self-righteousness are mutually exclusive. Humor is the twinkle in the eye of a just judge, who knows that he is also the felon in the dock. How could he be sitting there in stately judgment, being addressed as “Your Honor” or “Mi Lud,” without those poor bastards being dragged before him day after day? It does not undermine his work and his function to recognize this. He plays the role of judge all the better for realizing that on the next turn of the Wheel of Fortune he may be the accused, and that if all the truth were known, he would be standing there now.

If this is cynicism, it is at least loving cynicism—an attitude and an atmosphere that cools off human conflicts more effectively than any amount of physical or moral violence. For it recognizes that the real goodness of human nature is its peculiar balance of love and selfishness, reason and passion, spirituality and sensuality, mysticism and materialism, in which the positive pole has always a slight edge over the negative. (Were it otherwise, and the two were equally balanced, life would come to a total stalemate and standstill.) Thus when the two poles, good and bad, forget their interdependence and try to obliterate each other, man becomes subhuman—the implacable crusader or the cold, sadistic thug. It is not for man to be either an angel or a devil, and the would-be angels should realize that, as their ambition succeeds, they evoke hordes of devils to keep the balance. This was the lesson of Prohibition, as of all other attempts to enforce purely angelic behavior, or to pluck out evil root and branch.[Vi]

It comes, then, to this: that to be “viable,” livable, or merely practical, life must be lived as a game—and the “must” here expresses a condition, not a commandment. It must be lived in the spirit of play rather than work, and the conflicts which it involves must be carried on in the realization that no species, or party to a game, can survive without its natural antagonists, its beloved enemies, its indispensable opponents. For to “love your enemies” is to love them as enemies; it is not necessarily a clever device for winning them over to your own side. The lion lies down with the lamb in paradise, but not on earth—“paradise” being the tacit, off-stage level where, behind the scenes, all conflicting parties recognize their interdependence, and, through this recognition, are able to keep their conflicts within bounds. This recognition is the absolutely essential chivalry which must set the limits within all warfare, with human and non-human enemies alike, for chivalry is the debonair spirit of the knight who “plays with his life” in the knowledge that even mortal combat is a game.

No one who has been hoaxed into the belief that he is nothing but his ego, or nothing but his individual organism, can be chivalrous, let alone a civilized, sensitive, and intelligent member of the cosmos.[Vi]

But to be lived this way, the life-game has to be purged of self-contradictory rules. This, and not some kind of moral effort, is the way out of the hoax of separateness. Thus when a game sets the players an impossible and not simply difficult task, it comes quickly to the point where it is no longer worth playing. There is no way of observing a rule set in the form of a double-bind—that is, a two-part rule whose parts are mutually exclusive. No one can be compelled to behave freely or forced to act independently. Yet whole cultures and civilizations have befuddled themselves with this kind of nonsense, and, through failing to spot the self-contradiction, their members have been haunted all through their lives by the sense that individual existence is a problem and a predicament—a form of nature doomed to perpetual frustration. The sense of ego is at root a discomfort and a bore, and nothing shows it more clearly than such everyday phrases as: “I need to get away from myself” or “You should find something to take you out of yourself” or “I read to forget myself.” Get lost! Hence the fanaticisms and intoxications—religious, political, and sexual, the Nazis, the Klan, Hell’s Angels, the Circus Maximus, the dreary fascination of the TV screen, witch-burnings, Mickey Spillane and James Bond, pachinko parlors, alcoholic stupors, revivals, tabloid newspapers, and juvenile gangs—all of which, as things stand, are the necessary safety-values and palliatives for human beings whose very existence is defined in self-contradictory and self-defeating terms.[Vi]

Finally, the game of life as Western man has been “playing” it for the past century needs less emphasis on practicality, results, progress, and aggression. This is why I am discussing vision, and keeping off the subject of justifying the vision in terms of its practical applications and consequences. Whatever may be true for the Chinese and the Hindus, it is timely for us to recognize that the future is an ever-retreating mirage, and to switch our immense energy and technical skill to contemplation instead of action. However much we may now disagree with Aristotle’s logic and his metaphors, he must still be respected for reminding us that the goal of action is always contemplation—knowing and being rather than seeking and becoming.

As it is, we are merely bolting our lives—gulping down undigested experiences as fast as we can stuff them in—because awareness of our own existence is so superficial and so narrow that nothing seems to us more boring than simple being. If I ask you what you did, saw, heard, smelled, touched, and tasted yesterday, I am likely to get nothing more than the thin, sketchy outline of the few things that you noticed, and of those only what you thought worth remembering. Is it surprising that an existence so experienced seems so empty and bare that its hunger for an infinite future is insatiable? But suppose you could answer, “It would take me forever to tell you, and I am much too interested in what’s happening now.” How is it possible that a being with such sensitive jewels as the eyes, such enchanted musical instruments as the ears, and such a fabulous arabesque of nerves as the brain can experience itself as anything less than a god? And, when you consider that this incalculably subtle organism is inseparable from the still more marvelous patterns of its environment—from the minutest electrical designs to the whole company of the galaxies—how is it conceivable that this incarnation of all eternity can be bored with being?[Vi]

————✽————

Six

IT

Just as true humor is laughter at oneself, true humanity is knowledge of oneself. Other creatures may love and laugh, talk and think, but it seems to be the special peculiarity of human beings that they reflect: they think about thinking and know that they know. This, like other feedback systems, may lead to vicious circles and confusions if improperly managed, but self-awareness makes human experience resonant. It imparts that simultaneous “echo” to all that we think and feel as the box of a violin reverberates with the sound of the strings. It gives depth and volume to what would otherwise be shallow and flat.

Self-knowledge leads to wonder, and wonder to curiosity and investigation, so that nothing interests people more than people, even if only one’s own person. Every intelligent individual wants to know what makes him tick, and yet is at once fascinated and frustrated by the fact that oneself is the most difficult of all things to know. For the human organism is, apparently, the most complex of all organisms, and while one has the advantage of knowing one’s own organism so intimately—from the inside—there is also the disadvantage of being so close to it that one can never quite get at it. Nothing so eludes conscious inspection as consciousness itself. This is why the root of consciousness has been called, paradoxically, the unconscious.[Vi]

The people we are tempted to call clods and boors are just those who seem to find nothing fascinating in being human; their humanity is incomplete, for it has never astonished them. There is also something incomplete about those who find nothing fascinating in being. You may say that this is a philosopher’s professional prejudice—that people are defective who lack a sense of the metaphysical. But anyone who thinks at all must be a philosopher—a good one or a bad one—because it is impossible to think without premises, without basic (and in this sense, metaphysical) assumptions about what is sensible, what is the good life, what is beauty, and what is pleasure. To hold such assumptions, consciously or unconsciously, is to philosophize. The self-styled practical man of affairs who pooh-poohs philosophy as a lot of windy notions is himself a pragmatist or a positivist, and a bad one at that, since he has given no thought to his position.

If the human organism is fascinating, the environment which accompanies it is equally so—and not merely as a collection of particular things and events. Chemistry, biology, geology, and astronomy are special fascinations with the details of our environment, but metaphysics is fascination with the whole thing. I find it almost impossible to imagine a sensitive human being bereft of metaphysical wonder, a person who does not have that marvelous urge to ask a question that cannot quite be formulated. If, as we have been arguing, the only real atom—as de Chardin put it—is the universe, and the only real thing is everything, then what is it?[Vi]

Yet the moment I have asked this question, I must question the question. What sort of answer could such a question have? Ordinarily, one answers the question “What is it?” by putting the designated thing or event into a class—animal, vegetable, or mineral, solid, liquid, or gas, running, jumping, or walking. But what class will fit everything? What can possibly be said about everything? To define is to limit, to set boundaries, to compare and to contrast, and for this reason the universe, the all, seems to defy definition. At this point, the mind runs into an apparently absolute limitation, and one may well argue that it is therefore a misuse of the mind to ask such a question. Just as no one in his senses would look for the morning news in a dictionary, no one should use speaking and thinking to find out what cannot be spoken or thought. Logically, then, the question, “What is everything?” has no meaning, even though it seems to be profound. As Wittgenstein suggested, people who ask such questions may have a disorder of the intellect which can be cured by philosophical therapy. To “do philosophy,” as he put it, is to think about thinking in such a way that we can distinguish real thinking from nonsense.[Vi]

But this neat logic does not get rid of the urge to know which expresses itself—however ineptly—in the question. As I said at the beginning, it is just unbelievably odd that anything is happening at all. Yet how am I to express this feeling in the form of a sensible question which could have a satisfactory answer? The point is, perhaps, that I am not looking for a verbal answer, just as when I ask for a kiss, I do not want a piece of paper with “A kiss” written on it. It is rather that metaphysical wonder looks for an experience, a vision, a revelation which will explain, without words, why there is the universe, and what it is—much as the act of loving explains why we are male and female.

It could be said, then, that the best answer to “What is everything?” is “Look and see!” But the question almost always implies a search for something basic to everything, for an underlying unity which our ordinary thinking and feeling do not grasp. Thought and sensation are analytical and selective, and thus present the world as no more than a multiplicity of things and events. Man has, however, a “metaphysical instinct” which apparent multiplicity does not satisfy.[Vi]

What guarantee is there that the five senses, taken together, do cover the whole of possible experience? They cover simply our actual experience, our human knowledge of facts or events. There are gaps between the fingers; there are gaps between the senses. In these gaps is the darkness which hides the connection between things.… This darkness is the source of our vague fears and anxieties, but also the home of the gods. They alone see the connections, the total relevance of everything that happens; that which now comes to us in bits and pieces, the “accidents” which exist only in our heads, in our limited perceptions.[14]

Man is therefore intuitively certain that the entire multitude of things and events is “on” or “in” something as reflections are on a mirror, sounds on a diaphragm, lights and colors in a diamond, or the words and music of a song in the singer. This is perhaps because man is himself a unified organism, and that if things and events are “on” anything at all, they are on his nervous system. Yet there is obviously more than one nervous system, and what are all nervous systems on? Each other?[Vi]

This mysterious something has been called God, the Absolute, Nature, Substance, Energy, Space, Ether, Mind, Being, the Void, the Infinite—names and ideas which shift in popularity and respectability with the winds of intellectual fashion, of considering the universe intelligent or stupid, superhuman or subhuman, specific or vague. All of them might be dismissed as nonsense-noises if the notion of an underlying Ground or Being were no more than a product of intellectual speculation. But these names are often used to designate the content of a vivid and almost sensorily concrete experience—the “unitive” experience of the mystic, which, with secondary variations, is found in almost all cultures at all times. This experience is the transformed sense of self which I was discussing in the previous chapter, though in “naturalistic” terms, purified of all hocus-pocus about mind, soul, spirit, and other intellectually gaseous words.

Despite the universality of this experience and the impressive regularity with which it is described in the same general way,[15] tough-minded types regard it as a commonly recurring hallucination with characteristic symptoms, like paranoia, which adds nothing to our information about the physical universe. Just as we cannot say anything about everything, so, they argue, one cannot feel or experience anything about everything. For all our senses are selective. We experience by contrast just as we think by contrast. To experience something underlying all experiences would thus be like seeing sight itself, as something common to everything seen. In terms of what color, what shape—other than all mutually contrasting colors and shapes—could we see sight itself?[Vi]

Yet metaphysics, like philosophy as a whole, is not something which can simply be cured or abandoned, as if it were an intellectual disease. The most antimeta-physical philosophers have, in fact, a tacit metaphysics of their own, which lurks behind the assertion that all experience and all knowledge must be of classes, and of contrasts and comparisons between them. To put it in the simplest way, they will allow that I can know and speak sensibly about something white, since I know white by contrast with black, and by comparison with red, orange, yellow, green, blue, indigo, and violet. They will allow meaningful statements about dogs and cats, because they are organic as distinct from inorganic, mammals as distinct from marsupials, and, though frisky, have clearly defined boundaries which demark them from the whole word of non-dogs and non-cats.

But the underlying assumption, that all knowledge is in terms of contrasts, is as metaphysical as an assumption can be. Put it in another way: “All knowledge is a recognition of the mutual relations between sense-experiences and/or things and events.” This comes perilously close to being a meaningful statement about everything. “All things are known by their differences from and likenesses to each other.” Backed up into this position, the antimetaphysician can be carried, albeit with screams of protest, to an even deeper metaphysical level.[Vi]

Grant that the statement “Everything is energy” conveys no more information than “Everything is everything.” To describe energy, I must differentiate it from non-energy, or from mass, and thus if “everything” is to include non-energy—mass, space, or whatever—it will not only be uninformative but also nonsense to say that everything is energy. If, then, we are going to insist that energy can be known and described only by contrast with non-energy, this is virtually the same as saying that energy (or motion) is manifested—or simply, exists—only by contrast with something relatively inert. But in this event, energy depends on the inert for being energetic, and the inert depends on the energetic for being inert. This relativity, or interdependence, of the two is as close to a metaphysical unity underlying differences as anyone could wish.

I have sometimes thought that all philosophical disputes could be reduced to an argument between the partisans of “prickles” and the partisans of “goo.” The prickly people are tough-minded, rigorous, and precise, and like to stress differences and divisions between things. They prefer particles to waves, and discontinuity to continuity. The gooey people are tender-minded romanticists who love wide generalizations and grand syntheses. They stress the underlying unities, and are inclined to pantheism and mysticism. Waves suit them much better than particles as the ultimate constituents of matter, and discontinuities jar their teeth like a compressed-air drill. Prickly philosophers consider the gooey ones rather disgusting—undisciplined, vague dreamers who slide over hard facts like an intellectual slime which threatens to engulf the whole universe in an “undifferentiated aesthetic continuum” (courtesy of Professor F. S. C. Northrop). But gooey philosophers think of their prickly colleagues as animated skeletons that rattle and click without any flesh or vital juices, as dry and dessicated mechanisms bereft of all finer feelings. Either party would be hopelessly lost without the other, because there would be nothing to argue about, no one would know what his position was, and the whole course of philosophy would come to an end.[Vi]

As things now stand in the world of academic philosophy, the prickly people have had the upper hand in both England and the United States for some years. With their penchant for linguistic analysis, mathematical logic, and scientific empiricism, they have aligned philosophy with the mystique of science, have begun to transform the philosopher’s library or mountain retreat into something nearer to a laboratory, and, as William Earle said, would come to work in white coats if they thought they could get away with it. The professional journals are now as satisfactorily unreadable as treatises on mathematical physics, and the points at issue as minute as any animalcule in the biologist’s microscope. But their sweeping victory over the gooey people has almost abolished philosophy as a discipline, for we are close to the point where departments of philosophy will close their offices and shift the remaining members of their faculties to the departments of mathematics and linguistics.

Historically, this is probably the extreme point of that swing of the intellectual pendulum which brought into fashion the Fully Automatic Model of the universe, of the age of analysis and specialization when we lost our vision of the universe in the overwhelming complexity of its details.[16] But by a process which C. G. Jung called ” enantiodromia,” the attainment of any extreme position is the point where it begins to turn into its own opposite—a process that can be dreary and repetitious without the realization that opposite extremes are polar, and that poles need each other. There are no prickles without goo, and no goo without prickles.[Vi]

To go anywhere in philosophy, other than back and forth, round and round, one must have a keen sense of correlative vision. This is a technical term for a thorough understanding of the Game of Black-and-White, whereby one sees that all explicit opposites are implicit allies—correlative in the sense that they “gowith” each other and cannot exist apart. This, rather than any miasmic absorption of differences into a continuum of ultimate goo, is the metaphysical unity underlying the world. For this unity is not mere one-ness as opposed to multiplicity, since these two terms are themselves polar. The unity, or inseparability, of one and many is therefore referred to in Vedanta philosophy as “non-duality” (advaita) to distinguish it from simple uniformity. True, the term has its own opposite, “duality,” for insofar as every term designates a class, an intellectual pigeonhole, every class has an outside polarizing its inside. For this reason, language can no more transcend duality than paintings or photographs upon a flat surface can go beyond two dimensions. Yet by the convention of perspective, certain two-dimensional lines that slant towards a “vanishing-point” are taken to represent the third dimension of depth. In a similar way, the dualistic term “non-duality” is taken to represent the “dimension” in which explicit differences have implicit unity.[Vi]

It is not at first easy to maintain correlative vision. The Upanishads describe it as the path of the razor’s edge, a balancing act on the sharpest and thinnest of lines. For to ordinary vision there is nothing visible “between” classes and opposites. Life is a series of urgent choices demanding firm commitment to this or to that. Matter is as much like something as something can be, and space is as much like nothing as nothing can be. Any common dimension between them seems inconceivable, unless it is our own consciousness or mind, and this doubtless belongs to the side of matter—everlastingly threatened by nothingness. Yet with a slight shift of viewpoint, nothing is more obvious than the interdependence of opposites. But who can believe it?

Is it possible that myself, my existence, so contains being and nothing that death is merely the “off” interval in an on/off pulsation which must be eternal—because every alternative to this pulsation (e.g., its absence) would in due course imply its presence? Is it conceivable, then, that I am basically an eternal existence momentarily and perhaps needlessly terrified by one half of itself because it has identified all of itself with the other half? If the choice must be either white or black, must I so commit myself to the white side that I cannot be a good sport and actually play the Game of Black-and-White, with the implicit knowledge that neither can win? Or is all this so much bandying with the formal relations between words and terms without any relation to my physical situation?[Vi]

To answer the last question affirmatively, I should have to believe that the logic of thought is quite arbitrary—that it is a purely and strictly human invention without any basis in the physical universe. While it is true, as I have already shown, that we do project logical patterns (nets, grids, and other types of calculus) upon the wiggly physical world—which can be confusing if we do not realize what we are doing—nevertheless, these patterns do not come from outside the world. They have something to do with the design of the human nervous system, which is definitely in and of the world. Furthermore, I have shown that correlative thinking about the relation of organism to environment is far more compatible with the physical sciences than our archaic and prevalent notions of the self as something confronting an alien and separate world. To sever the connections between human logic and the physical universe, I would have to revert to the myth of the ego as an isolated, independent observer for whom the rest of the world is absolutely external and “other.” Neither neurology nor biology nor sociology can subscribe to this.[Vi]

If, on the other hand, self and other, subject and object, organism and environment are the poles of a single process, THAT is my true existence. As the Upanishads say, “That is the Self. That is the real. That art thou!”

But I cannot think or say anything about THAT, or, as I shall now call it, IT, unless I resort to the convention of using dualistic language as the lines of perspective are used to show depth on a flat surface. What lies beyond opposites must be discussed, if at all, in terms of opposites, and this means using the language of analogy, metaphor, and myth.

The difficulty is not only that language is dualistic, insofar as words are labels for mutually exclusive classes. The problem is that IT is so much more myself than I thought I was, so central and so basic to my existence, that I cannot make it an object. There is no way to stand outside IT, and, in fact, no need to do so. For so long as I am trying to grasp IT, I am implying that IT is not really myself. If it were possible, I am losing the sense of it by attempting to find it. This is why those who really know that they are IT invariably say they do not understand it, for IT understands understanding—not the other way about. One cannot, and need not, go deeper than deep![Vi]

But the fact that IT eludes every description must not, as happens so often, be mistaken for the description of IT as the airiest of abstractions, as a literal transparent continuum or undifferentiated cosmic jello. The most concrete image of God the Father, with his white beard and golden robe, is better than that. Yet Western students of Eastern philosophies and religions persistently accuse Hindus and Buddhists of believing in a featureless and gelatinous God, just because the latter insist that every conception or objective image of IT is void. But the term “void” applies to all such conceptions, not to IT.

Yet in speaking and thinking of IT, there is no alternative to the use of conceptions and images, and no harm in it so long as we realize what we are doing. Idolatry is not the use of images, but confusing them with what they represent, and in this respect mental images and lofty abstractions can be more insidious than bronze idols.

You were probably brought up in a culture where the presiding image of IT has for centuries been God the Father, whose pronoun is He, because IT seems too impersonal and She would, of course, be inferior. Is this image still workable, as a functional myth to provide some consensus about life and its meaning for all the diverse peoples and cultures of this planet?[Vi]

Frankly, the image of God the Father has become ridiculous—that is, unless you read Saint Thomas Aquinas or Martin Buber or Paul Tillich, and realize that you can be a devout Jew or Christian without having to believe, literally, in the Cosmic Male Parent. Even then, it is difficult not to feel the force of the image, because images sway our emotions more deeply than conceptions. As a devout Christian you would be saying day after day the prayer, “Our Father who art in heaven,” and eventually it gets you: you are relating emotionally to IT as to an idealized father—male, loving but stern, and a personal being quite other than yourself. Obviously, you must be other than God so long as you conceive yourself as the separate ego, but when we realize that this form of identity is no more than a social institution, and one which has ceased to be a workable life-game, the sharp division between oneself and the ultimate reality is no longer relevant.

Furthermore, the younger members of our society have for some time been in growing rebellion against paternal authority and the paternal state. For one reason, the home in an industrial society is chiefly a dormitory, and the father does not work there, with the result that wife and children have no part in his vocation. He is just a character who brings in money, and after working hours he is supposed to forget about his job and have fun. Novels, magazines, television, and popular cartoons therefore portray “Dad” as an incompetent clown. And the image has some truth in it because Dad has fallen for the hoax that work is simply something you do to make money, and with money you can get anything you want.[Vi]

It is no wonder that an increasing proportion of college students want no part in Dad’s world, and will do anything to avoid the rat-race of the salesman, commuter, clerk, and corporate executive. Professional men, too—architects, doctors, lawyers, ministers, and professors—have offices away from home, and thus, because the demands of their families boil down more and more to money, are ever more tempted to regard even professional vocations as ways of making money. All this is further aggravated by the fact that parents no longer educate their own children. Thus the child does not grow up with understanding of or enthusiasm for his father’s work. Instead, he is sent to an understaffed school run mostly by women which, under the circumstances, can do no more than hand out mass-produced education which prepares the child for everything and nothing. It has no relation whatever to his father’s vocation.

Along with this devaluation of the father, we are becoming accustomed to a conception of the universe so mysterious and so impressive that even the best father-image will no longer do for an explanation of what makes it run. But the problem then is that it is impossible for us to conceive an image higher than the human image. Few of us have ever met an angel, and probably would not recognize it if we saw one, and our images of an impersonal or suprapersonal God are hopelessly subhuman—jello, featureless light, homogenized space, or a whopping jolt of electricity. However, our image of man is changing as it becomes clearer and clearer that the human being is not simply and only his physical organism. My body is also my total environment, and this must be measured by light-years in the billions.[Vi]

Hitherto the poets and philosophers of science have used the vast expanse and duration of the universe as a pretext for reflections on the unimportance of man, forgetting that man with “that enchanted loom, the brain” is precisely what transforms this immense electrical pulsation into light and color, shape and sound, large and small, hard and heavy, long and short. In knowing the world we humanize it, and if, as we discover it, we are astonished at its dimensions and its complexity, we should be just as astonished that we have the brains to perceive it.

Hitherto we have been taught, however, that we are not really responsible for our brains. We do not know (in terms of words or figures) how they are constructed, and thus it seems that the brain and the organism as a whole are an ingenious vehicle which has been “given” to us, or an uncanny maze in which we are temporarily trapped. In other words, we accepted a definition of ourselves which confined the self to the source and to the limitations of conscious attention. This definition is miserably insufficient, for in fact we know how to grow brains and eyes, ears and fingers, hearts and bones, in just the same way that we know how to walk and breathe, talk and think—only we can’t put it into words. Words are too slow and too clumsy for describing such things, and conscious attention is too narrow for keeping track of all their details.[Vi]

Thus it will often happen that when you tell a girl how beautiful she is, she will say, “Now isn’t that just like a man! All you men think about is bodies. OK, so I’m beautiful, but I got my body from my parents and it was just luck. I prefer to be admired for myself, not my chassis.” Poor little chauffeur! All she is saying is that she has lost touch with her own astonishing wisdom and ingenuity, and wants to be admired for some trivial tricks that she can perform with her conscious attention. And we are all in the same situation, having dissociated ourselves from our bodies and from the whole network of forces in which bodies can come to birth and live.

Yet we can still awaken the sense that all this, too, is the self—a self, however, which is far beyond the image of the ego, or of the human body as limited by the skin. We then behold the Self wherever we look, and its image is the universe in its light and in its darkness, in its bodies and in its spaces. This is the new image of man, but it is still an image. For there remains—to use dualistic words—“behind,” “under,” “encompassing,” and “central” to it all the unthinkable IT, polarizing itself in the visible contrasts of waves and troughs, solids and spaces. But the odd thing is that this IT, however inconceivable, is no vapid abstraction: it is very simply and truly yourself.[Vi]

In the words of a Chinese Zen master, “Nothing is left to you at this moment but to have a good laugh!” As James Broughton put it:

This is It
and I am It
and You are It
and so is That
and He is It
and She is It
and It is It
and That is That.[17]

True humor is, indeed, laughter at one’s Self—at the Divine Comedy, the fabulous deception, whereby one comes to imagine that a creature in existence is not also of existence, that what man is is not also what everything is. All the time we “know it in our bones” but conscious attention, distracted by details and differences, cannot see the whole for the parts.[Vi]

The major trick in this deception is, of course, death. Consider death as the permanent end of consciousness, the point at which you and your knowledge of the universe simply cease, and where you become as if you had never existed at all. Consider it also on a much vaster scale—the death of the universe at the time when all energy runs out, when, according to some cosmologists, the explosion which flung the galaxies into space fades out like a skyrocket. It will be as if it had never happened, which is, of course, the way things were before it did happen. Likewise, when you are dead, you will be as you were before you were conceived. So—there has been a flash, a flash of consciousness or a flash of galaxies. It happened. Even if there is no one left to remember.

But if, when it has happened and vanished, things are at all as they were before it began (including the possibility that there were no things), it can happen again. Why not? On the other hand, I might suppose that after it has happened things aren’t the same as they were before. Energy was present before the explosion, but after the explosion died out, no energy was left. For ever and ever energy was latent. Then it blew up, and that was that. It is, perhaps, possible to imagine that what had always existed got tired of itself, blew up, and stopped. But this is a greater strain on my imagination than the idea that these flashes are periodic and rhythmic. They may go on and on, or round and round: it doesn’t make much difference. Furthermore, if latent energy had always existed before the explosion, I find it difficult to think of a single, particular time coming when it had to stop. Can anything be half eternal? That is, can a process which had no beginning come to an end?[Vi]

I presume, then, that with my own death I shall forget who I was, just as my conscious attention is unable to recall, if it ever knew, how to form the cells of the brain and the pattern of the veins. Conscious memory plays little part in our biological existence. Thus as my sensation of “I-ness,” of being alive, once came into being without conscious memory or intent, so it will arise again and again, as the “central” Self—the IT—appears as the self/other situation in its myriads of pulsating forms—always the same and always new, a here in the midst of a there, a now in the midst of then, and a one in the midst of many. And if I forget how many times I have been here, and in how many shapes, this forgetting is the necessary interval of darkness between every pulsation of light. I return in every baby born.

Actually, we know this already. After people die, babies are born—and, unless they are automata, every one of them is, just as we ourselves were, the “I” experience coming again into being. The conditions of heredity and environment change, but each of those babies incarnates the same experience of being central to a world that is “other.” Each infant dawns into life as I did, without any memory of a past. Thus when I am gone there can be no experience, no living through, of the state of being a perpetual “has-been.” Nature “abhors the vacuum” and the I-feeling appears again as it did before, and it matters not whether the interval be ten seconds or billions of years. In unconsciousness all times are the same brief instant.[Vi]

This is so obvious, but our block against seeing it is the ingrained and compelling myth that the “I” comes into this world, or is thrown out from it, in such a way as to have no essential connection with it. Thus we do not trust the universe to repeat what it has already done—to “I” itself again and again. We see it as an eternal arena in which the individual is no more than a temporary stranger—a visitor who hardly belongs—for the thin ray of consciousness does not shine upon its own source. In looking out upon the world, we forget that the world is looking at itself—through our eyes and IT’s.

Now you know—even if it takes you some time to do a double-take and get the full impact. It may not be easy to recover from the many generations through which the fathers have knocked down the children, like dominoes, saying, “Don’t you dare think that thought! You’re just a little upstart, just a creature, and you had better learn your place.” On the contrary, you’re IT. But perhaps the fathers were unwittingly trying to tell the children that IT plays IT cool. You don’t come on (that is, on stage) like IT because you really are IT, and the point of the stage is to show on, not to show off. To come on like IT—to play at being God—is to play the Self as a role, which is just what it isn’t. When IT plays, it plays at being everything else.[Vi]

— THE END —

THE BOOKS

These are books which, from many differing points of view, bear upon and expand the themes of The Book.

Dưới đây là những cuốn sách được viết dưới những quan điểm khác nhau, có liên quan và mở rộng thêm chủ đề của Cuốn sách này.

Reginald H. Blyth, Zen in English Literature and Oriental Classics. Dutton, New York, 1960.

Norman O. Brown, Life Against Death: The Psychoanalytical Meaning of History. Wesleyan University Press, Middletown, Conn., 1959.

Richard M. Bucke, Cosmic Consciousness. Rev. ed. Dutton, New York, 1959.

Trigant Burrow, Science and Man’s Behavior. Philosophical Library, New York, 1958.

Wing-tsit Chan, The Platform Scripture of the Sixth Patriarch. St. John’s University Press, New York, n.d.

S. P. R. Charter, Man on Earth: A Preliminary Evaluation of the Ecology of Man. Contact Editions, The Tides, Sausalito, Cal., 1962.

Alexandra David-Neel, The Secret Oral Teachings in the Tibetan Buddhist Sects. Maha-Bodhi Society, Calcutta, n.d.

Pierre Teilhard de Chardin, The Phenomenon of Man. Harper & Row, New York, 1959.

John Dewey and Arthur F. Bentley, Knowing and the Known. Beacon Press, Boston, 1960.

Georg Groddeck, The Book of the It. Vintage Books, New York, 1961.

René Guénon, Introduction to the Study of the Hindu Doctrines. Luzac, London, 1945.

Aldous Huxley, Island. Harper & Row, New York, 1962.

William James, The Varieties of Religious Experience. Modern Library, New York, 1936.

Raynor Carey Johnson, Watcher on the Hills. Harper & Row, New York, 1959.

Carl G. Jung, Memories, Dreams, Reflections. Recorded and edited by Aniela Jaffe. Pantheon, New York, 1963.

J. Krishnamurti, Commentaries on Living. 3 vols. Harper & Row, New York, 1956–60.

Lin Yutang, The Wisdom of Lao-tse. Modern Library, New York, 1948.

Sarvepalli Radhakrishnan, trans., The Bhagavad-Gita. Harper, New York, 1948.

_____, trans., The Principal Upanishads. Harper, New York, 1953.

D. T. Suzuki, Zen Buddhism. Ed. William Barrett. Doubleday, New York, 1956.

Alan Watts, Nature, Man, and Woman. Pantheon, New York, 1958.

Raymond H. Wheeler, The Laws of Human Nature. Nisbet, London, 1931.

Lancelot Law Whyte, The Next Development in Man. Holt, New York, 1948.

Richard Wilhelm and Carl G. Jung, The Secret of the Golden Flower. Harcourt, Brace, New York, 1962.

Ludwig Wittgenstein, Tractatus Logico-Philosophicus. Routledge and Kegan Paul, London, and Humanities Press, New York, 1961.

John Z. Young, Doubt and Certainty in Science. Oxford University Press, New York, 1960.

NOTES

[1] “I do not believe that anything really worthwhile will come out of the exploration of the slag heap that constitutes the surface of the moon… Nobody should imagine that the enormous financial budget of NASA implies that astronomy is now well supported.” Fred Hoyle, Galaxies, Nuclei, and Quasars. Harper & Row, New York, 1965.

[2] A discussion of the views of theologian Paul Tillich in “The Battle of the Bible,” Look, Vol. XIX, No. 15. July 27, 1965. p. 19.

[3] A. Guillaumont and others (trs.), The Gospel According to Thomas. Harper & Row, New York, 1959, pp. 17–18, 43. A recently discovered Coptic manuscript, possibly translated from a Greek version as old as A.D. 140. The “I” and the “Me” are obvious references to the disguised Self.

[4] I said “mostly” because I am aware of some very special exceptions both here and in India.

[5] “To watch the sun sink behind a flower-clad hill, to wander on and on in a huge forest without thought of return, to stand upon the shore and gaze after a boat that disappears behind distant islands, to contemplate the flight of wild geese seen and lost among the clouds.” (Seami) All these are yugen, but what have they in common?

[6] “Until the middle of the 17th century Chinese and European scientific theories were about on a par, and only thereafter did European thought begin to move ahead so rapidly. But though it marched under the banner of Cartesian-Newtonian mechanism, that viewpoint could not permanently suffice for the needs of science—the time came when it was imperative to look upon physics as the study of the smaller organisms, and biology as the study of the larger organisms. When the time came, Europe (or rather, by then, the world) was able to draw up a mode of thinking very old, very wise, and not characteristically European at all.” Needham, Science and Civilisation in China. Cambridge University Press, 1956. Vol. II, p. 303.

[7] This is not to be taken as a rejection of “modern art” in general, but only of that rather dominant aspect of it which claims that the artist should represent his time. And since this is the time of junkyards, billboards, and expensive slums, many artists—otherwise bereft of talent—make a name for themselves by the “tasteful” framing or pedestaling of objets trouvés from the city dump.

[8] For this illustration I am indebted to Owen Barfield, Saving the Appearances. Faber & Faber, London, 1956.

[9] David Bohm, Quantum Theory. Prentice-Hall, New Jersey, 1958. pp. 161–62.

[10] Erwin Schrödinger, My View of the World. Cambridge University Press, 1964. pp. 21–22.

[11] The same, p. 22.

[12] G. K. Chesterton, “The Song of the Strange Ascetic,” Collected Poems. Dodd, Mead, New York, 1932. p. 199.

[13] The Nature of the Physical World. J. M. Dent, London, 1935. pp. 280–81.

[14] Idris Parry, “Kafka, Rilke, and Rumpelstiltskin.” The Listener. British Broadcasting Corporation, London, December 2, 1965. p. 895.

[15] For which the reader is directed to such works in the Bibliography as Bucke’s Cosmic Consciousness, James’s Varieties of Religious Experience, and Johnson’s Watcher on the Hills.

[16] Academic philosophy missed its golden opportunity in 1921, when Ludwig Wittgenstein first published his Tractatus Logico-Philosophicus, which ended with the following passage: “The right method of philosophy would be this. To say nothing except what can be said, i.e. the propositions of natural science, i.e. something that has nothing to do with philosophy: and then always, when someone else wished to say something metaphysical, to demonstrate to him that he had given no meaning to certain signs in his propositions. This method would be unsatisfying to the other—he would not have the feeling that we were teaching him philosophy—but it would be the only strictly correct method. My propositions are elucidatory in this way: he who understands me finally recognizes them as senseless, when he has climbed out through them, on them, over them. (He must so to speak throw away the ladder, after he has climbed up on it.) He must surmount these propositions; then he sees the world rightly. Whereof one cannot speak, thereof one must be silent.” This was the critical moment for all academic philosophers to maintain total silence and to advance the discipline to the level of pure contemplation along the lines of the meditation practices of the Zen Buddhists. But even Wittgenstein had to go on talking and writing, for how else can a philosopher show that he is working and not just goofing off? (The above passage is from the English translation of the Tractatus, published by Routledge & Kegan Paul, London, 1929. Sections 6.53, 6.54, and 7, pp. 187–89.)

[17] From The Bard and the Harper, recorded by James Broughton and Joel Andrews. LP-1013, produced by Musical Engineering Associates, Sausalito, California, 1965.

←[En]

VỀ TÁC GIẢ

Alan Watts

Alan Watts, người có cả bằng thạc sĩ và tiến sĩ thần học, nổi tiếng là một trong những triết gia độc đáo và “không theo lối mòn” của thế kỷ XX. Ông được biết tới nhiều nhất như một nhà diễn dịch về Thiền Phật giáo nói riêng, và về triết học Ấn Độ và Trung Quốc nói chung. Ông là tác giả của trên 20 đầu sách viết về triết học và tâm lý học dưới khía cạnh tôn giáo, bao gồm (trong tủ sách của Vintage Books) Behold the Spirit, Does It Matter? The Joyous Cosmology, Nature, Man and Woman, The Supreme Identity, The Way of Zen (đã được Nhã Nam xuất bản ở Việt Nam với tựa đề “Thiền đạo”), The Wisdom of Insecurity, This Is It, Beyond Theology, Psychotherapy East and West, và Cloud-Hidden, Whereabouts Unknown: A Mountain Journal. Ông mất năm 1973.

- Tạm dịch bởi Shivaya -

←[Preface]

←[En]

LỜI TỰA

Cuốn sách này khảo cứu một điều cấm kỵ không được thừa nhận nhưng đầy sức mạnh - việc chúng ta ngấm ngầm thông đồng để lờ đi vấn đề ta thực sự là ai, hay là cái gì. Tóm lại, thứ luận điểm coi cảm nhận phổ biến về bản thân như một bản ngã biệt lập bao kín trong chiếc túi da là một ảo tưởng, cả theo khoa học phương Tây lẫn các triết giáo thực nghiệm phương Đông - đặc biệt là triết phái Vệ Đà nguyên thủy, cội nguồn của Ấn Độ giáo. Ngộ nhận này là căn nguyên khiến con người lạm dụng công nghệ để chinh phục môi trường tự nhiên một cách tàn bạo, và rốt cuộc là hủy diệt tự nhiên.

Vì vậy chúng ta rất cần có một cảm thức về sự tồn tại của chính mình phù hợp với quy luật tự nhiên, và khắc phục được cảm giác vong thân trong vũ trụ. Để đạt mục đích này, tôi đã viện đến tri thức Vệ Đà, song trình bày theo một lối hoàn toàn hiện đại và Tây phương - nhờ vậy cuốn sách này không trở thành một giáo khoa thư hay cuốn tập vỡ lòng về triết phái Vệ Đà theo nghĩa thông thường. Đúng hơn, cuốn sách này là một cuộc hôn phối chéo giữa khoa học phương Tây và trực giác phương Đông.

Xin dành lời cảm ơn đặc biệt cho vợ tôi, Mary Jane, vì đã biên tập cẩn thận và nhận xét về bản thảo. Tôi cũng cảm ơn Quỹ Bollingen đã tài trợ cho dự án biên soạn cuốn sách này.

Alan Watts
Sausalito, California
January 1966

←[Chapter 1]

←[En]

- MỘT -

THÔNG TIN NỘI BỘ

Một người trẻ tuổi nên biết những gì để được xem là “người hiểu biết”? Hay nói cách khác, liệu có thứ thông tin nội bộ, điều cấm kỵ đặc biệt, hay một chân tướng nào đó của cuộc đời và sự hiện hữu mà hầu hết các bậc cha mẹ và thầy cô hoặc không biết, hoặc không nói ra?

Ở Nhật từng có tập tục trao cho người trẻ sắp thành hôn “sách gối đầu giường”. Đó là một cuốn sách mộc bản nhỏ, thường tô màu, chỉ vẽ tường tận về giao hợp nam nữ. Tập tục ấy tồn tại, không chỉ vì như người Trung Hoa vẫn nói, “một bức tranh đáng giá vạn lời”, mà còn vì trao cuốn sách cho những đứa con đã trưởng thành của mình, các bậc cha mẹ đỡ cảm thấy ngượng ngùng khi phải đích thân giải thích những chuyện thầm kín. Nhưng ngày nay ở phương Tây, ta có thể kiếm được những thông tin như vậy ở bất kỳ sạp báo nào. Tình dục không còn là điều cấm kỵ nghiêm trọng nữa. Đôi khi thanh thiếu niên biết nhiều về tình dục còn hơn cả người lớn.

Nhưng nếu giờ đây tình dục không còn là cấm kỵ ghê gớm nữa, thì có điều gì là cấm kỵ? Bởi trong xã hội vẫn luôn tồn tại điều gì đó bị coi là cấm kỵ, bị giấu giếm, không được mọi người thừa nhận, hay người ta chỉ thoáng liếc nhìn, vì nhìn thẳng thì quá không ổn. Cấm kỵ lồng trong cấm kỵ, như những lớp vỏ hành. Vậy thì Cuốn Sách mà ông bố phải lén trao cho con trai, còn bà mẹ phải lén trao cho con gái, không bao giờ công khai thừa nhận là có nó, cuốn sách ấy phải nói về điều gì?

←[Continue]

←[En]

Trong một số cộng đồng có sự cấm kỵ nghiêm ngặt liên quan đến tôn giáo, thậm chí ở những cộng đồng mà người ta vẫn đi lễ nhà thờ hay đọc Kinh Thánh. Ở đó, tôn giáo là việc riêng của mỗi người. Bàn bạc hay tranh luận về tôn giáo là xấu, khiếm nhã, và sẽ là rất tệ, nếu ai đó tỏ ra quá sùng đạo. Nhưng một khi đã thâm nhập sâu vào hầu như bất kỳ một tôn giáo lớn nào, bạn sẽ băn khoăn tự hỏi sự nín lặng này có ý nghĩa gì. Chắc chắn, Cuốn Sách mà tôi nghĩ đến không phải cuốn “thánh thư” Kinh Thánh, - kho trí tuệ, lịch sử, và ngụ ngôn vĩ đại của người xưa, vốn được xưng tụng là Lời Thiêng đến mức có lẽ người ta nên giấu nó đi chừng một đôi thế kỷ, để về sau có thể nghe lại bằng đôi tai mới. Trong Kinh Thánh quả thật có những bí mật, và một số điều còn mang tính cách mạng, nhưng thảy đều bị vùi lấp dưới những câu chữ phức tạp, những biểu tượng và lối tư duy cổ xưa, đến mức giáo lý Cơ Đốc thành ra vô cùng khó diễn giải đối với con người thời nay. Thành ra, nếu không bằng lòng với việc đơn giản hóa giáo lý thành sống đời thánh thiện và noi gương Chúa Jesus, thì cũng chẳng hề có ai giải thích phải làm điều ấy thế nào. Để làm được điều ấy, người ta phải có khả năng đặc biệt Chúa ban, gọi là “ân điển”, nhưng tất cả những gì chúng ta thực sự biết về ân điển là một số người được ban, số khác thì không.

Các tôn giáo lớn, dù là Do Thái giáo, Cơ Đốc giáo, Hồi giáo, Ấn Độ giáo, hay Phật giáo - như ngày nay người ta vẫn thực hành - đều như những cái mỏ đã cạn, rất khó khai thác. Trừ vài ngoại lệ hiếm hoi, quan điểm của các tôn giáo nêu trên về con người và thế giới, những hình tượng, lễ thức và ý niệm về cuộc sống đạo hạnh xem ra không phù hợp với thế giới như chúng ta đang biết, hay với một xã hội đang đổi thay nhanh đến mức những điều ta vừa học ở trường đã thành lỗi thời ngay hôm ta tốt nghiệp.

←[Continue]

←[En]

Cuốn Sách tôi đang ấp ủ viết không mang tính tôn giáo theo nghĩa thông thường, mà bàn đến nhiều vấn đề mà tôn giáo quan tâm - như vũ trụ và vị trí của con người trong đó, cái trung tâm kinh nghiệm bí ẩn mà ta gọi là “cái tôi”, những vấn đề về sự sống và tình yêu, khổ đau và cái chết, và câu hỏi liệu sự tồn tại có ý nghĩa chăng, theo bất kỳ nghĩa nào của từ này. Vì ngày càng có nhiều người tin rằng, tồn tại thực chất chỉ là một cuộc chạy đua ác liệt không lối thoát: mọi sinh vật, bao gồm cả con người, chẳng qua chỉ là những cái ống nuốt các thứ vào đầu này rồi thải ra ở đầu kia, nhờ đó chúng có thể tồn tại, nhưng về lâu dài cũng sẽ vì vậy mà kiệt sức. Vậy nên, để vở kịch vui nhộn tiếp diễn, những chiếc ống tìm cách tạo ra những chiếc ống mới. Ở đầu vào, chúng thậm chí phát triển đầu mối thần kinh gọi là não, kèm theo mắt và tai, nhờ đó chúng có thể dễ dàng tìm các thứ để nuốt hơn. Khi đã ăn đủ, chúng dùng cho hết năng lượng thừa bằng cách chuyển động theo nhiều dạng thức phức tạp, tạo đủ thứ tiếng ồn bằng cách hút đẩy không khí qua đầu vào, và còn kết thành bè nhóm để đánh nhau với các nhóm khác. Theo thời gian, những chiếc ống phát triển thêm các bộ phận đi kèm thừa thãi đến mức khó mà nhận ra chúng thực chất chỉ là những chiếc ống, và làm việc đó bằng nhiều cách đa dạng đến kinh ngạc. Giữa chúng hình thành một nguyên tắc mơ hồ là không được ăn những chiếc ống đồng dạng với mình, nhưng nhìn chung luôn tồn tại một cuộc cạnh tranh gay gắt để trở thành loại ống đứng đầu. Những điều này dường như vô nghĩa lạ lùng, thế nhưng, khi suy ngẫm sâu hơn, ta sẽ thấy chúng lạ lùng hơn là vô nghĩa. Thực vậy, chúng hết sức kỳ quặc.

←[Continue]

←[En]

Quả là một kiểu giác ngộ đặc biệt khi cảm thấy cái thông thường, lẽ tự nhiên của vạn vật, lại thật kỳ quặc - kỳ lạ và không thể tin được. Nhà văn người Anh G. K. Chesterton từng nói rằng sửng sốt trước hình ảnh nữ thần tóc rắn hay sư tử đầu chim, những sinh vật vốn không tồn tại, là một chuyện; nhưng sửng sốt trước một con tê giác hay hươu cao cổ, những sinh vật thực sự tồn tại mà trông cứ như thể không tồn tại, thì lại là điều hoàn toàn khác và ở tầm cao hơn. Cảm giác lạ lùng trước thế giới còn bao gồm mối băn khoăn chung và mãnh liệt về ý nghĩa của vạn vật. Tại sao, trong tất cả mọi thế giới khả hữu, lại tồn tại một thế giới này với không-thời gian uốn cong một cách bí ẩn? Tại sao trong không gian lại hiện hữu hằng hà sa số những thiên hà tưởng chừng như không cần thiết, mà ở một nơi trong đó có ngàn vạn loài sinh vật ống khác nhau lao vào trò tranh giành ưu thế[1] điên cuồng? Ở đâu ra vô số hình thái đa dạng mà chúng ta quan sát được trong thế giới không có gì không có này, từ cấu trúc tinh tế của những bông tuyết hay tế bào tảo cát cho tới vẻ lộng lẫy của loài thiên cầm hay chim công?

Ludwig Wittgenstein[2] và các triết gia “logic” hiện đại khác đã cố gạt bỏ câu hỏi này, khăng khăng rằng nó vô nghĩa và không cần đặt ra. Hầu hết các vấn đề triết học đều được giải quyết bằng cách bỏ qua, bằng cách tiến thẳng tới điểm mà tại đó, những câu hỏi như “Vì sao là vũ trụ này?” được nhìn nhận là loạn trí. Sự loạn trí này biểu hiện ở cách dùng sai lệch ngôn từ, tương tự như trong câu hỏi tuy nghe có vẻ hợp lý nhưng kỳ thực vô nghĩa là “Vũ trụ này ở đâu?”, vì mọi thứ dẫu ở bất kỳ đâu cũng phải thuộc noi nào đó trong vũ trụ này. Vậy nên, nhiệm vụ của triết học là chữa trị cho người ta khỏi thói quen đặt những câu hỏi vô nghĩa như thế. Wittgenstein, như chúng ta sẽ thấy, thực ra cũng có phần đúng. Tuy vậy, băn khoăn không phải một căn bệnh. Băn khoăn, và biểu hiện của nó trong thi ca và nghệ thuật, là một trong những phẩm chất quan trọng nhất giúp phân biệt con người với những động vật khác, hay phân biệt người thông minh, tinh tế với kẻ ngu đần.

←[Continue]

←[En]

Vậy thì, liệu có tồn tại chăng, trong bức tranh vũ trụ đáng kinh ngạc này, một chân tướng nào đó, một điều chưa bao giờ thực sự được các hệ thống tôn giáo và triết học truyền thống tiết lộ dưới dạng Câu Trả Lời? Có đấy. Nó đã được nhắc đi nhắc lại, nhưng theo cách thức mà chúng ta ngày nay, trong nền văn minh này, không nghe thấy. Chúng ta không hình dung được chân tướng ấy có thể kéo theo những hệ quả nghiêm trọng và thậm chí có tác hại đến thế nào nếu được loan báo. Vấn đề là nó không chỉ là đòn bẩy gây ra những biến động trong đòi sống chính trị và đạo đức, mà còn ảnh hưởng đến thế giới quan của chúng ta: cảm thức thông thường của chúng ta về sự vật sẽ bị đảo lộn từ trong ra ngoài, từ trên xuống dưới. Ngày nay, chúng ta vẫn chưa thể hình dung rõ ràng được những biến động trong chính trị và đạo đức đó có thể là gì. Bởi cho đến nay, cuộc cách mạng tâm thức này mới chỉ giới hạn ở một số ít cá nhân riêng biệt; theo tôi biết, nó chưa từng là phổ biến với các cộng đồng hay xã hội. Nên không có gì là lạ, khi nó thường được coi là quá nguy hiểm cho số đông. Vì vậy mà có cấm kỵ.

Nhưng thế giới đang ở trong tình trạng đặc biệt nguy hiểm, mà bệnh hiểm nghèo lại thường cần tới phương pháp chữa chạy mạo hiểm - như huyết thanh kháng dại của Pasteur. Chúng ta không thể cứ thế làm nổ tung hành tinh này bằng bom hạt nhân, tự thắt cổ mình vì nạn nhân mãn, tàn phá các nguồn tài nguyên thiên nhiên vì bảo tồn kém cỏi, hay hủy hoại đất đai cây cối với hóa chất và thuốc trừ sâu dùng không đúng cách. Mặc dù nền văn minh của chúng ta có thể đạt được những thành tựu lớn lao trong phát triển công nghệ, nhưng đồng thời cũng có rất nhiều người rơi vào tình trạng bất an, sợ hãi - phần nào bởi vì lối sống của chúng ta phải liên tục thay đổi. Tình huống này cũng giống như trong một trò chơi mà luật chơi mỗi lúc một khác nhưng người chơi không bao giờ hiểu cặn kẽ - một trò chơi ta không thể rút lui nếu không tự sát, và không bao giờ được quay lại luật chơi cũ.

←[Continue]

←[En]

Tuy nhiên, vấn đề con người và nền văn minh công nghệ thường được nhìn nhận sai cách. Người ta cho rằng nhân loại đã tiến hóa lệch, phát triển sức mạnh công nghệ mà thiếu sự phát triển tương ứng về mặt đạo đức, hay như một số người nhận định, dù đạt được các thành tựu công nghệ như thế, nhưng chúng ta thiếu sự tiến bộ tương xứng trong giáo dục và tư duy hợp lý. Thực ra, vấn đề đặt ra ở đây căn bản hơn nhiều. Gốc vấn đề nằm ở cách chúng ta cảm thấy và nghĩ mình là con người, ở cảm giác của chúng ta về việc được sống, được là một hiện hữu cá nhân và có nhận dạng. Chúng ta khổ sở vì một ảo tưởng xuất phát từ cảm nhận sai lầm và méo mó về sự tồn tại của chính mình như những sinh vật sống. Phần lớn chúng ta có cảm giác “cái tôi” là một trung tâm cảm giác và hành động riêng biệt, tồn tại và bị giới hạn bởi thân xác - một trung tâm “đương đầu” với thế giới con người và sự vật “bên ngoài”, thông qua các giác quan để tiếp xúc với một thế giới xa lạ và kỳ quặc. Các lối tu từ hằng ngày của chúng ta phản ánh ảo tưởng này. “Tôi bước vào thế giới này.” “Anh phải đối mặt với hiện thực.” “chinh phục thiên nhiên.”

Cảm giác về bản thân như là vị khách tạm cô lẻ trong thế giới này hoàn toàn trái ngược với tất cả những gì khoa học nói về con người (và tất cả các sinh vật sống khác). Chúng ta không “bước vào” thế giới này; chúng ta từ nơi này mà ra, như lá trên cây rụng xuống. Như đại dương có “sóng”, thế giới có “con người”. Mỗi cá nhân là một hiện thân của thế giới tự nhiên, một hành động độc nhất vô nhị của toàn vũ trụ. Hầu hết các cá nhân đều hiếm khi, thậm chí chưa bao giờ, trải nghiệm chân tướng này. Thậm chí có người biết điều trên là đúng về mặt lý thuyết nhưng vẫn không hiểu hay không cảm nhận được nó, mà tiếp tục ý thức mình là một “bản ngã” riêng biệt bên trong chiếc bao da.

←[Continue]

←[En]

Hậu quả đầu tiên của ảo tưởng này là chúng ta có thái độ khá thù địch đối với thế giới “bên ngoài”. Chúng ta không ngừng “chinh phục” thiên nhiên, vũ trụ, núi non, hoang mạc, vi trùng và côn trùng thay vì học cách sống hợp tác và hài hòa với chúng. Ở Mỹ, biểu tượng vĩ đại cho cuộc chinh phục này là xe ủi đất và tên lửa - công cụ giúp san phẳng núi đồi dành chỗ cho những chiếc hộp nhỏ làm từ vật liệu xấu xí tồi tàn và những kiến trúc thẳng đứng hình dương vật khổng lồ như xé toạc bầu trời. (Mặc dù, chúng ta có các kiến trúc sư giỏi biết cách thiết kế nhà cửa hài hòa, không phá vỡ cảnh quan đồi núi, cũng như có các nhà thiên văn học hiểu rõ rằng Trái đất bay trong khoảng không vũ trụ, và rằng để nghiên cứu các thế giới khác thì trước hết chúng ta cần những thiết bị điện tử tinh nhạy, tương tự như đôi mắt, có thể đưa những vật thể ở xa xôi nhất vào tầm của não bộ[3].) Thái độ thù địch của con người khi chinh phục thiên nhiên bỏ qua mối liên hệ tương thuộc giữa mọi sự vật và hiện tượng - không nhận thấy thế giới bên ngoài lớp da của chúng ta thực ra là sự mở rộng của nhục thân ta - và kết cục sẽ hủy diệt chính môi trường mà từ đó ta sinh ra và cả đòi phụ thuộc vào nó.

Hậu quả thứ hai của việc cảm thấy chúng ta là những trí tuệ riêng biệt trong một thế giới xa lạ và hầu như ngu ngốc là chúng ta không có ý thức chung, không sao hiểu được cái thế giới mà chúng ta cùng thừa nhận. Quan hệ của chúng ta được xây dựng trên các ý kiến trái chiều, do đó những kẻ tuyên truyền to mồm hung hãn nhất (và bởi vậy mà thiếu nhạy cảm nhất) sẽ là người được quyết định. Mớ hỗn độn những ý kiến đối chọi được thống nhất bởi sức ép tuyên truyền là nguồn kiểm soát có thể nói tồi tệ nhất cho một nền công nghệ hùng mạnh.

←[Continue]

←[En]

Vì thế, ở cuối thế kỷ 20, chúng ta dường như cần đến bậc kỳ tài sáng tạo nên thứ tôn giáo mới, một triết lý về sự sống và một thế giới quan đáng tin cậy và được chấp nhận chung, để từ đó mỗi cá nhân có thể cảm thấy thế giới nói chung và cuộc đòi của chính anh ta nói riêng có ý nghĩa. Niềm hy vọng này, như lịch sử đã chứng minh nhiều lần, là chưa đủ. Các tôn giáo chia rẽ và hay sinh sự. Tôn giáo thực ra là một hình thức của trò chơi tranh giành ưu thế vì chúng dựa trên sự phân biệt “kẻ được cứu rỗi” với “kẻ bị nguyền rủa”, tin đồ chân chính với kẻ dị giáo, người có đạo và kẻ ngoại đạo. Ngay cả những người cấp tiến trong tôn giáo cũng chơi trò “chúng tôi vị tha hơn các người”. Chưa hết, là những hệ thống giáo điều, biểu tượng, và tiêu chuẩn hành vi, các tôn giáo đông cứng lại thành các thiết chế đòi hỏi phải có lòng trung thành, phải được bảo vệ và giữ “thanh khiết”, và vì mọi đức tin đều là niềm hy vọng nhiệt thành, là vỏ bọc che đậy sự hồ nghi cũng như bất ổn - nên các tôn giáo phải đi cải đạo để thu hút đông đảo tín đồ. Càng có thêm nhiều kẻ đồng tình thì nỗi bất an triền miên của chứng ta về vị thế của mình càng giảm bớt. Rốt cuộc dẫn đến chỗ người ta nguyện trở thành một tín đồ Cơ Đốc hay Phật tử, để tiếp nhận những thứ được đưa đến dưới hình thức tri thức mới. Những tư tưởng mới và khó hiểu được khôn khéo lồng thêm vào giáo lý truyền thống, dù không thích hợp, để tín đồ vẫn có thể khẳng định lập hưởng, “Đầu tiên và trước hết tôi là một môn đồ của Chúa Jesus/ Mohammed/Đức Phật, hay bất cứ vị thánh nào.” Lời thề kiên tín đối với bất kỳ tôn giáo nào không chỉ là sự tự sát về mặt trí tuệ mà còn rành rành là phản đức tin vì nó đóng chặt tâm thức trước bất kỳ cái nhìn mới nào về thế giới. Đức tin, trên hết, là phi định kiến - là đặt niềm tin vào điều chưa biết.

←[Continue]

←[En]

Một tín đồ Nhân chứng Jehovah[4] nhiệt thành từng cố thuyết phục tôi rằng nếu Chúa lòng lành thực yêu thương loài người, ngài hẳn sẽ ban cho họ một cuốn thánh thư xác tín, đáng tin cậy để chỉ dẫn đạo đức hành vi. Tôi đáp lại rằng không một vị Chúa từ tâm nào lại hủy hoại đầu óc con người bằng cách khiến họ trở nên chây ì đến độ chỉ biết phụ thuộc vào một cuốn sách có mọi lời giải đáp, kiểu như Kinh Thánh. Vì việc sử dụng ngôn từ, và suy ra là sách, đều nhắm tới cái đích ở bên ngoài chúng, tới thế giới của đòi sống và kinh nghiệm không chỉ giới hạn ở ngôn từ, hoặc kể cả tư tưởng. Cũng như tiền không phải là tài sản thực có thể tiêu thụ trực tiếp, sách vở không phải đòi sống. Sùng bái kinh sách chẳng khác gì ăn tiền giấy.

Do vậy, Cuốn Sách tôi muốn lén trao các con mình có nội dung hoàn toàn không bị bó buộc. Cuốn Sách sẽ đẩy chứng trượt vào một địa hạt mới, không thuần túy của tư tưởng, mà của kinh nghiệm và cảm nhận. Cuốn Sách sẽ tựa như một liều thuốc tạm thời, không phải món ăn kiêng nhàm chán hằng ngày; một xuất phát điểm để bắt đầu hành trình, không phải khuôn vàng thước ngọc cho mọi thời điểm. Các con tôi sẽ đọc một lần rồi thôi, vì nếu sách mạch lạc rõ ràng, chúng sẽ không phải đọc đi đọc lại để tìm những ý nghĩa ẩn giấu hay lời giải thích cho những giáo điều mờ mịt.

←[Continue]

←[En]

Chúng ta không cần tôn giáo mới hay kinh thánh mới. Chúng ta cần một trải nghiệm mới - một cảm nhận mới về việc trở thành “tôi” nghĩa là gì. Chân tướng cuộc sống (dĩ nhiên, đó là cái nhìn bí mật và thâm sâu) chỉ ra rằng cảm nhận thông thường của ta về bản ngã chẳng qua chỉ là ảo tưởng, hay bất quá cũng chỉ là một vai tạm thời mà ta đang diễn hoặc bị dính mắc vào do sự ngầm chấp thuận của ta, cũng như người bị thôi miên về cơ bản đều do tự nguyện. Khắt khe nhất trong mọi điều cấm kỵ từng được biết đến là cấm kỵ ngăn ta biết ta đích thực là ai hay là gì phía sau chiếc mặt nạ bản ngã dường như tồn tại riêng biệt, độc lập và lẻ loi. Tôi không cho rằng cái Tự ngã hay Vô thức ban sơ của Freud[5] là chân tướng đứng sau mặt nạ nhân cách. Freud, như ta sẽ thấy, vốn chịu ảnh hưởng từ trào lưu “giản hóa luận” của thế kỷ 19, một nhu cầu lạ lùng nhằm hạ thấp ván hóa và trí tuệ con người bằng cách gọi đó là sản phẩm ngẫu nhiên, thứ yếu của những thế lực phi lý và mù quáng. Thời đó họ còn cố hết sức chứng minh rằng nho có thể mọc từ bụi gai.

←[Continue]

←[En]

Như vẫn thường thấy, những gì chúng ta lấp liếm và bỏ qua lại hiển nhiên hơn cả. Cái khó ở đây là điều đó rõ ràng và căn bản đến mức không thể tìm nổi ngôn từ thích hợp để diễn đạt. Người Đức gọi đó là Hintergedanke, một hình dung ẩn sâu trong đáy tâm thức mà ta rất khó thừa nhận, thậm chí với chính mình, về sự tồn tại của nó. Cảm nhận về cái “tôi” như một trung tâm hiện hữu đơn độc và riêng biệt thực sự quá thuyết phục và hợp lẽ, quá nền tảng đối với lối suy nghĩ và phát ngôn của chúng ta, đối với luật lệ và các thiết chế xã hội, đến độ ta không thể nào cảm nghiệm cái tôi của mình là gì đó khác ngoài một tồn tại nhỏ bé trong toàn thể trật tự của vũ trụ này. Cái tôi tự thân dường như là tia sáng yếu ớt lóe lên một lần duy nhất trong vô tận thời gian - là một sinh thể hiếm hoi, phức tạp và hết sức mỏng manh bên lề tiến hóa sinh học, nơi con sóng sự sống vỡ thành từng giọt lấp lánh muôn màu rực sáng trong thoáng chốc để rồi tan đi vĩnh viễn. Với bối cảnh như vậy, ta coi mọi nỗ lực để nhận thức bản thân không chỉ trú ngụ trong một giọt duy nhất, mà nằm trong toàn bộ biển năng lượng dàn trải từ các thiên hà cho đến trường hạt nhân trong thân thể ta dường như là bất khả và phi lý. Ở cấp độ tồn tại này, cái “tôi” là một hiện hữu từ đã lâu; các hình thái của “tôi” là vô tận, và sự đến rồi đi của chúng chỉ đơn giản là những dao động hay xung động của một dòng năng lượng trường tồn.

←[Continue]

←[En]

Nhận thức được điều trên rất khó, vì tư duy khái niệm không nắm bắt được nó. Việc này tương tự như khi đôi mắt ta cố nhìn thẳng vào chính chúng, hay khi ai đó cố miêu tả màu sắc của tấm gương theo những màu phản chiếu trong gương. Cũng như bản thân khả năng thị giác quan trọng hơn hết thảy mọi điều đôi mắt thấy được, nền tảng hay “căn nguyên” sự tồn tại và nhận thức của ta không thể hiểu theo những khái niệm con người từng biết. Vì vậy, chúng ta buộc phải nói về nó thông qua thần thoại - tức là, qua những ẩn dụ, so sánh và các hình ảnh để nói nó giống cái gì, chứ không thể nói nó là cái gì. Ở một thái cực, “thần thoại” có nghĩa là chuyện hoang đường, bịa đặt hay mê tín. Nhưng ở thái cực kia, “thần thoại” là minh họa hữu ích và hiệu quả, nhờ đó ta có thể cảm nhận cuộc sống phần nào tương tự giống như cách ta giải thích lực điện từ thông qua so sánh với hoạt động của nước hay không khí. Vậy nhưng, “thần thoại” - theo nghĩa thứ hai này - không được hiểu theo nghĩa đen, cũng như không được đồng nhất điện với không khí hay nước. Khi sử dụng thần thoại, người ta phải thận trọng không nhầm lẫn hình ảnh với thực tại, giống như không được trèo lên cột chỉ đường thay vì đi theo con đường.

Vậy nên, thần thoại là hình thức mà tôi trả lời khi bọn trẻ hỏi tôi những câu hỏi siêu hình cơ bản bỗng đâu nảy ra trong óc chúng: “Thế giới từ đâu mà ra?” “Vì sao Chúa tạo ra thế giới?” “Con ở đâu khi chưa sinh ra?” “Người ta sẽ đi đâu sau khi họ chết?” Hết lần này đến lần khác, tôi đều phát hiện bọn trẻ có vẻ hài lòng với một câu chuyện đơn giản và hết sức xa xưa, đại khái thế này:

←[Continue]

←[En]

“Thế giới không có thời điểm bắt đầu, vì nó cứ quay vòng, quay vòng, như trên một đường tròn, mà đường tròn thì không có chỗ nào là điểm khởi đầu cả. Hãy nhìn chiếc đồng hồ xem, nó chỉ thời gian; kim đồng hồ quay theo vòng tròn, và thế giới này cũng tự lặp đi lặp lại như vậy. Nhưng giống chiếc kim giờ chỉ đến số mười hai rồi vòng xuống số sáu, luôn phải có ngày và đêm, thức rồi ngủ, sống và chết, hè rồi đông. Ta không thể có bất kỳ thứ gì trong đó mà không kèm theo đối trọng của nó, bởi lẽ ta sẽ chẳng thể nào biết đen là gì trừ phi đã thấy đen cạnh trắng, hay trắng là gì trừ phi thấy trắng cạnh đen.

“Tương tự như vậy, thế giới khi có, khi không, vì nếu cứ tiến mãi về trước không ngưng nghỉ, nó sẽ tự phát chán. Nó đến rồi đi. Lúc này ta thấy nó; lúc khác lại không. Vậy là, vì không thấy nhàm chán, thế giới sẽ luôn trở lại sau một thời gian biến mất. Cũng như hơi thở của chúng ta: hít vào rồi thở ra, nếu cố nín thở ta sẽ thấy rất kinh khủng. Hoặc cũng như trò chơi trốn tìm, luôn rất vui khi tìm được chỗ trốn mới và đi tìm ai đó không ngừng đổi chỗ trốn.

←[Continue]

←[En]

Thượng đế cũng thích chơi trốn tìm, nhưng ngài chẳng có ai ngoài chính mình để chơi. Ngài vượt qua trở ngại này bằng cách vờ như không phải là mình. Đây là cách ngài đi trốn chính mình. Ngài đóng vai ta và các con, là hết thảy mọi người trong vũ trụ, là muông thú, cỏ cây, đất đá và tất cả những vì sao. Bằng cách đó, ngài có những cuộc phiêu lưu kỳ thú, đôi lúc thật khủng khiếp và kinh hoàng. Nhưng những cuộc phiêu lưu đó chỉ như ác mộng, vì khi ngài tỉnh giấc chúng sẽ biến mất.

“Vậy là, khi Thượng đế đi trốn rồi đóng vai ta và các con, ngài chơi tài đến mức phải rất lâu sau ngài mới nhớ ra ngài đã giấu mình ở đâu và ra sao. Nhưng đó mới là cái thú của trò chơi - là điều ngài muốn làm. Ngài không muốn tìm thấy mình quá nhanh, vì như vậy sẽ làm hỏng cuộc chơi. Nên chúng ta rất khó nhận ra rằng mình là Thượng đế giả trang đang vờ như không phải là chính ngài. Nhưng khi trò chơi kéo dài đủ lâu, tất cả chúng ta sẽ tỉnh giấc, không đóng kịch nữa, và nhớ ra rằng chúng ta hết thảy đều là một Ngã duy nhất - Thượng đế là toàn thể và bất tử.

←[Continue]

←[En]

“Dĩ nhiên, ta phải nhớ rằng Thượng đế không có hình hài như con người. Con người có da và bao giờ cũng tồn tại thứ gì đó bên ngoài da thịt chúng ta. Nếu không, ta chẳng thể nào phân biệt được cái bên trong và bên ngoài thân thể. Nhưng Thượng đế không có da cũng như hình thù, vì chẳng có gì bên ngoài ngài cả. [Với một đứa trẻ đủ thông minh, tôi sẽ minh họa điều này bằng vòng Mobius - dải giấy xoắn được dán hai đầu lại với nhau, chỉ có một mặt và một biên.] Bên trong và bên ngoài Thượng đế là một. Và mặc dù ta đang nói về Thượng đế như là ‘đàn ông’, thực ra Thượng đế không phải đàn ông, cũng chẳng là đàn bà. Ta không dùng ‘nó’ vì từ ‘nó’ hay được dùng để chỉ những thứ vô tri.

“Thượng đế là Ngã của thế giới, nhưng ta không thể thấy Thượng đế bởi cùng một lý do: nếu không có tấm gương ta không thấy được mắt mình, và dĩ nhiên ta không thể cắn vào răng của chính mình hay nhìn vào trong đầu mình. Ngã của chúng mình được ẩn đi khôn khéo đến vậy bởi đó là Thượng đế đang trốn.

←[Continue]

←[En]

“Ta có thể thắc mắc tại sao có lúc Thượng đế lẩn trốn dưới dạng kẻ ác, hay đóng vai những người phải chịu bệnh tật và đau đớn khủng khiếp. Hãy nhớ, trước hết, là ngài không làm vậy cho ai khác ngoài chính ngài. Và cũng nên nhớ rằng, trong hầu hết những câu chuyện chúng ta yêu thích đều phải có kẻ thiện lẫn kẻ ác, vì cái ly kỳ của câu chuyện là xem kẻ thiện sẽ chiến thắng kẻ ác ra sao. Điều này tương tự như khi ta chơi bài. Khi bắt đầu một ván, ta tráo các quân bài thành một mớ lộn xộn, tựa như những điều xấu xa ở đời, nhưng mấu chốt của trò chơi là sắp xếp đống lộn xộn thành một trật tự tốt đẹp, và ai làm giỏi nhất sẽ là người thắng cuộc. Thế rồi ta tráo bài lần nữa và chơi lại từ đầu, thế giới này cũng diễn tiến như vậy.”

Câu chuyện này, rõ ràng là thần thoại về mặt hình thức, không thể coi như một mô tả khoa học về diễn tiến của vạn vật. Dựa trên những so sánh với trò chơi và kịch nghệ, dùng từ cũ mòn là “Thượng đế” để chỉ Người chơi, câu chuyện chỉ nêu ra điều có vẻ như là cách thức tồn tại của sự vật. Tôi dùng câu chuyện này tương tự như các nhà thiên văn giải thích về vũ trụ giãn nở bằng hình ảnh một khí cầu đen được bơm phồng, bên trên có những chấm trắng chỉ các thiên hà. Với hầu hết trẻ con, và thậm chí nhiều người lớn, thì câu chuyện tưởng tượng này rất dễ hiểu, giản dị và lôi cuốn. Trái lại, quá nhiều lý giải có tính thần thoại khác về thế giới mập mờ, loanh quanh, và khó hiểu. Nhưng nhiều người lại cho rằng tin vô điều kiện vào những tuyên thuyết và biểu tượng khó hiểu trong tôn giáo của họ là thử thách của đức tin chân chính. “Tôi tin,” nhà biện giáo Cơ Đốc Tertullian[6] đã nói, “vì nó phi lý.”

←[Continue]

←[En]

Những người tư duy độc lập không chấp nhận quan niệm về kiểu uy quyền này. Họ không cảm thấy nhất thiết phải tin vào phép lạ hay những giáo lý dị thường như Abraham trong Kinh Thánh cảm thấy Chúa Trời lệnh cho phải hy sinh con trai mình là Isaac. T. George Harris[7] đã nói:

Theo tôn ti trật tự phổ biến trong xã hội xưa, chủ nhân luôn lăm le trừng phạt bất cứ lỗi lầm nào của kẻ dưới, khiến cho con người quen với cảm giác về chuỗi uy quyền khắc nghiệt dồn nén từ “bên trên”. Chúng ta không cảm thấy gánh nặng này trong xã hội tự do bình đẳng ngày nay. Từ thời bác sĩ Spock[8], chúng ta thậm chí không còn có nhiều người cha kiểu Jehovah trong gia đình con người. Vậy nên trong tiềm thức, đa số chúng ta không còn tìm kiếm sự tha thứ từ một Chúa Trời thịnh nộ trên cao.

←[Continue]

←[En]

Nhưng, ông nói tiếp:

Thế hệ chúng ta biết đến một địa ngục lạnh lẽo, sự giam cầm cô đơn trong cuộc đời này, không có Thượng đế để đọa đày hay cứu vớt. Chừng nào con người còn chưa nhận ra y nằm trong bẫy, thì bằng sức lực của chính mình, y sẽ không đạt đến “Bản thể Tuyệt đối”, và y hoàn toàn không thể hiểu ý nghĩa sự tồn tại của mình. Trống rỗng, hữu hạn, y chỉ biết một điều rằng chẳng bao lâu y sẽ chết. Vì cuộc đời này không có ý nghĩa, còn kiếp sau thì y không thấy, nên y không thực sự là một cá nhân mà là nạn nhân của sự tự diệt vong.[9]

“Bản thể Tuyệt đối” là thuật ngữ Paul Tillich đã lọc ra để chỉ “Thượng đế” và cũng cùng ý nghĩa với “Ngã của thế giới”, như tôi đã đề cập trong câu chuyện kể cho bọn trẻ. Nhưng có một bí mật mà câu chuyện của tôi đã khéo léo tiết lộ cho đứa trẻ: đó là Bản thể Tuyệt đối chính là ta. Dĩ nhiên, ta không phải đối tượng mà ngày ngày Bản thể khoác lấy hay “đóng vai”, mà là cái Ngã ở tận sâu thẳm luôn thoát khỏi mọi cuộc thanh tra vì chính nó là kẻ đi thanh tra. Bởi thế, đây chính là cấm kỵ tột cùng trong mọi cấm kỵ: ta chính là NÓ!

←[Continue]

←[En]

Vậy mà trong nền văn hóa của chúng ta, điều trên lại là mốc giới để xác định tình trạng mất trí, là báng bổ độc địa nhất trong mọi báng bổ, ảo tưởng ngông cuồng nhất trong mọi ảo tưởng. Điều này, chúng ta tin, là tột cùng của chứng vĩ cuồng - thổi phồng bản ngã đến mức phi lý. Vì tuy một tay ta trau dồi cái tôi nhưng tay kia ta lại tàn phá. Thế hệ này sang thế hệ khác, chúng ta nặng tay đánh con cái mình để dạy chúng “biết thân biết phận”, biết hành xử, suy nghĩ và cảm nhận với sự khiêm nhường đúng mực cho phù hợp với một bản ngã bé mọn giữa vô vàn bản ngã. Như mẹ tôi thường nói, “Con nào phải hòn sỏi duy nhất trên bãi biển!” Kẻ nào đang tỉnh táo mà tin mình là Thượng đế đều đáng bị đem đi đóng đinh lên thập giá hay trói vào cột thiêu sống, dù ngày nay chúng ta đã có cái nhìn độ lượng hơn rằng chẳng ai đầu óc minh mẫn lại tin một chuyện phi lý nhường vậy. Chỉ một thằng ngố tội nghiệp mới tự cho mình là chúa tể toàn năng và trông mong mọi người quỳ sụp trước y mà thờ phụng.

←[Continue]

←[En]

Sở dĩ vậy là bởi ta luôn nghĩ Thượng đế là Chúa tể Vũ trụ, Nhà Kỹ trị Tối thượng - người đích thân kiểm soát mọi sự việc dù là nhỏ nhất trong vũ trụ của ngài - và đó không phải là kiểu Thượng đế trong câu chuyện của tôi. Trên thực tế, đó hoàn toàn không phải câu chuyện của tôi, vì bất kỳ sinh viên nào học lịch sử tôn giáo cũng biết nó bắt nguồn từ Ấn Độ cổ đại, là cách giải thích mang tính thần thoại của triết phái Vệ Đà. Kinh Vệ Đà là phần giáo huấn trong Upanishad, một tuyển tập lớn những đoạn đối thoại, truyện kể, thơ, một số trong đó ít nhất đã tồn tại từ năm 800 trước Công nguyên. Tín đồ Ấn giáo kỳ cựu không nghĩ về Thượng đế như một siêu nhân đặc biệt và lẻ loi, đứng ở cõi trên cao mà cai quản thế gian như một quân vương. Thượng đế của họ ở “bên dưới” thì đúng hơn là “bên trên” vạn vật, và ngài (hay cái đó) chơi cái thế giới này từ nội tại. Ta có thể nói: nếu tôn giáo là thuốc phiện cho loài người, thì người Án chứa ma túy ngay trong mình. Không tín đồ Ấn giáo nào nhận ra mình là Thượng đế cải trang mà không đồng thời giác ngộ rằng điều đó cũng đúng với mọi người và mọi vật khác. Trong triết phái Vệ Đà, không có gì tồn tại ngoài Thượng đế. Dường như cũng có nhiều thứ khác xuất hiện ngoài Thượng đế, nhưng chỉ bởi ngài mơ ra chúng, biến chúng thành những phân thân khác của ngài để được chơi trò trốn tìm với chính mình. Thế giới bao gồm vạn vật dường như tồn tại riêng rẽ, do vậy, chỉ thực hữu trong một khoảng thời gian ngắn, không thực hữu mãi mãi, vì nó đến rồi đi như Ngã lẩn trốn rồi truy tìm bản thân.

←[Continue]

←[En]

Nhưng triết lý Vệ Đà còn hơn cả quan niệm hay niềm tin vào điều nói trên. Vệ Đà, ở trung tâm và siêu việt mọi kinh nghiệm, là nhận thức trực tiếp rằng mọi sự là như vậy, và bởi lý do đó triết lý Vệ Đà đánh đổ hoàn toàn cách nhìn nhận sự vật thông thường của chúng ta. Triết lý Vệ Đà đảo lộn cả thế giới từ trong ra ngoài và từ ngoài vào trong. Tương tự như vậy, một câu được cho là của Jesus nói rằng:

Khi con nhập hai thành một,
khi con biến nội thành ngoại
ngoại thành nội và thượng thành hạ...

như dưới đây...

bấy giờ con sẽ bước vào [Vương quốc]....

Ta là Ánh sáng ngự trên vạn vật, ta là Vạn vật,

Vạn vật hình thành từ Ta và Vạn vật
hướng về Ta. Chẻ một [khúc] gỗ,
hiện thân ta ở đó; nhấc hòn đá lên,
con sẽ tìm thấy Ta.[10]

Ngày nay quan điểm của triết phái Vệ Đà truyền lại cho chúng ta sau hàng thế kỷ bị trộn lẫn với mọi dạng thức, quan niệm và biểu tượng của văn hóa Ấn Độ từ thời hưng thịnh tới khi dần suy tàn qua gần 2.800 năm, bị tổn hại nặng nề bởi sự cuồng tín của tín đồ đạo Hồi và bị sai lạc nhiều vì tác động của Thanh giáo Anh. Như vẫn thường được đề cập, triết lý Vệ Đà không gióng tiếng chuông nào ở phương Tây, triết phái này chủ yếu thu hút những người cầu toàn coi trọng tinh thần và hết sức nhạy cảm, những người mà đối với họ việc phải đầu thai vào một thân xác thực hữu là chuyện quá khủng khiếp để có thể chịu đựng[11]. Có thể nêu lên những điểm chính yếu của triết lý Vệ Đà bằng đặc ngữ hiện đại, và nếu cùng lúc tránh được những cái bẫy quái dị, như thuật ngữ tiếng Phạn hay thái độ duy tâm thái quá, ta sẽ thấy một thông điệp không chỉ rõ ràng đối với những người không đặc biệt quan tâm đến “tôn giáo phương Đông”; thông điệp đó còn là cú sốc chúng ta cần để thức tỉnh chính mình khỏi cảm nhận rằng bản ngã của ta là đơn độc.

←[Continue]

←[En]

Nhưng không nên nhầm điều trên với những ý niệm ta thường có về việc rèn luyện “tính vị tha”, tức nỗ lực đồng cảm với người khác và nhu cầu của họ trong khi vẫn chịu nhiều ảnh hưởng của ảo tưởng rằng hiện hữu chẳng qua chỉ là bản ngã bọc trong lớp da. “Tính vị tha” kiểu đó dễ trở thành sự vị kỷ trá hình, có thể sánh với những kẻ trong cuộc hay chơi trò “chúng tôi vị tha hơn các người”. Vệ Đà khởi thủy không mang tính luân lý; triết phái này không thôi thúc con người làm theo thánh nhân khi không có cùng động cơ đích thực như họ, hoặc bắt chước động cơ nhưng không thấu được sự hiểu biết đã đánh thức họ.

Do vậy Cuốn Sách tôi muốn truyền lại cho con cháu sẽ không có những bài thuyết giảng, không có những cái “nên” và “phải”. Tình yêu đích thực bắt nguồn từ sự hiểu biết, không phải từ ý thức về bổn phận hay cảm giác tội lỗi. Bạn làm sao có thể mong mình trở thành người mẹ tàn tật sống bên đứa con gái không thể đi lấy chồng vì cảm thấy cần phải chăm sóc mẹ, và do vậy mà hận mẹ? Nên tôi không muốn viết về chuyện mọi sự phải thế nào, mà về chuyện mọi sự thực sự thế nào, và tại sao chúng ta không thấy vạn sự như chúng vốn là. Ta không thể dạy cho một bản ngã bất cứ gì ngoài tính vị kỷ, dù bản ngã có những cách khéo léo nhất để vờ như đã tiến bộ. Do vậy điều cơ bản là hãy rũ bỏ, bằng thực nghiệm và kinh nghiệm, cái ảo tưởng rằng ta là một bản ngã riêng biệt. Hệ lụy có thể là cách xử sự của con người đã giải thoát khỏi bản ngã không tuân theo lẽ thường. Có thể sẽ giống như khi bọn đạo đức giả nói về Jesus, “Nhìn y đi! Đây là tay ăn nhậu, bạn bè với quân thu thuế và phường tội lỗi!”[12]

←[Continue]

←[En]

Hơn nữa, khi đã nhìn thấu ảo tưởng về bản ngã, ta không thể nghĩ mình tốt đẹp hơn, hay ưu việt hơn kẻ khác vì đã làm được điều này. Khắp nẻo chỉ có một Ngã ẩn hiện sau vô vàn trò chơi trốn tìm. Con chim không có gì khác quả trứng mà từ đó nó đạp vỡ để chui ra. Quả thật, có thể nói rằng con chim là cách thức để một quả trứng trở thành những quả trứng khác. Trứng là bản ngã, còn chim là Ngã đã được giải thoát. Một câu chuyện thần thoại Ấn Độ cho rằng Ngã là con thiên nga thần ấp quả trứng để nở ra thế giới. Tôi thậm chí còn không nói rằng ta phải đạp cái vỏ của mình để chui ra. Một lúc nào đó, bằng cách này hay cách khác, ta (cái ta đích thực, Ngã) cũng sẽ làm vậy, nhưng cũng không loại trừ khả năng Ngã sẽ mãi mãi không được đánh thức trong phần lớn nhân loại mà Ngã giả dạng, rồi vở kịch nhân sinh trên trái đất sẽ kết thúc bằng một vụ nổ hạt nhân lớn. Một thần thoại Ấn Độ khác thì nói rằng theo thời gian, thế giới sẽ càng băng hoại, cho đến cuối cùng, bộ mặt hủy diệt của Ngã - thần Shiva - sẽ xuất hiện trong vũ điệu kinh hoàng và thiêu rụi tất cả trong biển lửa. Tiếp theo đó, thần thoại nói, sẽ là 4.320.000 năm thái bình trọn vẹn khi mà Ngã chỉ đóng vai chính mình và không chơi trò trốn tìm nữa. Rồi trò chơi khởi động lần nữa, mở đầu là một vũ trụ huy hoàng dần trở nên băng hoại sau 1.728.000 năm kế tiếp, mỗi lượt chơi được định sẵn sao cho những thế lực đen tối chỉ xuất hiện trong một phần ba thời gian, ở đoạn cuối được thưởng thức mùi vị khải hoàn ngắn ngủi nhưng hão huyền.

←[Continue]

←[En]

Ngày nay chúng ta tính toán sự sống chỉ riêng trên hành tinh này bằng những quãng thời gian dài hơn rất nhiều so với trong câu chuyện thần thoại này, nhưng trong số các nền văn minh cổ đại, người Ấn có cách nhìn sáng tạo nhất về thời gian của vũ trụ. Tuy nhiên, hãy ghi nhớ, rằng câu chuyện về các chu kỳ thế giới xuất hiện rồi biến mất kể trên là thần thoại, không phải khoa học, mang tính ngụ ngôn thì đúng hơn là tiên tri. Đó là một cách để minh họa cho ý niệm rằng thế giới này tựa như một trò trốn tìm.

Tôi không nói ta phải thức tỉnh khỏi “bản ngã-ảo tưởng” và chung tay cứu thế giới khỏi thảm họa, vậy tại sao lại có Cuốn Sách này? Sao không để mặc vạn sự tuân theo tự nhiên? Đơn giản vì, chính Cuốn Sách cũng là một phần của cái “vạn sự tuân theo tự nhiên” mà tôi nhắc đến. Vì là con người nên cũng là lẽ tự nhiên khi trong tôi tồn tại mong muốn thưởng thức và chia sẻ triết học. Điều tôi làm chẳng khác gì chuyện có những con chim là đại bàng còn số khác là bồ câu, có những bông hoa là huệ còn số khác lại là hoa hồng. Ngoài ra, tôi còn nhận ra rằng, thuyết giáo càng ít thì người ta càng muốn lắng nghe.

—ooOoo—

←[Chapter 2]

←[En]

- HAI -

TRÒ CHƠI ĐEN TRẮNG

Khi chúng ta được dạy tập đếm 1, 2, 3 và đánh vần A, B, C, không chắc có mấy ai được nghe kể về Trò Chơi Đen Trắng. Nó hết sức đơn giản, nhưng lại nằm trong số những điều tránh được nói tới. Trước tiên, hãy coi cả năm giác quan của ta là những hình thái khác nhau của cùng một giác quan duy nhất - xúc giác chẳng hạn. Thị giác là hình thái xúc giác đặc biệt nhạy cảm. Mắt chạm vào, hay cảm nhận thấy sóng ánh sáng và nhờ vậy cho phép chúng ta với đến những thứ ngoài tầm tay. Tương tự, tai đụng phải sóng âm thanh lan tỏa trong không khí, còn mũi thì chạm phải những phân tử bụi và khí li ti. Thế nhưng, những mô thức và chuỗi thần kinh phức tạp cấu thành các giác quan trên lại bao gồm vô số đon vị tế bào thần kinh chỉ có khả năng chuyển đổi giữa hai trạng thái: bật và tắt. Mỗi tế bào thần kinh đều truyền đến trung ương thần kinh tín hiệu có hoặc không - chỉ vậy thôi. Nhưng, như chứng ta đã biết từ các máy tính sử dụng số học nhị phân chỉ có hai con số 0 và 1, vài thành tố đơn giản này có thể hình thành nên những mô thức kỳ diệu và phức tạp nhất.

Về mặt này, hệ thần kinh của chúng ta và các máy tính 0/1 giống với mọi thứ trên đời, vì thế giới vật chất về cơ bản là các dao động. Dù cho các dao động này có ở dạng sóng hay hạt, hoặc có thể là hạt sóng, ta cũng sẽ không bao giờ thấy một con sóng có ngọn mà không có chân sóng, hay một hạt không đi kèm khoảng trống, tức không gian giữa nó và những hạt khác. Nói cách khác, không bao giờ chỉ có nửa con sóng, không hạt nào tồn tại trơ trọi mà không có không gian xung quanh. Bật luôn đi đôi với tắt, có lên thì phải có xuống.

←[Continue]

←[En]

Mặc dù âm thanh có dao động ở tần số cao nghe như liên tục và không hề ngắt quãng, nhưng không phải vậy. Mỗi âm thanh thực chất là âm thanh/ khoảng lặng, có điều cơ quan thính giác không ghi nhận được điều này một cách có ý thức bởi dao động diễn ra quá nhanh. Tai người chỉ cảm nhận được dao động âm thanh, chẳng hạn như, khi nghe những nốt thấp nhất của đàn organ. Ánh sáng, cũng vậy, không thuần là ánh sáng, mà là sáng/tối luân phiên. Ánh sáng dao động ở dạng sóng, có chuyển động lên/ xuống cơ bản của sóng, trong một số điều kiện, tốc độ của dao động ánh sáng có thể ăn nhịp với chuyển động của các vật thể khác, khiến trông chúng như đứng yên. Đây là lý do người ta không sử dụng bóng đèn điện thông thường trong các xưởng cưa, vì đèn phát ra ánh sáng có nhịp độ dao động ăn nhịp với tốc độ của cưa máy đến mức răng cưa trông gần như đứng yên.

Trong khi mắt và tai trên thực tế có ghi nhận và phản ứng với cả nhịp lên lẫn nhịp xuống của các dao động này, thì tâm trí, tức sự chú tâm của ta, chỉ nhận thấy nhịp lên. Quãng tối, khoảng lặng, hay tín hiệu “tắt” bị bỏ qua. Gần như có một quy luật chung là: tuy bỏ qua các khoảng ngắt, nhưng ý thức sẽ không thể ghi nhận được nhịp năng lượng nếu không có khoảng ngắt. Nếu anh đặt tay lên đầu gối một cô nàng quyến rũ rồi cứ để nguyên như vậy, sau một lúc cô nàng có thể quên mất điều đó. Nhưng nếu anh liên tục vỗ nhẹ lên đầu gối nàng, nàng sẽ biết anh đang có mặt ở đó và để ý. Anh hy vọng nàng nhận ra và coi trọng tín hiệu bật hơn là tắt. Chính những sự vật ta vốn tin là luôn tồn tại thực ra đều là bật/tắt. Không bao giờ chỉ có bật, cũng không bao giờ chỉ có tắt.

←[Continue]

←[En]

Nhiều người nghĩ rằng khi nghe nhạc, đơn thuần là họ nghe thấy một chuỗi âm thanh riêng rẽ, hoặc tổ hợp các nốt gọi là hợp âm. Nếu đúng là vậy, với người “mù nhạc”, vốn là những trường hợp rất hiếm, thứ họ nghe thấy không phải là âm nhạc hay giai điệu - chỉ một chuỗi tiếng động. Nghe được giai điệu là nghe thấy quãng ngắt giữa các chuỗi nốt nhạc, mặc dù có thể ta không nhận ra điều đó và dù những quãng này không phải khoảng lặng mà là các “bước” dài ngắn khác nhau giữa các điểm trên âm giai. Những bước hay quãng lặng này là khoảng trống thính giác, có tính chất khác với khoảng trống vật lý giữa các vật thể hay khoảng trống thời gian giữa các sự kiện.

Thế nhưng, thông thường, sự chú ý có ý thức, theo nhiều cách thức khác nhau, đều bỏ qua các khoảng lặng. Chẳng hạn, hầu hết mọi người đều nghĩ không gian trống nghĩa là “chẳng có gì”, mà không nghĩ ra nó chứa đầy không khí. Do vậy, họ rối bời khi nghe họa sĩ hay kiến trúc sư nói về các dạng thức và tính chất của không gian trống, họ còn ngơ ngác hơn nữa khi nghe các nhà thiên văn và vật lý nói về không gian cong, không gian giãn nở, không gian hữu hạn, hay ảnh hưởng của không gian đến ánh sáng và các tinh cầu. Vì thói quen bỏ qua khoảng trống vật lý mà chúng ta không nhận ra rằng, cũng như mọi âm thanh là dao động của âm thanh/khoảng lặng, toàn thể vũ trụ (tức toàn thể sự tồn tại) là dao động của vật chất/không gian. Bởi vật chất và không gian gắn kết bất phân, như bên trong với bên ngoài. Không gian là mối liên hệ giữa các vật thể, nếu không có không gian thì không thể có năng lượng cũng như chuyển động.

←[Continue]

←[En]

Giả dụ chỉ tồn tại một vật thể, một quả bóng duy nhất, không có không gian bao quanh, sẽ không thể nào phát sinh quan niệm hay cảm nhận rằng đó là một quả bóng hay hình thù nào khác. Nếu bên ngoài vật thể không có gì tồn tại, vật thể đó sẽ không có bên ngoài. Tồn tại mà không có bên ngoài - có thể là Thượng đế - nhưng chắc chắn không phải một vật thể! Cũng vậy, nếu chỉ có khoảng trống mà không có gì tồn tại bên trong, đó sẽ chẳng phải là khoảng trống. Vì mọi khoảng trống đều là không gian trống nằm giữa, bên trong hay bên ngoài các vật thể. Chính bởi như vậy, ta nhìn nhận không gian là mối liên hệ giữa các vật thể.

Liệu ta có thể hình dung về một vật thể riêng lẻ, quả bóng độc nhất trong vũ trụ, lơ lửng giữa không gian trống rỗng? Có thể chứ. Nhưng quả bóng này sẽ không có năng lượng, không có chuyển động. Phải so với cái gì để có thể nói là quả bóng đang chuyển động? Vật thể được cho là đang chuyển động chỉ khi được so sánh với những vật khác tương đối đứng yên, vì chuyển động thực ra là động/tĩnh xen nhau. Vậy hãy giả sử có hai quả bóng, chúng tiến lại gần nhau, hoặc tách xa nhau. Dĩ nhiên, giờ thì đã có chuyển động, nhưng quả bóng nào đang di chuyển? Quả bóng một, quả bóng hai, hay cả hai? Không cách nào phân đinh. Mọi câu trả lời đều đứng và sai như nhau. Giờ hãy thêm vào quả bóng thứ ba. Quả bóng một và hai vẫn giữ nguyên khoảng cách, quả thứ ba thì tiến lại hoặc lùi xa hai quả kia. Mà, liệu có phải thế không? Quả bóng một và hai có thể đang cùng di chuyển, lại gần hoặc lùi xa quả thứ ba, cũng có thể là quả bóng một và hai đang đến gần quả thứ ba trong khi quả thứ ba cũng đang tiến về phía chúng, tức là cả ba đều chuyển động. Ta phải xác định thế nào đây? Có một đáp án rằng, vì quả bóng một và quả bóng hai được xếp cùng nhau, chúng là một nhóm và tạo thành phe đa số. Lá phiếu của chúng do vậy sẽ phân định bên nào đang di chuyển còn bên nào thì không. Nhưng nếu quả bóng thứ ba về phe với hai bóng kia thì sẽ chẳng bên nào có quyền phân định[13], vì nếu cả ba quả bóng vẫn giữ nguyên khoảng cách, cả nhóm như một tổng thể và không thể có chuyển động. Thậm chí không quả bóng nào có thể nói với hai quả còn lại, hay hai quả bóng có thể nói với quả còn lại, “Sao mày (bọn mày) cứ di chuyển theo tao (bọn tao) như vậy?” Vì cả nhóm không có điểm quy chiếu để biết là mình có đang chuyển động hay không.

←[Continue]

←[En]

Hãy lưu ý rằng nếu có hai quả bóng, chúng chỉ có thể chuyển động theo một đường thẳng, nếu có ba quả bóng chứng có thể di chuyển trên một mặt phẳng, nhưng không phải trong không gian ba chiều. Ngay lúc thêm vào quả bóng thứ tư ta sẽ có chiều thứ ba là chiều sâu, và giờ thì quả bóng thứ tư của chúng ta có thể đứng tách riêng so với ba quả bóng kia, có cái nhìn khách quan về chuyển động của chúng, và đóng vai trò trọng tài. Vậy nhưng, khi đã thêm vào quả thứ tư, thì quả nào là quả thứ tư? Bất cứ quả nào trong số chúng đều có thể coi là nằm trong chiều thứ ba so với ba quả kia. Đây có thể gọi là “bài học vỡ lòng về tính tương đối”, vì cho dù có thêm vào bao nhiêu quả bóng đi chăng nữa, phương thức lập luận về cơ bản là không thay đổi và do vậy cách này được áp dụng cho mọi thiên thể trong vũ trụ, cho tất thảy những kẻ quan sát các thiên thể chuyển động, dù là đứng ở đâu. Bất kỳ thiên hà, tinh cầu, hành tinh, hay kẻ quan sát nào cũng có thể được xem là điểm quy chiếu trung tâm, tất cả mọi thứ đều là trung tâm trong tương quan với vạn vật!

Nhưng trong lập luận trên, có một khả năng đã bị bỏ qua. Thử giả sử rằng mấy quả bóng không hề chuyển động, mà là không gian giữa chúng chuyển động. Suy cho cùng, chúng ta nói một khoảng cách (tức không gian trống) tăng thêm hay giảm đi như thể khoảng cách đó là một vật có thể di chuyển hay thay đổi. Đây chính là vấn đề của khái niệm vũ trụ giãn nở. Các thiên hà khác đang tách xa thiên hà của chúng ta, hay thiên hà của chúng ta đang tách xa chúng, hay tất cả đang tách xa nhau? Các nhà thiên văn đang cố giải quyết vấn đề này bằng cách nói chính không gian đang giãn nở. Nhưng, một lần nữa, ai sẽ phân xử? Cái gì chuyển động, các thiên hà hay không gian? Chính thực tế rằng không thể nào tiến tới quyết định là gợi ý cho câu trả lời: không chỉ cả các thiên hà và không gian đều đang giãn nở (như thể chúng là hai yếu tố khác biệt), mà thứ gì đó ta phải gọi một cách thô thiển là thiên hà/không gian, hay vật thể/không gian, đang giãn nở.

←[Continue]

←[En]

Vấn đề nảy sinh vì chúng ta đặt sai câu hỏi. Chúng ta cho rằng vật thể là một sự vật và không gian là một sự vật khác, hoặc chẳng là gì hết. Không gian không đơn thuần là “chẳng là gì”, vì vật thể không thể không cần tới không gian. Sai lầm ngay từ đầu là xem vật thể và không gian như hai sự vật khác biệt, thay vì như hai mặt của cùng một sự vật. Vấn đề ở chỗ chúng khác biệt nhưng không thể phân tách, như đầu và đuôi của một con mèo. Chặt riêng từng bộ phận, con mèo sẽ chết. Lấy đi đầu ngọn sóng, sẽ không còn hõm sóng.

Cũng tương tự như vậy, với vấn đề cổ xưa là luật nhân quả. Chúng ta tin rằng mọi sự vật, mọi hiện tượng phải có nguyên nhân - là (những) sự vật hay (những) hiện tượng nào đó khác, và rằng đến lượt mình thì sự vật, hiện tượng khác đó cũng là nguyên nhân dẫn đến những hệ quả khác. Nhưng “nhân” dẫn đến “quả” như thế nào? Tình hình sẽ càng thêm phức tạp, nếu giả dụ tất cả những gì tôi nghĩ hay làm là một chuỗi các sự kiện có điều kiện, thế thì nhất định phải có các nguyên nhân cho tất cả chúng, xuất phát đâu đó trong quá khứ vô định. Nếu như vậy, tôi không hề tự do điều khiển hành động của mình. Tôi chỉ là một con rối bị điều khiển bởi những sợi dây bắt nguồn từ những thời điểm trong quá khứ nằm ngoài tầm nhìn của tôi.

Một lần nữa, lại là rắc rối do đặt sai câu hỏi. Hãy thử tưởng tượng một người chưa thấy mèo bao giờ. Y đang nhìn qua một khe hẹp nơi hàng rào, và ở bên kia, có con mèo đi ngang qua. Trước tiên y thấy cái đầu, rồi lần lượt đến cái thân đầy lông, cuối cùng là cái đuôi. Lạ kỳ thật! Con mèo quay đầu đi ngược lại, y liền thấy cái đầu, rồi lát sau là cái đuôi. Sự lặp lại này bắt đầu trở nên giống như một quy luật đều đặn và đáng tin cậy. Con mèo vòng trở lại, và thế là một lần nữa, y chứng kiến chuỗi hình ảnh quen thuộc: trước tiên là đầu, sau đó đến đuôi. Bởi vậy mà y suy luận rằng hiện tượng đầu là nguyên nhân bất biến và tất yếu của hiện tượng đuôi, đuôi là hệ quả của đầu. Lối diễn giải phi lý và rối rắm này là do y không thấy được thực tế là đầu và đuôi đi liền với nhau: tất cả đều thuộc về một con mèo.

←[Continue]

←[En]

Con mèo sinh ra không phải chỉ có một cái đầu, rồi ít lâu sau cái đầu tạo ra cái đuôi; con mèo sinh ra với đầy đủ các bộ phận, cả đầu và đuôi. Cái khó cho kẻ quan sát là y nhìn con mèo qua một khe hẹp, nên không thể thấy toàn thân con mèo cùng một lúc.

Cái khe hẹp nơi hàng rào tựa như cách ta nhìn cuộc sống bằng sự chú ý có ý thức, vì khi tập trung theo dõi điều gì đó ta thường bỏ qua mọi thứ khác. Sự chú tâm là tri giác đã được thu hẹp. Đó là cách nhìn cuộc sống theo từng mảnh, dùng trí nhớ để xâu chuỗi các mảnh - như khi ta thăm dò một căn phòng tối bằng cây đèn pin có chùm sáng nhỏ. Tri giác đã được thu hẹp có lợi thế là sáng rõ, nhưng mỗi lúc lại chỉ có thể tập trung vào từng phần của thế giới, từng đặc trưng riêng lẻ. Và khi xung quanh là không gian trống hay những bề mặt đồng nhất, nhận thức sẽ phát chán và kiếm tìm thêm các đặc trưng khác. Sự chú tâm giống như co chế quét (scan) có trong ra đa hay truyền hình, Norbert Wiener[14] cùng các đồng nghiệp đã tìm được một số bằng chứng cho thấy có một quá trình tương tự như vậy trong não người.

Cơ chế tiếp nhận thế giới theo từng mảnh chẳng mấy chốc sẽ khiến kẻ sử dụng tin rằng thế giới là một tập hợp khổng lồ gồm vô số mảnh nhỏ, y gọi các mảnh này là những sự vật hay hiện tượng riêng lẻ. Ta thường nói rằng con người chỉ có thể nghĩ đến một sự việc trong một khoảng thời gian nhất định.

Sự thật là khi nhìn thế giới theo từng mảnh, ta khiến mình tin rằng thế giới bao gồm vô số sự vật tồn tại riêng rẽ; và vì thế ta tự đặt ra câu hỏi là những vật này liên hệ với nhau ra sao, làm thế nào chúng trở thành nguyên nhân và hệ quả của nhau. Câu hỏi ấy có thể chẳng bao giờ nảy sinh nếu ta nhận thức được rằng chính thế giới quan của ta đã chia thế giới thành những mảnh, sự vật, hiện tượng, nguyên nhân và hệ quả riêng biệt. Ta không thấy được rằng thế giới là một toàn thể như một con mèo có cả đầu và đuôi.

←[Continue]

←[En]

Ta cũng nói về sự chú tâm như là sự lưu ý. Lưu ý là chọn lọc, là để tâm tới những mảnh tri giác hay một số sự việc có vẻ mang nhiều ý nghĩa hơn những sự việc khác trên thế giới. Chúng ta chú tâm vào một số sự việc và bỏ qua tất thảy những gì còn lại - vì lý do đó mà sự chú ý có ý thức đồng thời cũng là “lờ đi” một cách vô tình, dẫu rằng việc chú tâm đem lại cho chúng ta một bức tranh sáng rõ về những sự việc ta nhận thức. Thực tế là ta nhìn, nghe, ngửi, nếm, và chạm phải vô số thứ mà trí óc ta không bao giờ lưu ý. Anh có thể chạy xe ba mươi dặm, suốt thời gian đó anh trò chuyện với một người bạn. Điều anh lưu ý và ghi nhớ là cuộc trò chuyện, nhưng bằng cách này hay cách khác não anh vẫn có phản ứng với con đường, các phương tiện khác, đèn giao thông, và có trời mới biết còn những gì nữa, trong khi trí óc anh không thực sự để tâm, hay có thể nói là tập trung tinh thần vào những sự vật ấy. Tương tự, anh có thể trò chuyện với ai đó tại một buổi tiệc mà không nhớ nổi, nếu cần phải nhớ lại tức thì, anh ta hay cô ta đã mặc gì, vì điều đó không đáng lưu ý hay không quan trọng với anh. Thế nhưng nhất định là mắt và tế bào thần kinh của anh có ghi nhận hình ảnh bộ áo quần đó. Anh đã nhìn, nhưng không hẳn là đã thấy.

Ta lưu ý tới sự việc thông qua một cơ chế kép, trong đó yếu tố đầu tiên là chọn lựa điều gì là thú vị hay quan trọng. Yếu tố thứ hai, hoạt động đồng thời với yếu tố thứ nhất, là ta cần một bảng ký hiệu cho hầu hết mọi thứ ta có thể nhận thức. Bảng ký hiệu là một hệ thống biểu tượng - chữ, số, dấu hiệu, các hình đon giản (như hình vuông và hình tam giác), nốt nhạc, mẫu tự, chữ tượng hình (như Hán tự của Trung Quốc), và các thang độ để phân chia và nhận biết những biến đổi của màu sắc và âm thanh. Những biểu tượng cho phép ta phân loại vô số mẩu nhận thức mà ta có. Chúng là nhãn dán trên các hộc chứa những mẩu nhận thức mà trí nhớ đã phân loại, cái khó nhất là nhận thức được những mẩu không có nhãn. Người Eskimo có năm từ để chỉ năm loại tuyết khác nhau, vì họ sống với tuyết và điều đó rất quan trọng đối với họ. Nhưng tiếng Aztec chỉ có một từ để chỉ cả tuyết, mưa và mưa đá.

←[Continue]

←[En]

Yếu tố nào chi phối điều ta chọn để lưu ý? Đầu tiên (chứng ta sẽ nói rõ ở đoạn sau) là bất cứ điều gì hồ như có lợi hoặc bất lợi cho sự sống còn, địa vị xã hội và an toàn bản ngã của ta. Điều thứ hai, hoạt động đồng thời với yếu tố thứ nhất, là mô thức và logic của mọi biểu tượng ký hiệu ta đã học được từ người khác, từ xã hội và nền văn hóa của chúng ta. Thật khó nhận thức những khái niệm mà các ngôn ngữ sẵn có của chúng ta không mô tả (dù là bằng ngôn từ, toán học, hay âm nhạc). Đây là lý do khiến ta vay mượn các từ trong tiếng nước ngoài. Không một từ tiếng Anh nào có nghĩa tương đương với loại cảm giác mà người Nhật gọi là yugen (U Huyền), chúng ta chỉ có thể hiểu khái niệm này bằng cách mở tâm trí trước những cảnh mà người Nhật dùng từ này[15].

Trên thế giới này, hẳn phải có vô số sự vật và hiện tượng mà giác quan của ta vẫn có thể phản ứng dù không cần tới sự chú ý có ý thức, chưa nói đến các dao động (ví dụ như bức xạ vũ trụ) có bước sóng mà giác quan không thể bắt nhịp. Tiếp nhận đồng thời mọi dao động sẽ khiến ta cảm thấy hỗn loạn, như là đồng thời nghe toàn bộ các phím đàn piano cùng vang lên. Có hai nhân tố bị bỏ qua nhưng thực chất có thể dễ dàng tiếp cận tới tri giác của ta, và việc ta bỏ qua chúng chính là điểm tựa cho cái ngã-ảo tưởng và cho việc ta không thấu được rằng mỗi cá nhân đều là một Ngã cải trang.

←[Continue]

←[En]

Đầu tiên là ta không nhận thức được các mặt đối lập - như ánh sáng và bóng tối, âm thanh và khoảng lặng, vật chất và không gian, bật và tắt, trong và ngoài, xuất hiện và biến mất, nhân và quả - đều là các cực hay mặt trái của cùng một sự vật. Chúng ta không có từ ngữ nào để mô tả điều đó chuẩn xác, ngoại trừ những ý niệm mo hồ như Tồn tại, Bản thể, Thượng đế hay Bản thể Tuyệt đối. Phần lớn chúng vẫn là những ý niệm mờ mịt không thể trở thành cảm giác hay trải nghiệm thực tế.

Nhân tố thứ hai là do chúng ta quá chuyên chú vào nhận thức chủ quan, quá tin rằng loại tri giác hạn hẹp này không chỉ là thế giới quan đích thực mà còn là cảm thức rất căn bản rằng cá nhân là một sinh vật có ý thức, đến độ ta hoàn toàn bị thế giới quan phân mảnh của nó thôi miên. Ta cảm thấy rằng thế giới này là một tập hợp những sự vật riêng biệt mà vì nguyên do nào đó chúng đã hợp thành một tổng thể rồi lại phân ra vô số mảnh nhỏ, và rằng mỗi người chúng ta chỉ là một trong những mảnh ấy. Trong mắt ta, tất cả đều đon độc - sinh ra đon độc, chết đi đon độc - như những mảnh nhỏ trong một tổng thể lớn, hay như những bộ phận thừa thãi trong một cỗ máy khổng lồ. Hiếm khi ta nhận thức rằng hết thảy những sự vật và hiện tượng đều ‘Tiên hệ chặt chẽ với nhau”, như đầu và đuôi của con mèo, hay như phần giai điệu và chuyển đoạn - bổng rồi trầm, đến rồi đi - của cùng một giọng hát.

←[Continue]

←[En]

Nói khác đi, chúng ta không chơi Trò Đen và Trắng - trò mà toàn vũ trụ đều tham gia: lên/xuống, bật/tắt, vật chất/không gian, cá nhân/toàn thể. Thay vào đó, chúng ta chơi trò Đen chọi Trắng, hay thông thường hơn, gọi là Trắng chọi Đen. Bởi lẽ, nhất là với những dao động chậm như ngày/đêm hay sống/chết, ta buộc phải lưu tâm đến khía cạnh “đen” hay còn gọi là “âm” của thế gian. Thế rồi, vì không thấu rõ mối liên kết không thể chia tách của “âm” và “dương” trong quy luật dao động, chứng ta e sợ rằng Đen sẽ thắng cuộc. “Trắng phải thắng” không còn là một trò chơi nữa. Nó trở thành một cuộc giao tranh bị ám ảnh bởi cảm giác thất vọng triền miên, vì chúng ta đang làm một chuyện điên rồ chẳng khác gì cố bảo tồn núi còn thung lũng thì phá hủy.

Thể thức chính của trận giao tranh này là Sống-chọi-Chết, còn gọi là đấu tranh sinh tồn, được xem là nhiệm vụ nghiêm túc và đích thực của mọi sinh thể. Ngộ nhận này được duy trì (a) vì ta đang tạm thời chiến thắng (ta vẫn tiếp tục sống cho đến khi ta không sống nữa), và (b) vì sinh tồn đòi hỏi sự nỗ lực và khéo léo dù điều này cũng được áp dụng với những trò chơi không mang tính đua tranh. Như chúng ta vẫn biết, thú vật không sống trong nỗi lo âu thường trực về bệnh tật và chết chóc như con người, vì chúng sống trong hiện tại. Chúng sẽ tranh đấu khi đói hay khi bị tấn công. Tuy nhiên, ta phải thận trọng khi lấy thú vật làm mẫu cho hành vi “tự nhiên hoàn toàn” đó. Nếu “tự nhiên” có nghĩa là “tốt đẹp” hay “khôn ngoan”, con người có thể làm tốt hơn thú vật, tuy rằng không phải lúc nào họ cũng làm vậy.

←[Continue]

←[En]

Nhưng con người, nhất là trong nền văn minh phương Tây, đã biến cái chết thành tên ba bị độc ác. Điều này liên quan đến niềm tin phổ biến của Cơ Đốc giáo rằng theo sau cái chết sẽ là Phán quyết Cuối cùng, khi đó kẻ có tội sẽ bị giam cầm và phải chịu những hình phạt khủng khiếp của Luyện ngục hay sự thống khổ triền miên dưới Âm Ty. Ngày nay, có một nỗi sợ phổ biến rằng cái chết sẽ đưa ta vào cõi hư vô vĩnh hằng - như thể đó là một kiểu trải nghiệm, như bị chôn sống mãi mãi. Không còn bạn bè, không còn ánh nắng và tiếng chim, không còn tình yêu hay tiếng cười, không còn đại dương hay những vì sao - chỉ có bóng tối bất tận.

Chớ lặng bước lui vào đêm tịch tĩnh...

Cuồng nộ, cuồng nộ lên trước tia sáng sắp tàn.

Không thể hình dung được sự trống rỗng tuyệt đối, nên ta phải lấp đầy khoảng trống này bằng những tưởng tượng của mình. Điều này diễn ra từa tựa như trong các thí nghiệm cô lập giác quan: người tham gia được đưa vào tình trạng nổi lập lờ trên nước muối trong phòng tối cách âm. Khi cái chết được xem là chiến thắng kết cuộc của Đen trước Trắng trong trận tử chiến “Trắng phải thắng”, những hình dung hư cấu để lấp đầy hư không phần lớn là ma quái. Thậm chí những hình dung phổ biến về Thiên đường của chúng ta cũng nặng nề, nên hình ảnh thông thường của Thượng đế là một Đấng uy nghi và đáng sợ, ngự giữa một thánh đường hoành tráng - và đương nhiên, trong nhà thờ người ta có thể “hân hoan” đúng mực nhưng không được vui đùa một cách tự do.

←[Continue]

←[En]

Ôi vĩ đại thay niềm an vui và vinh quang,

Của kẻ được hưởng chân phước bất tận chốn Thiên đường.

Có ai muốn vĩnh viễn chôn chân trong nhà thờ, mặc áo tế và hát “Alleluia!”?[16] Dĩ nhiên, hình ảnh đó mang nhiều tính biểu tượng, nhưng chúng ta ai cũng biết bọn trẻ cảm thấy thế nào về ngày Sabbath Tin Lành trước đây, và về cưốn Kinh Thánh bìa đen với kiểu chữ in khủng khiếp. Những người Cơ Đốc biết suy nghĩ lớn lên sẽ vượt qua được những hình dung hắc ám này, nhưng ở thời thơ ấu, nỗi sợ đi sâu vào tiềm thức và từ đó sẽ còn tiếp tục phủ bóng đen lên cảm giác của ta về cái chết.

Cảm nhận của cá nhân về cái chết được định hướng bởi thái độ của xã hội, và rất khó chứng minh rằng có tồn tại một thứ cảm xúc tự nhiên và bẩm sinh gắn liền với sự chết. Ví dụ, người ta từng cho rằng sinh nở thì phải đau đớn, như một sự trừng phạt vì Tội Tổ Tông hay như cái giá phải trả cho những vui thú khi thụ thai đứa con. Đức Chúa Trời đã nói với Eva và hết thảy con gái của bà, “Các ngươi sẽ phải cực nhọc lúc sinh con”.[17] Trước nay người ta thường tin rằng, phận sự của phụ nữ là phải chịu đau đớn lúc mang thai, nên đã có rất nhiều phụ nữ thực hiện phận sự đó, và nhiều người sẽ còn tiếp tục. Do vậy, chúng ta hết sức ngạc nhiên khi biết phụ nữ trong các xã hội “nguyên thủy” có thể ngồi xuống để sinh con trong lúc đang làm việc đồng áng, cắn đứt dây rốn, bọc đứa bé lại, rồi tiếp tục làm việc. Chẳng phải phụ nữ thời đó mạnh mẽ hơn phụ nữ thời nay, chỉ là do họ có cách nhìn khác. Gần đây, các bác sĩ phụ khoa đã khám phá ra rằng nhiều phụ nữ có thể được tập cho quen dần về mặt tâm lý để sinh nở tự nhiên và không đau đớn. Cơn đau đẻ được đổi tên thành “áp lực”, và sản phụ được hướng dẫn các bài tập chuẩn bị để giảm thiểu và hợp tác với những áp lực. Sinh đẻ, như người ta mô tả, không phải một bệnh. Ta đến bệnh viện chỉ để đề phòng bất trắc, dù nhiều bác sĩ phụ khoa có tư tưởng tân tiến sẽ cho phép bệnh nhân sinh con tại nhà.

←[Continue]

←[En]

Chết yểu có thể là hậu quả của bệnh tật, nhưng - cũng như sinh sản - bản thân cái chết không phải là bệnh. Đó là kết cuộc tự nhiên và tất yếu của kiếp người - cũng tự nhiên như lá rụng vào mùa thu. (Những chiếc lá luôn tươi xanh, như ta biết, là lá làm bằng nhựa, và không chừng đến một thời điểm nào đó các bác sĩ có thể thay mọi nội tạng của ta bằng những cơ quan nhân tạo làm từ chất dẻo, để ta đạt được sự bất tử bằng cách trở thành mô hình chất dẻo của chính mình.) Các bác sĩ, do vậy, nên tìm hiểu khả năng đối phó với cái chết và đau đón đi kèm như cách họ đối phó với chuyện sinh nở và những “cơn đau đẻ”.

Cái chết, nói cho cùng, là một sự kiện trọng đại. Dù ý nghĩ về cái chết có bị vùi sâu trong tâm trí nhường nào, chừng nào nó còn chưa xảy đến, ta còn bám níu lấy bản thân và cuộc sống trong niềm khắc khoải triền miên. Nhưng đến lúc sự bám níu chẳng còn tác dụng gì, thì đó là lúc nên chấm dứt hoàn toàn việc kìm nén bản thân. Khi điều này xảy ra, cá nhân sẽ được phóng thích khỏi nhà tù bản ngã. Trong dòng chảy thông thường của vạn sự, đây là cơ hội ngàn vàng để tính thức rằng cái tôi đích thực của cá nhân chính là Ngã đang chơi với toàn vũ trụ - một dịp để hoan hỉ tột cùng. Nhưng theo cách thức phổ biến hiện nay, các bác sĩ, y tá và người thân xúm lại, gượng tươi cười, trấn an người bệnh rằng họ sẽ sớm qua khỏi, và rằng tuần tới hay tháng tới họ sẽ được trở về nhà hay đi nghỉ bên bờ biển. Tệ hơn nữa, các bác sĩ không hề có vai trò cũng như không được đào tạo để đối phó với cái chết. Một vị linh mục phù hợp hơn với vai trò này: ông ta thường biết cách trấn an người sắp chết mà không ngần ngừ lúng túng. Bác sĩ thì lại có nhiệm vụ đẩy lùi cái chết bằng mọi giá - kể cả bằng khoản tiền tiết kiệm cả đòi của bệnh nhân và gia đình họ.

←[Continue]

←[En]

Ananda Coomaraswamy[18] có lần nói rằng ông thà chết sớm đến mười năm còn hơn chết chậm mười phút - khi đã quá muộn, quá gầy yếu hoặc ngầy ngật vì thuốc men, để kịp nắm lấy cơ hội tự giải thoát, để “nhắm mắt xuôi tay theo ý nguyện”. “Tôi nguyện cầu,” ông từng nói, “để cái chết đừng đến và vồ lấy tôi bất thình lình” nghĩa là, trước khi tôi tự mình thoát ra. Vì vậy mà G. I. Gurdjieff[19], một bậc hiền triết ma mãnh phi thường, đã viết trong All and Everything (Tất cả và mọi thứ) như sau:

Cách duy nhất để cứu vớt các sinh linh trên hành tinh Trái đất lúc này là cấy vào tâm thức họ một cơ quan mới... có tính năng khiến mỗi cá nhân trong số những kẻ bất hạnh này, suốt quá trình hiện hữu của mình, liên tục nhận thức và thấu cảm được tính tất yếu của cái chết đối với chính mình cũng như đối với bất cứ ai mà y lưu tâm.

Chỉ có sự cảm nhận và thấu hiểu như vậy mới có thể tiêu diệt được thói vị kỷ đã ăn sâu bám rễ nơi họ.

Vì chúng ta đang bàn về cái chết, nên những lời trên nghe như đơn thuốc chữa ác mộng. Ý thức thường trực về cái chết sẽ cho thấy thế giới biến chuyển lững lờ và mờ ảo như những vệt khói lam nhàn nhạt trong không trung - rằng thực ra không có gì để bám níu và cũng không ai cần bám níu. Điều này chỉ gây sầu muộn chừng nào người ta vẫn còn nuôi hy vọng dẫu nhỏ nhoi rằng ắt phải có cách nào đó đối trị cái chết, hay trì hoãn cái chết dù chỉ một lần, hoặc hy vọng rằng, có một kiểu linh hồn-bản ngã nào đó vẫn tồn tại cả sau khi xác thân đã rữa nát. (Tôi không khẳng định rằng cá nhân không tiếp tục tồn tại ở dạng tâm thức sau cái chết - chỉ có điều niềm tin vào đời sống ấy sẽ mãi giam cầm chúng ta.)

←[Continue]

←[En]

Nói như vậy hoàn toàn không có nghĩa là chúng ta không phải sợ cái chết hay không được vị kỷ như tôi đã nói. Càng cố đè nén nỗi sợ chết, nỗi sợ càng lớn hơn. Mấu chốt vấn đề ở đây là sự nhận biết, không gọn chút băn khoăn, rằng cả “tôi” lẫn các “sự vật” và “cá nhân” khác đang hiện hữu đây đều sẽ có lúc biến mất, cho đến khi cái biết này buộc ta phải buông bỏ chúng - hãy nằm lòng điều đó ngay lúc này như thể anh vừa rơi khỏi vách của Hẻm Núi Lớn. Thật ra, anh đã bị đá khỏi vách núi ngay khi vừa chào đời, và bấu víu lấy những tảng đá đang rơi cùng là việc làm vô nghĩa. Nếu anh sợ chết, cứ việc sợ. Quan trọng là hãy chấp nhận, cứ để bản thân bị xâm chiếm - bởi nỗi sợ, ma quỷ, đớn đau, những phù du, sự tan rã, và tất thảy. Và rồi sẽ xảy đến điều bất ngờ không thể tin được: anh không chết vì anh chưa hề sinh ra. Anh chỉ vừa quên mình là ai.

Những điều trên xảy đến dễ dàng hơn nhiều nhờ sự hỗ trợ của bạn bè. Hồi còn nhỏ, những cái “tôi” khác của chúng ta - người thân, bạn bè, thầy cô - đã làm mọi điều khiến ta tin vào ảo tưởng về sự riêng biệt - biến ta trở thành thứ đồ giả chính hiệu vốn được coi như “con người thực sự”. Hãy lưu ý rằng từ tiếng Anh person (người) có gốc gác từ tiếng Latin persona, là chiếc mặt nạ gắn loa phóng thanh các diễn viên dùng tại nhà hát ngoài trời thời Hy Lạp và La Mã cổ đại, chiếc mặt nạ mà qua đó (per) âm thanh (sonus) phát ra. Khi chết ta vứt bỏ persona, như diễn viên cởi bỏ mặt nạ và đồ hóa trang trong phòng nghỉ ở hậu trường. Và cũng như bạn bè diễn viên ra hậu trường để chúc mừng về buổi diễn, bạn bè của ai đó cũng tụ tập bên giường vào phút cuối để giúp người ấy đóng trọn vai sinh tử, để hoan hô vở diễn và hơn thế nữa, để ăn mừng sự thức tỉnh lớn lao của cái chết bằng sâm banh hay lễ ban phước (tùy sở thích).

←[Continue]

←[En]

Có nhiều cách thức khác nhau, trong đó Trò Chơi Đen Trắng biến thành “Trắng phải thắng”, và như một cuộc đấu tranh sinh tồn, những cách thức ấy tùy thuộc hành động “lờ đi”, hoặc “loại bỏ” sự tương thuộc của hai phía khỏi ý thức. Tất nhiên, theo một cách thức kỳ lạ, điều này là một phần của Trò Chơi Đen Trắng, vì quên hay phớt lờ sự tương thuộc chính là hành động “nấp” trong trò trốn tìm. Trốn tìm, đến lượt nó, cũng chính là Trò Chơi Đen Trắng!

Để minh họa, chúng ta có thể làm cuộc khảo cứu một phương diện của khoa học giả tưởng đang nhanh chóng biến thành thực tại. Khoa học ứng dụng có thể được xem xét như cuộc đấu giữa “trật tự” và “ngẫu nhiên” (hay “trật tự” với “tình cờ”), đặc biệt trong lĩnh vực điều khiển học - khoa học về kiểm soát tự động. Bằng dự đoán khoa học và ứng dụng kỹ thuật, chúng ta đang cố giành quyền kiểm soát tối đa môi trường xung quanh và chính mình. Trong y học, truyền thông, sản xuất công nghiệp, vận tải, tài chính, thương mại, nhà ở, giáo dục, tâm thần học, tội phạm học và pháp luật, chúng ta đang cố tạo ra những hệ thống hoàn hảo, cố loại trừ khả năng sai sót. Công nghệ càng trở nên hùng mạnh, nhu cầu về các công cụ kiểm soát nói trên càng thúc bách hơn, chẳng hạn các biện pháp an toàn cho máy bay phản lực, và thú vị hơn cả, là những trao đổi giữa kỹ thuật viên các Cường quốc Nguyên tử nhằm loại trừ khả năng ai đó có thể bấm nhầm nút. Việc sử dụng các công cụ hùng mạnh, có tiềm năng lớn để biến đổi con người và môi trường, ngày càng cần phải tuân thủ nhiều luật, phải đăng ký cấp phép, và phải xin đủ loại ý kiến, dẫn đến yêu cầu phải xây dựng những quy trình tiếp nhận và lưu trữ thông tin ngày càng phức tạp. Chẳng hạn trong các trường đại học lớn có chức hiệu phó phụ trách việc quan hệ với chính phủ và cả đội quân thư ký hùng hậu để giải quyết cho kịp hàng núi công việc giấy tờ. Nhiều khi có cảm tưởng rằng những giấy tờ đó và việc lưu trữ sắp xếp trật tự chúng còn quan trọng hơn cả nội dung được ghi chép để lưu trữ. Hồ sơ sinh viên trong phòng đào tạo thường được cất trong két sắt và hầm, nhưng sách tại thư viện thì không - trừ phi là loại cực hiếm hoặc nguy hiểm. Bởi vậy, tòa nhà hành chính trở thành công trình lớn nhất và ấn tượng nhất trong khu trường sở, còn những thành viên trong khoa thấy rằng thời gian họ dành để giảng dạy và nghiên cứu bị hy sinh ngày một nhiều cho hợp ban và việc điền mẫu đơn từ phục vụ cho những cơ chế chỉ nhằm điều hành nhà trường.

←[Continue]

←[En]

Cũng vì những lý do đó, hơn bao giờ hết, giờ đây rất khó điều hành một cơ sở kinh doanh nhỏ không lo nổi những thủ tục phức tạp về tài chính và pháp lý mà các doanh nghiệp có cơ cấu đơn giản nhất cũng phải lưu tâm. Việc trao đổi thông tin dễ dàng qua các phương tiện truyền thông đại chúng như truyền hình, phát thanh, sách và ấn phẩm định kỳ cho phép một cá nhân đơn lẻ có tài ăn nói có thể tiếp cận tới hàng triệu người. Điện thoại và bưu điện cho phép một phần rất lớn trong hàng triệu người đó phản hồi, điều này có thể khiến cá nhân tự hào và hài lòng, trừ việc không có cách nào đáp lời riêng từng người - nhất là khi người trao đổi cần lời khuyên cho các vấn đề đặc thù hay riêng tư. Chỉ có tổng thống, thủ tướng hay lãnh đạo các tập đoàn khổng lồ mới đủ khả năng huy động một bộ máy và nhân sự đối phó với lượng lớn thông tin phản hồi như vậy.

Tốc độ và hiệu quả của vận tải bằng siêu xa lộ và hàng không về nhiều mặt đã hạn chế tự do du hành theo lộ trình của riêng mình. Ngày càng khó đi dạo, ngoại trừ tại những “khu vực dành riêng cho người đi bộ” như công viên. Vậy mà công viên gần nhà tôi nhất, ngay ở cổng vào, hàng rào dán dòng áp phích dài có ghi: KHÔNG ĐỐT LỬA. KHÔNG CHO CHÓ VÀO. KHÔNG SĂN BẮN. KHÔNG CẮM TRẠI. CẤM HÚT THUỐC. KHÔNG CƯỠI NGỰA. KHÔNG BƠI LỘI. KHÔNG GIẶT GIŨ. (Tôi chưa bao giờ hiểu được điều này.) TỔ CHỨC PICNIC HẠN CHẾ TẠI NHỮNG KHU VỰC QUY ĐỊNH. Hàng dặm bờ bãi từng là địa điểm tự do giờ biến thành công viên đóng cửa lúc 6 giờ chiều, để không ai còn được nán lại cắm trại thưởng trăng. Không ai được bơi quá bờ một trăm mét vì có bảo vệ canh chừng, chẳng ai được lặn vài chục mét dưới mặt nước. Tất cả đều vì “an toàn là trên hết” và vì một cuộc sống hoàn hảo.

←[Continue]

←[En]

Hãy thử dạo bộ khi màn đêm buông xuống tại một khu dân cư sạch đẹp ở Mỹ. Nếu vượt qua được hàng rào kẽm gai dọc xa lộ rồi lững thững xuôi một con đường nhỏ, rất có thể anh sẽ bị xe cảnh sát chặn lại: “Ông đi đâu vậy?” Đi lang thang không mục đích bị coi là khả nghi và vô lý. Không chừng anh là dân vô gia cư hay trộm cướp. Anh còn không dắt chó đi dạo nữa mà! “Ông mang theo bao nhiêu tiền trong người?” Dĩ nhiên, anh phải có đủ tiền để đi xe buýt, nếu anh mang quá ít tiền mặt hay thậm chí không có, anh đích thị là loại vô công rồi nghề và là một mối phiền toái. Một tên trộm nhà thành thạo cũng có thể ngồi xe Cadillac khi tìm tới con mồi.

Du hành có trật tự giờ đây nghĩa là đi với tốc độ an toàn tối đa từ điểm này sang điểm khác, nhưng phần lớn các điểm đến ngày một chật kín người và xe cộ, bởi vậy lại trở nên bót đáng thăm thú hơn, vì những lý do tương tự mà kinh doanh tại các trung tâm thành phố lớn ngày một khó khăn. Du hành đúng nghĩa cần tối đa những chuyến lang thang tùy hứng, vì là cách duy nhất để khám phá những điều bất ngờ và kỳ diệu, mà theo tôi, là lý do chính đáng duy nhất để không ngồi nhà. Như đã nói ở trên, sự liên thông nhanh chóng giữa các điểm đang biến mọi điểm thành một điểm. Bãi biển Waikiki chẳng qua chỉ là một phiên bản lai tạo của thành phố Atlantic, Brighton và Miami.

←[Continue]

←[En]

Bất chấp thực tế rằng đang có nhiều biến cố xảy ra tại nhà hơn ở nơi khác, tính hiệu quả ngày một tăng của truyền thông và của sự kiểm soát hành vi con người đáng lẽ thả chúng ta bay bổng trong không trung như chim trời, lại cắm chúng ta xuống đất như những cây nấm. Mọi thông tin sẽ truyền tới qua truyền hình siêu thực và các thiết bị điện tử khác ngay cả khi đang trong giai đoạn lên kế hoạch hay vừa được hình dung. Xét trên phương diện nào đó, điều này sẽ cho phép cá nhân tới bất cứ đâu mà không cần di chuyển cơ thể - thậm chí đến những nơi xa xôi trong không gian vũ trụ. Nhưng đó sẽ là kiểu cá thể mới - với hệ thần kinh ở bên ngoài rộng lớn vươn xa đến vô tận. Và hệ thần kinh điện tử này sẽ liên thông rộng đến mức mọi cá nhân khi kết nối vào đó đều có chiều hướng chia sẻ cùng những tâm tư, cảm xúc và kinh nghiệm. Có thể khi đó sẽ tồn tại những kiểu người đặc biệt nào đó, giống như các kiểu tế bào và cơ quan khác nhau tạo nên cơ thể chúng ta. Vì khuynh hướng sẽ là mọi cá thể kết hợp lại thành một cơ thể sinh học điện tử duy nhất.

Chúng ta hãy cùng xem xét các phương tiện lạ thường được chế tạo ngày nay với mục đích lén thu thập thông tin, những thiết bị đã được dùng trong văn phòng, nhà máy, nhà kho, và trong nhiều kênh liên lạc như thư tín và điện thoại. Việc phát minh linh kiện bán dẫn và những thành quả trong mini hóa các công cụ kỹ thuật, mà các thiết bị này càng khó bị phát hiện và ngày càng tinh nhạy hơn với những tín hiệu điện tử yếu hơn. Tất cả sớm muộn gì cũng sẽ dẫn đến chỗ cá nhân không còn có thể che giấu bất cứ điều gì trước những người khác, kể cả ý nghĩ. Cuối cùng chẳng ai còn trí não riêng: chỉ có một trí óc cộng đồng khổng lồ và siêu phức tạp của xã hội. Không loại trừ khả năng trí tuệ tập thể này sẽ có những công cụ kiểm soát và tiên đoán lạ lùng đến mức có thể nói trước tương lai của mình trong nhiều nhiều năm phía trước.

←[Continue]

←[En]

Thế nhưng ta càng biết chắc chắn và sống động về tương lai bao nhiêu, càng có nhiều cơ sở để nói rằng ta đã có tương lai đó rồi. Khi kết quả của một trò chơi đã rõ, chúng ta sẽ dừng cuộc chơi và bắt đầu ván khác. Đây là lý do nhiều người không chịu xem bói: không phải vì xem bói là mê tín, hay vì những tiên đoán sẽ rất khủng khiếp, mà đơn giản chỉ vì càng biết chắc tương lai thì sống trong đó càng có ít những bất ngờ và vui thú.

Hãy thử đặt mình vào một viễn cảnh tưởng tượng như vậy. Công nghệ phải tìm cách duy trì cân bằng dân số loài người với các nguồn tài nguyên khả dụng. Điều này đòi hỏi, một mặt là sinh đẻ có kế hoạch hợp lý, và mặt khác, khai thác nhiều loại thức ăn mới từ đất, biển, và không khí, chắc chắn bao gồm việc biến phân trở lại thành chất dinh dưỡng. Vậy nhưng hệ thống nào theo kiểu này cũng sẽ rơi vào tình trạng năng lượng dần hao hụt. Khi các nguồn tài nguyên cạn dần, dân số phải giảm theo tương ứng. Đến lúc ấy, loài người sẽ cảm thấy mình là một thân-tâm duy nhất, siêu cá thể này sẽ thấy nó ngày một nhỏ lại đến khi cái miệng cuối cùng ăn hết miếng sau cùng. Nhưng cũng có thể, rất lâu trước đó, con người đã trở thành những bản sao hình người bằng chất dẻo bền và không còn như cầu ăn uống nữa. Nhưng điều này chẳng phải đồng nghĩa với họa tuyệt chủng hay sao, chúng ta còn lại gì ngoài những vọng âm khan rỗng từ chất dẻo vang mãi qua thời gian?

←[Continue]

←[En]

Với phần lớn chúng ta đang sống ngày nay, tất thảy những mường tượng về tương lai nêu trên xem ra rất đáng sợ: sự riêng tư và tự do không còn, di chuyển bị hạn chế, rồi sự chuyển đổi dần từ máu và thịt, gỗ và đá, hoa quả và cá, hình ảnh và âm thanh,... thành những bản sao bằng chất dẻo, sợi tổng hợp và điện tử. Đồng thời, các họa sĩ và nhạc sĩ sớm muộn cũng sẽ đứng ngoài hoạt động sáng tạo với việc mô phỏng tác phẩm của chính mình sao cho thật giống và rẻ tiền hơn, khiến không ai có thể phân biệt được sáng tạo của con người với sản phẩm của computer. Phải chăng bản sao theo nghĩa này sẽ thay thế sinh sản hữu tính, qua phân bào hay giao phối? Nói tóm lại, nấc thang tiến hóa tiếp theo sẽ là con người biến thành không gì khác ngoài những mô hình điện tử?

Những khả năng có thể xảy ra nêu trên xem ra quá xa vời để phải bận tâm. Thế nhưng trên nhiều phương diện, chúng đã ở đây với ta rồi, và như đã thấy, tốc độ biến chuyển kỹ thuật và xã hội tăng nhanh hơn là ta muốn thừa nhận. Sự phổ biến của truyện giả tưởng chứng thực cho mối quan tâm lớn dành cho những vấn đề này, và rất nhiều truyện giả tưởng thực ra là lời bình về hiện tại, vì một trong những cách hay nhất để hiểu điều đang xảy ra hôm nay là mở rộng nó sang ngày mai. Có gì khác giữa việc đang xảy ra tại mặt này, và hướng chuyển động của nó tại mặt khác? Nếu tôi đang bay từ London đến New York, thế nghĩa là tôi đang đi về hướng Tây còn trước cả khi rời bờ biển Anh.

←[Continue]

←[En]

Như vậy, câu chuyện giả tưởng mà ta vừa theo đuổi đưa ra hai bài học quan trọng. Bài học đầu là nếu trận đấu giữa “trật tự” và “ngẫu nhiên” phải tiếp tục như một cuộc thi đấu, trật tự không được thắng. Vì khi dự đoán và kiểm soát tăng lên, tương ứng theo đó, cuộc chơi không còn đáng chơi. Ta cần tìm một trò chơi mới chưa chắc chắn về kết quả. Nói cách khác, ta lại phải đi trốn, có lẽ theo cách thức mới, và đi tìm theo cách thức mới, vì cả hai việc đó cùng tạo nên vũ điệu và điều diệu kỳ của sự hiện hữu. Ngược lại, ngẫu nhiên cũng không được thắng, và có lẽ không thể, vì sự phân cực giữa trật tự/ngẫu nhiên xem ra cùng loại với bật/tắt và lên/xuống. Một số nhà thiên văn tin rằng vũ trụ của chúng ta hình thành từ một vụ nổ lớn đã ném mọi thiên hà vào không gian, và nhờ entropy âm[20], vũ trụ sẽ tan rã thành bức xạ vô định hình. Tôi không nghĩ theo cách này. Là bởi, tiền đề siêu hình căn bản của tôi, “bước nhảy vọt về đức tin” của tôi, là điều đã một lần xảy ra luôn có thể lặp lại. Không phải kiểu thời gian tồn tại trước cả vụ nổ đầu tiên và tới tận sau sự tan rã cuối cùng, mà thời gian (cũng như không gian) tự cong lại. Điều này không có nghĩa là trước hoặc sau vụ nổ, thời gian đã hoặc sẽ tồn tại theo nghĩa thông thường của nó, mà nói đúng hơn, thời gian (cũng như không gian) là cong và có thể tạo nên các chu kỳ.

Giả định này càng được củng cố hơn, nếu như chúng ta đưa ra kết luận thứ hai rút ra được từ câu chuyện giả tưởng trên. Ở đây có thể áp dụng câu ngạn ngữ Pháp plus ca change, plus c’est la même chose - càng thay đổi càng như cũ. Thay đổi - theo một nghĩa nào đó cũng là ảo tưởng, vì ta luôn đứng tại điểm mà tương lai nào cũng có thể từ đó xảy ra! Nếu nhân loại phát triển được một hệ thần kinh điện tử nằm ngoài cơ thể con người, nhờ vậy tất cả chúng ta cùng có được khả năng sử dụng trí tuệ điện tử và thân xác chung đó, thì điều này thực ra gần như giống hệt những gì đã diễn ra với các tổ chức tế bào tạo thành cơ thể chúng ta. Điều này chúng ta đều đã biết.

←[Continue]

←[En]

Ngoài ra, tế bào cơ thể chúng ta, cùng các phần tử vi tế nhất của chúng, xuất hiện và biến mất tựa các sóng ánh sáng dao động trong không gian, và tương tự như những con người sống từ lúc sinh ra đến chết đi. Cơ thể người giống như một xoáy nước; nó dường như luôn phải có dạng bất biến, gọi là “xoáy nước”, nhưng là xoáy chính vì trong lòng nó không có nước. Thậm chí các phân tử và nguyên tử nước cũng là các “xoáy nước” - những cơ cấu chuyển động vĩnh viễn không chứa trong lòng nó “vật chất”. Mỗi con người là một hình thái như dòng chảy - dòng chảy xiết kỳ diệu hội tụ sữa, nước, bánh mì, bít tết, trái cây, rau, không khí, ánh sáng, bức xạ - và đến lượt chúng tất thảy cũng là những dòng chảy. Các tổ chức của chúng ta cũng vậy. Có một tổ chức “bất biến” gọi là Đại học California, trong đó không gì lưu lại mãi: sinh viên, giảng viên, nhà quản lý, và thậm chí những tòa nhà cũng đến rồi đi, để lại trường đại học như một tiến trình liên tục, một mô thức hành vi.

Về khả năng tiên đoán và kiểm soát cũng có thể nói rằng không là mới. Vì chúng ta có đủ các căn cứ để khẳng định rằng mỗi cơ thể người đã phát triển các năng lực này trong mình đến mức chắc chắn làm kinh ngạc các tế bào thần kinh riêng rẽ khi mà chúng chỉ mới bắt đầu tạo nên những liên kết riêng với nhau. Do vậy, nếu như chúng ta có thể tái tạo mình dưới dạng các cơ cấu cơ khí, chất dẻo và điện tử, thì thực ra, điều này không phải mới xảy ra lần đầu tiên. Loài đang tiến hóa nào cũng sẽ e ngại dõi theo những cá thể đầu tiên trong đàn lộ ra dấu hiệu thay đổi, và chắc chắn sẽ coi chúng là nguy hiểm hay rồ dại. Hơn nữa, phương thức sinh sản mới và bất ngờ này chắc chắn không hề kỳ quặc hơn đủ loại phương thức ta đã bắt gặp trong giới sinh học - sự hóa thân lạ lùng của sâu bướm thành bướm, sự dàn xếp giữa loài ong và hoa, hay vòng đời khó ưa và phức tạp một cách diệu kỳ của muỗi anophen.

←[Continue]

←[En]

Nếu tất cả chấm hết với việc nhân loại chẳng để lại tăm hơi nào trong vũ trụ ngoài một hệ thống mô hình điện tử, tại sao điều đó khiến ta lo lắng? Vì giờ đây chúng ta đã đang tồn tại dưới dạng thức đó rồi! Thịt da hay nhựa dẻo, trí tuệ hay máy móc, thần kinh hay dây thép, sinh học hay vật lý - mọi thứ như quy về vũ điệu điện tử diệu kỳ, mà ở tầng vĩ mô, tự hiện thân như là tổng thể những dạng thức và “vật chất”.

Nhưng vấn đề cơ bản của điều khiển học, vì đó mà khoa học này trở thành một chuỗi liên tiếp không ngừng những thành công/thất bại, là yêu cầu phải kiểm soát chính quá trình kiểm soát. Quyền năng không nhất định là sáng suốt. Tôi có thể sở hữu sức mạnh tưởng như toàn năng khi chế ngự thân thể và môi trường vật chất quanh tôi, nhưng làm sao tôi kiểm soát được chính mình để tránh sai lầm khi sử dụng quyền năng ấy? Các nhà di truyền học và thần kinh học có thể đi xa tới mức tạo được bất kỳ loại tính cách nào để ra lệnh, nhưng làm sao họ biết những loại tính cách nào sẽ là cần thiết? Một nền văn minh tiên phong cần tới những cá nhân có thiên hướng độc lập, xông xáo và cứng cỏi, nhưng ngược lại nền văn minh công nghiệp thành thị cần những người hòa đồng và hợp tác để làm việc nhóm. Khi xã hội biến chuyển nhanh hơn, các nhà di truyền học làm sao để tiên liệu những đổi thay về sở thích, tính khí, và động cơ thúc đẩy cần thiết cho hai mươi hay ba mươi năm tới? Hơn nữa, mỗi hành động can thiệp vào quy luật tự nhiên sẽ biến đổi tự nhiên theo những hướng không thể lường trước. Một cơ thể người đã hấp thụ kháng sinh sẽ không còn giống như cơ thể trước đó nữa, vì tập tính của những vi sinh vật trong cơ thể ấy đã biến đổi đáng kể. Càng can thiệp ta càng phải phân tích thêm lượng thông tin chi tiết không ngừng tăng lên về kết quả can thiệp vào một thế giới chứa đựng vô vàn yếu tố đan xen phức tạp. Lượng thông tin này, ngay cả trong các ngành khoa học chuyên biệt cao nhất, đều đồ sộ đến mức không một cá nhân nào có thời gian đọc hết - đừng nói là hiểu thấu.

←[Continue]

←[En]

Khi chúng ta đang giải quyết một số vấn đề này, công nghệ đã lại tạo ra các vấn đề mới, và chúng ta, như trong Through the looking-glass[21], càng lúc càng phải chạy nhanh hơn để không bị tụt lại. Vấn đề là, tiến bộ kỹ thuật liệu có thực sự “dẫn đến đâu đó” theo nghĩa gia tăng niềm vui và hạnh phúc của cuộc đời? Mỗi người hẳn đều có cảm giác vui sướng hay khuây khỏa ngay khi có thay đổi - trong vài lần đầu tiên sử dụng điện thoại, radio, ti vi, máy bay phản lực, thần dược, hay máy tính. Nhưng rồi những sáng chế mới này nhanh chóng được xem là đương nhiên, và tiếp theo ta phải chịu đựng những tình thế khó chịu phát sinh kèm theo chúng. Một hiệu trưởng đại học thành đạt từng kêu ca với tôi, “Tôi bận đến mức sắp phải đi mua trực thăng mất!” “À,” tôi đáp, “anh sẽ đi đầu chừng nào anh là hiệu trưởng duy nhất có trực thăng. Nhưng đừng mua. Mọi người sẽ trông đợi nhiều hơn ở anh.”

Ở tầm nhìn ngắn hạn của cá nhân, tiến bộ kỹ thuật hẳn nhiên là ấn tượng. Khi đã là một người lớn tuổi vào những năm 1960, Cedric Hardwicke[22] nói rằng ông chỉ có mỗi một điều tiếc nuối là không được sống trong thời Victoria - với thuốc penicillin. Tôi vẫn còn mừng là hồi nhỏ mình không phải đi bác sĩ và khám răng, nhưng tôi nhận ra rằng tiến bộ trong một lĩnh vực liên quan mật thiết với tiến bộ trong tất cả các lĩnh vực khác. Chẳng thể nào có thuốc penicillin hay kỹ thuật gây mê hiện đại mà không có hàng không, đồ điện tử, truyền thông đại chúng, siêu xa lộ, và nền nông nghiệp được công nghiệp hóa - chưa kể bom nguyên tử và chiến tranh sinh học.

←[Continue]

←[En]

Do vậy, khi nhìn ra xa và bao quát hơn về mọi điều đang xảy ra, thì toàn thể công cuộc “chinh phục thiên nhiên” ngày càng giống như ảo ảnh - tăng nhịp sống nhưng về cơ bản không dịch chuyển vị trí, như Nữ hoàng Đỏ[23] đã nói. Nhưng tiến bộ kỹ thuật đang trở thành cách khiến ta ngày một sa lầy nhanh hơn chỉ vì ngộ nhận cơ bản rằng con người và thiên nhiên, sinh vật và môi trường, kẻ kiểm soát và bị kiểm soát là những thực thể hoàn toàn khác biệt. Ta có thể “chinh phục” thiên nhiên nếu trước tiên, hay đồng thời, ta chế ngự được bản tính của chính ta, dù ta không thấy được rằng bản tính con người và thiên nhiên “bên ngoài” cùng thuộc về một chỉnh thể. Tương tự, ta không thấy được rằng “tôi” với tư cách người biết và kiểm soát thực ra chính là gã “bản thân tôi” như một thứ được biết tới và bị kiểm soát. Cơ chế phản hồi theo cách tự ý thức của vỏ não khiến ta ngộ nhận rằng ta là hai linh hồn trong một thể xác - một lý trí và một thú vật, một người cưỡi ngựa và một con ngựa, một người tốt với những bản năng thanh cao, xúc cảm tinh tế và một tên khốn tham lam và ngỗ ngược. Hệ quả là dẫn đến thái độ vờ như cảm thấy tội lỗi và ăn năn, sự trừng phạt tàn bạo, chiến tranh, và thậm chí cả hành động tự đày đọa nhân danh phe thiện tâm chống lại cái ác. Càng cực đoan hướng về chính nghĩa, thiện tâm càng để lộ cái bóng bất khả phân ly của mình, càng chối bỏ cái bóng, nó càng trở thành chính cái bóng đó.

←[Continue]

←[En]

Vì vậy mà suốt mấy ngàn năm, lịch sử nhân loại là một cuộc giao tranh hoành tráng nhưng vô nghĩa, một bức tranh toàn cảnh những chiến thắng và bi kịch được dàn dựng dựa trên điều tối kỵ không được thừa nhận rằng đen song hành với trắng. Có lẽ, chưa một điều gì không bao giờ tiến triển lại cuốn hút đến thế. Như khi Tweedledum và Tweedledee[24] bằng lòng giao chiến, mẹo chủ yếu của Trò Chơi Đen Trắng là ngầm thông đồng để các bên che giấu sự đồng nhất, để trông có vẻ khác nhau hết mức. Giống một trận đấu được sắp đặt sẵn trên sân khấu, diễn tài đến độ khán giả sẵn sàng tin đó là trận chiến thực. Nhưng ẩn sau những khác biệt hiển hiện giữa hai phe là sự tương đồng ngầm của cái mà triết lý Vệ Đà gọi là Ngã, Độc Nhất Vô Nhị, cái luôn ở đó và là tất cả nấp trong hình hài ta.

Thế thì, nếu tồn tại điểm đồng nhất cơ bản giữa ta và người khác, giữa cá thể và vũ trụ, thì tại sao tâm trí ta lại thành ra nhỏ hẹp đến mức ta không biết điều đó?

—ooOoo—

←[Chapter 3]

←[En]

- BA -

TRỞ THÀNH ĐỒ GIẢ CHÍNH HIỆU RA SAO

Cái kim trong bọc đã thò ra. Thông tin cấm kỵ rằng bạn “chỉ là một cái tôi tầm thường”, “đến với thế giới này”, sống tạm bợ trong cái túi da thực ra là trò lừa và bịa đặt. Sự thật là, không một sự vật hay đặc tính nào trong vũ trụ này có thể tách rời khỏi cái toàn thể, mà chỉ có Ta đích thực duy nhất, hoặc Ngã, là cái toàn thể. Phần còn lại của cuốn sách sẽ tìm cách làm rõ điều này, để người đọc không chỉ hiểu ngôn từ mà còn cảm thấy được sự thật đó. Bước đầu là tìm hiểu, cặn kẽ hết mức, rằng trò lừa bắt đầu ra sao.

Trước hết, ta phải xem xét hình thức và cách thức của trò lừa kia. Từ lâu tôi đã muốn tìm hiểu xem con người trải nghiệm hay cảm thấy sự tồn tại của bản thân ra sao, vì những thức nhận cụ thể nào mà họ dùng từ “tôi”?

Không nhiều người dùng từ này để nói về cơ thể mình. Câu “Tôi có một cơ thể” thường gặp hơn câu “tôi là một cơ thể”. Ta nói về chân “của tôi” cũng như khi nói về áo quần “của tôi”, còn cái “tôi” vẫn nguyên vẹn dù cho hai chân có bị mất đi. Ta nói, “Tôi nói, tôi đi, tôi nghĩ, và (thậm chí) tôi thở.” Nhưng ta không nói, “Tôi tạo hình cho xương trong người tôi, tôi để dài móng tay của tôi, tôi tuần hoàn máu trong người tôi.” Ta dùng từ “tôi” như để nói về thứ gì đó trong cơ thể nhưng không hẳn là thuộc về cơ thể, vì rất nhiều điều diễn ra trong cơ thể xảy ra với “tôi” mà như chẳng khác gì các sự kiện bên ngoài. “Tôi” được dùng như trung tâm của hành vi vô điều kiện và sự chú ý có ý thức, nhưng không nhất quán. Hít thở chỉ phần nào là vô điều kiện, và ta nói “tôi ốm”, “tôi mơ” hay “tôi buồn ngủ” như thể những động từ này là chủ động chứ không phải bị động.

←[Continue]

←[En]

Xét cho cùng, “tôi” thường chỉ một trung tâm trong cơ thể, nhưng các dân tộc khác nhau cảm thấy cái “tôi” tại những vị trí khác nhau. Đối với một số nền văn hóa, cái “tôi” nằm trong đám rối dương, tức khoảng giữa rốn và mũi ức. Với người Trung Quốc, chữ tâm, tâm trí hay linh hồn, nằm ngay giữa ngực. Nhưng hầu hết người phương Tây xác định vị trí của bản ngã ở cái đầu, từ đó nối với phần cơ thể còn lại của chúng ta. Bản ngã ở đâu đó ở sau mắt và giữa hai tai. Như thể dưới đỉnh hộp sọ có một nhân viên kiểm soát đang đeo tai nghe và theo dõi màn hình ti vi được nối với mắt. Trước mặt gã là bảng điều khiển lớn với các phím và công tắc nối với mọi bộ phận cơ thể, những bộ phận này sẽ truyền về thông tin có ý thức hay đáp ứng ý chí của nhân viên này.

Tay nhân viên kiểm soát “nhìn” hình ảnh, “nghe” âm thanh, “cảm thấy” cảm giác, và “ghi nhận” kinh nghiệm. Cách nói tuy thông thường nhưng rườm rà, vì nhìn hình ảnh chỉ là nhìn, nghe một âm thanh chỉ là nghe, cảm thấy một cảm giác chỉ là cảm thấy, và ghi nhận kinh nghiệm chỉ là trải nghiệm. Những cụm từ rườm rà này được dùng thường xuyên đến mức điều đó cho thấy hầu hết mọi người nghĩ họ tách biệt với ý nghĩ và kinh nghiệm của mình. Hết thảy những điều này sẽ phức tạp đến quái gở nếu ta bắt đầu thắc mắc chẳng biết tay nhân viên trong đầu ta liệu có còn một tay nhân viên nữa trong đầu của gã hay không, và cứ lặp lại mãi như vậy!

Có một chàng trai trẻ đã nói,

“Dẫu có vẻ như tôi biết là tôi biết,

Điều mà tôi muốn thấy

Là ‘cái tôi’ biết ‘chính mình’

Khi tôi biết rằng tôi biết là tôi biết.”

←[Continue]

←[En]

Thứ quan trọng nhất trong bộ đồ nghề của tay nhân viên ấy là hệ thống lưu trữ và sắp xếp hồ sơ - tức ký ức mà gã liên tục phải “tham khảo” để biết cách diễn giải và đáp lại thông tin từ giác quan đầu vào. Không có dụng cụ này, gã không thể cảm nhận được sự ổn định - rằng mình vẫn là tay nhân viên trong vài giây trước. Dù ký ức dễ thay đổi và khó lưu giữ hơn phim chụp hay băng từ, tích lũy ký ức là thiết yếu đối với cảm nhận về bản ngã. Ký ức mang lại ấn tượng về bản thân, tay nhân viên kiểm soát, như thứ gì đó còn lại trong khi cuộc sống cứ trôi đi - như thể cái ngã có ý thức là tấm gương cố định phản chiếu một đám rước đi qua. Điều này khuếch đại thêm cảm nhận về sự riêng biệt, cảm nhận rằng bản thân ta thay đổi theo một nhịp độ chậm hơn nhiều so với các sự kiện ngoại giới và ý nghĩ nội tâm, đến mức ta như thể đứng ngoài, với vai trò người quan sát độc lập. Nhưng ký ức dai dẳng như xoáy nước mãi không tan đi. Sự chú ý có ý thức quét đọc ký ức như máy tính đọc các cuốn băng liên tục quay và những công cụ lưu trữ thông tin khác. Ký ức là một mô thức chuyển động lâu dài, giống như xoáy nước, chứ không phải một thực thể lâu bền, như tấm gương, bảng gỗ viết, hay một tờ giấy. Nếu được lưu giữ trong tế bào thần kinh, ký ức sẽ không thể đứng bên lề dòng sự kiện, vì tế bào thần kinh trôi theo dòng sự kiện ấy, cũng như các sự kiện bên ngoài bộ não. Suy cho cùng, tế bào thần kinh của anh là một phần ngoại giới của tôi, tế bào thần kinh của tôi là một phần ngoại giới của anh! Mọi cái bên trong ta cũng là bên ngoài, trong thế giới vật chất này. Nhưng ngược lại, thế giới bên ngoài sẽ không có màu sắc, hình dạng, trọng lượng, nhiệt độ hay chuyển động nếu không có các bộ não “bên trong”. Ngoại giới có những đặc tính nêu trên chỉ trong tương quan với bộ não, và đến lượt bộ não, cũng là thành phần của ngoại giới.

←[Continue]

←[En]

Dù người ta cảm thấy bản ngã được định vị ở đâu, và dù ít dù nhiều có đánh đồng thân xác với bản ngã, thì phần lớn họ đều nhất trí rằng cái “tôi” không phải là thứ gì đó ở bên ngoài lớp da. Như vua John trong vở kịch của Shakespeare nói với Hubert, “Bên trong bức tường thịt da này ngự trị một linh hồn coi ngươi là chủ nợ.” Làn da luôn được xem là bức tường, rào chắn, hay biên cương phân cách bản thân ta với thế giới - bất chấp sự thật là trên da có vô số lỗ chân lông thoáng khí và đầu dây thần kinh tiếp nhận thông tin. Làn da truyền thông tin cho ta nhiều không kém gì gửi thông tin ra ngoại giới; làn da là cây cầu và cũng là rào chắn. Thế nhưng, ta lại tin chắc rằng bên kia “bức tường thịt da” là một thế giới xa lạ chỉ có chút ít liên hệ tới bản thân ta, đến nỗi ta phải tổn hao năng lượng hòng thu hút sự chú ý của nó, hay để biến đổi hành vi của nó. Thế giới đã tồn tại trước khi ta sinh ra, và sẽ còn tiếp tục sau khi ta chết đi. Ta sống tạm bợ trong thế giới này như những mảnh nhỏ nhoi, xa cách và đơn lẻ.

Ngộ nhận này bắt nguồn từ lối suy nghĩ - trong hình ảnh, khuôn mẫu, thần thoại, và các hệ ngôn ngữ ta đã dùng hàng ngàn năm để giải mã thế giới. Những lối nghĩ này tác động lên tri giác gần như đã hoàn toàn bị thôi miên của ta. Chủ yếu bằng cách chuyện trò mà nhà thôi miên tạo ra ảo giác và những biến đổi hành vi lạ lùng ở đối tượng - trò chuyện khi đối tượng ở trạng thái chú ý có ý thức và hoàn toàn tĩnh tại, thư giãn. Ảo thuật gia trên sân khấu biểu diễn phần lớn các mánh lừa bằng cách nói liên tục và đánh lạc hướng khán giả. Ảo giác do thôi miên có thể sống động với giác quan và chân thực với đối tượng, ngay cả khi đối tượng đã thoát khỏi “trạng thái thôi miên”.

←[Continue]

←[En]

Vậy, loài người đã tự thôi miên hoặc tự thuyết phục bản thân tin vào trò bịp của thói duy ngã. Chẳng có ai để đổ lỗi ngoài chính chúng ta. Chúng ta không phải là nạn nhân của âm mưu sắp đặt bởi một Thượng đế trên trời hay hội kín những kẻ giật dây. Nếu như có cơ sở sinh học nào cho trò bịp ấy, nó chỉ có thể nằm ở khả năng thu hẹp sự chú tâm vào từng mảnh riêng biệt và khả năng nhận thức của bộ não, để có thể biết về cái biết và suy nghĩ về suy nghĩ nhờ sử dụng hình ảnh và ngôn ngữ. Khó khăn của tôi với tư cách một người viết, sử dụng từ ngữ, là xua đi những ảo ảnh của ngôn ngữ cùng lúc sử dụng thứ ngôn ngữ mà từ đó ảo ảnh sinh ra. Tôi chỉ có thể thành công dựa trên nguyên tắc “dĩ độc trị độc”.

Ngoài những sản phẩm của nhân loại như nhà cửa hay đường sá (nhất là đường của người La Mã và người Mỹ), thì vũ trụ này, trong đó bao gồm chúng ta, đều có hình dạng nhấp nhô. Vũ trụ nhấp nhô cả về hình thù lẫn bố cục. Mây, núi, cây cỏ, sông, động vật, bờ biển - tất cả đều nhấp nhô. Chúng nhấp nhô theo nhiều kiểu khác nhau đến mức không ai phân biệt được một đường nhấp nhô bắt đầu từ đâu và đường nhấp nhô khác kết thúc chỗ nào, dù trong không gian hay thời gian. Một học giả[25] người Pháp ở thế kỷ 18 từng phàn nàn rằng Đấng Sáng tạo đã làm việc hết sức chểnh mảng vì ngài sắp xếp các tinh tú không hề cân đối tao nhã, chúng như bị ném tung khắp không gian vũ trụ, chẳng khác gì những giọt nước tóe lên từ một con sóng vỡ. Phải chăng toàn thể vũ trụ là một tổng thể nhấp nhô theo nhiều kiểu khác nhau, hay tự bản thân các sự vật nhấp nhô như vậy? Các “sự vật” nhấp nhô, hay chúng chỉ là các phần nhấp nhô khác nhau trong tổng thể thế giới? Điều đó tùy cách ta hình dung sự vật ra sao.

←[Continue]

←[En]

Nhiều thiên niên kỷ trước, thiên tài nào đó đã nghĩ ra là có thể dùng lưới để bắt động vật như cá và thỏ. Mãi về sau, một thiên tài khác đã nghĩ đến chuyện bắt cả thế giới vào một tấm lưới. Thế giới nhấp nhô thế này:

Giờ hãy nhìn hình trên qua một tấm lưới vuông:

Tấm lưới đã “chia” hình nhấp nhô lớn thành những đoạn nhấp nhô nhỏ, tất cả nằm trong những ô vuông có kích cỡ bằng nhau. Trật tự được phủ lên hỗn loạn. Giờ ta có thể nói rằng đường nhấp nhô đi qua bao nhiêu hình vuông bên trái, bên phải, bên trên, bên dưới, và rốt cuộc ta có số liệu tổng thể. Nhiều thế kỷ sau, cũng hình ảnh tấm lưới ấy phủ lên thế giới thành những đường kinh tuyến và vĩ tuyến, như giấy kẻ ô vuông dùng để vẽ đồ thị lượn sóng trong toán học, những ngăn kéo xếp hồ sơ, và sơ đồ mặt bằng đô thị. Tấm lưới do vậy đã trở thành một trong những hình ảnh quen thuộc trong suy nghĩ con người. Nhưng đó vẫn luôn chỉ là một hình ảnh tưởng tượng, và không ai có thể dùng đường xích đạo để gói cả thế giới, thế giới thực trôi khỏi những tấm lưới tưởng tượng của chúng ta, như nước vậy. Dù cho ta có phân chia, tính toán, sắp xếp, hay phân loại các thành phần trong thế giới này thành những sự vật và hiện tượng chi tiết nhường nào, thì cũng chẳng khác gì cách nghĩ này về thế giới: thực ra thế giới chưa bao giờ phân chia.

←[Continue]

←[En]

Một quan niệm khác về vũ trụ cũng có ảnh hưởng lớn là Mô hình Đồ sứ (Ceramic Model), theo quan niệm này, mọi thứ trong vũ trụ là vô vàn dạng thức của một hoặc nhiều loại vật chất, như bình gốm là dạng thức khác của đất sét, như người ta nói Đức Chúa Trời đã tạo ra Adam từ cát bụi. Đây là một quan niệm gây đau đầu, khiến các triết gia và khoa học gia bao thế kỷ rối trí với những câu hỏi ngớ ngẩn như: “Cấu trúc (hay năng lượng) ảnh hưởng đến vật chất ra sao?” “Vật chất là gì?” “Điều gì xảy đến với cấu trúc (hay linh hồn) khi linh hồn lìa bỏ vật chất (thể xác)?” “Làm thế nào mà vật chất ‘đơn thuần’ lại có thể trở thành những cấu trúc có trật tự?” “Mối tương quan giữa thân xác và trí óc là gì?”

Những câu hỏi quá lâu không có lời giải đáp cần được đặt ra nghi vấn liệu chúng có bị nêu sai cách, chẳng hạn như vấn đề nhân quả. Hãy vờ phân chia một tiến trình thành hai, quên là mình đã làm thế, và rồi suy ngẫm hàng thế kỷ làm sao kết hợp chúng lại với nhau. Cũng như vậy với “cấu trúc” và “vật chất”. Vì chưa một ai từng phát hiện vật chất phi cấu trúc, hay một cấu trúc phi vật chất, nên Mô hình Đồ sứ rõ ràng có gì đó không ổn. Nói thế giới được cấu thành từ vật chất chẳng khác gì bảo cây được làm từ gỗ. Thế giới không phải là cấu trúc, cũng chẳng phải vật chất, bởi vì đây là hai khái niệm thô vụng được sử dụng để chỉ cùng một tiến trình, được nhận thức mơ hồ là “thế giới” hay “sự tồn tại”. Mọi cấu trúc đều bao gồm hay được cấu thành từ một loại “vật chất” là ngộ nhận cơ bản đã ăn sâu trong tư duy thông thường của số đông. Ta đã quên rằng cả “matter” (vật chất) lẫn “meter” (mét) đều có nguồn gốc từ tiếng Phạn matr-, “đo đạc”, và rằng thế giới “vật chất” nghĩa là thế giới được đo hay có thể đo đạc - bằng những hình ảnh trừu tượng như tấm lưới, khuôn, đơn vị inch, giây, gram, và đề xi ben. Trong tiếng Anh, “material” (vật chất) thường được dùng như từ đồng nghĩa với “physical” (tự nhiên), có gốc từ physis (tự nhiên) trong tiếng Hy Lạp, và từ bheu (trở thành) trong tiếng Ấn Âu nguyên thủy. Trong mấy từ này không có gì hàm ý rằng thế giới vật chất hay thế giới tự nhiên cấu thành từ loại vật chất nào, theo như Mô hình Đồ sứ, quan niệm mà từ nay nên gọi là Mô hình Đồ sứ nứt (Crackpot Model[26]).

←[Continue]

←[En]

Quan niệm Mô hình Đồ sứ nứt cho rằng thế giới được tạo thành từ đất sét không chỉ làm rối trí các triết gia và khoa học gia. Quan niệm này là gốc rễ của hai quan niệm sai lầm đã thống trị nền văn minh phương Tây, hai tín niệm này, nối tiếp nhau, đóng một vai trò thiết yếu trong việc hình thành nên ngộ nhận về “con người đích thực”.

Nếu thế giới về cơ bản cấu thành từ “vật chất đơn giản” như đất sét, thực khó mà hình dung một tảng đất nhão vô tri có thể động đậy rồi định hình cho chính nó. Năng lượng, dạng thức, và trí tuệ do vậy hẳn phải thâm nhập thế giới từ bên ngoài. Tảng đất ấy hẳn phải được truyền sinh khí. Thế giới do vậy được quan niệm là một tạo tác, như một chiếc lọ, bức tượng, cái bàn, hay cái chuông, và nếu là một tạo tác thì phải có ai đó đã tạo ra nó, và phải có ai đó chịu trách nhiệm cho thứ vật chất khởi thủy. Có nghĩa là, hẳn cũng phải “được tạo ra”. Trong Sáng thế ký, vật chất khởi thủy “phi cấu trúc, và trống rỗng” được biểu tượng hóa là nước, và vì nước không gợn sóng nếu không có gió, không gì có thể xảy ra cho đến khi Thánh linh của Chúa Trời lướt qua mặt nước. Vì vậy sự thành hình và chuyển động của vật chất được quy cho Thánh linh thông tuệ, cho một nguồn năng lượng có ý thức truyền sức sống vào vật chất, để vô số dạng hình khác nhau của vật chất đến rồi đi, sống rồi chết.

Vậy nhưng trong thế giới mà ta vẫn biết, có nhiều thứ rõ ràng là sai, và ta ngần ngại không dám quy những cái sai này cho Tinh thần vĩ đại đã tạo ra thế giới từ khởi nguyên. Ta không muốn tin rằng sự tàn bạo, đau đớn và độc ác đến từ chính Căn nguyên và Bản thể Tuyệt đối, và thiết tha mong rằng Thượng Đế ít nhất thì cũng là tuyệt đích của tất thảy những gì ta có thể hình dung về sự sáng suốt và công bằng. (Ở đây, ta không cần đi sâu vào Luận chứng về Tà ác[27] hoang đường và vô phương lý giải mà mô hình vũ trụ này tạo ra, chỉ cần lưu ý rằng nghịch lý này phát sinh từ chính mô hình.) Những dân tộc dựng nên tín niệm này từng được cai trị bởi tộc trưởng và vua chúa, và các vương triều hùng mạnh như Ai Cập, Chaldea[28] và Ba Tư cổ đại đã mô tả Thượng đế là Chúa tể Vũ trụ, toàn thiện về sự sáng suốt và công bằng, tình thương và lòng nhân từ, nhưng cũng hết sức nghiêm khắc và khắt khe. Tất nhiên, tôi nói đến một hình ảnh phổ thông về Thượng đế chứ không dựa theo quan niệm của các nhà thần học uyên thâm của Do Thái giáo, Cơ Đốc giáo hay đạo Hồi. Là bởi một hình ảnh sống động có tầm ảnh hưởng lớn đến thường thức hơn là một ý niệm không chắc chắn.

←[Continue]

←[En]

Tín niệm rằng Thượng đế là một Đấng Cá nhân, “nằm ngoài” hoặc không thuộc thế giới này, có công làm cho ta cảm nhận rằng sự sống dựa trên trí tuệ, rằng quy luật tự nhiên tại bất cứ đâu cũng đều khỏi thủy từ một Đấng Cai trị, rằng ta có thể để trí tưởng tượng vươn xa đến tận cùng khi hình dung về những phẩm tính siêu việt của Đấng Tối thượng và toàn thiện này. Hình ảnh này cũng đem tới cho mọi người cảm thức về tầm quan trọng và thế giới quan. Thượng đế biết rõ từng hạt bụi li ti nhất và dao động năng lượng nhỏ nhất, bởi chính nhờ sự toàn giác của ngài mà chúng tồn tại. Sự toàn giác này còn là tình yêu thương, ít nhất là dành cho thiên thần và con người, và ngài đã trù tính một kiếp sống vĩnh hằng với niềm hạnh phúc tinh khiết nhất sẽ bắt đầu khi kiếp sống hữu hạn chấm dứt. Nhưng dĩ nhiên là có điều kiện đi kèm phần thưởng này, kẻ nào cố ý và không ngừng phủ nhận hoặc bất tuân ý thiêng sẽ phải vĩnh viễn chịu đựng nỗi thống khổ tương đương niềm hạnh phúc tột cùng của những thần dân trung tín và đức hạnh.

Tín niệm này về Thượng đế có vấn đề ở chỗ nó tốt đẹp quá mức cần thiết, rốt cuộc thành ra có hại. Trẻ nhỏ làm bài tập ở trường luôn lảng tránh giáo viên đang dõi theo chúng, ngay cả khi đó là một giáo viên đáng kính và hiền từ. Sẽ lúng túng hơn biết bao khi nhận ra rằng từng hành vi, từng ý nghĩ, từng cảm xúc đều bị Giáo viên của các giáo viên giám sát, rằng trên Trái đất hay Thiên đường, không nơi đâu có chỗ để nấp trước Con Mắt thấy tất cả và phán xét tất cả ấy.

←[Continue]

←[En]

Do vậy, nhiều người đã vô cùng nhẹ người khi các nhà tư tưởng phương Tây bắt đầu hoài nghi tín niệm này và khẳng định giả thuyết về Thượng đế không đóng góp được gì cho việc mô tả hay tiên đoán tiến trình tự nhiên. Họ cho rằng, nhận định “vạn vật đều là sáng tạo và sắp đặt của Thượng đế” cũng thiếu logic như câu “Mọi sự đã an bài”. Nhưng, như vẫn thường xảy ra, khi một bạo chúa bị truất phế, một kẻ khủng khiếp hơn sẽ lên thay. Tín niệm Mô hình Đồ sứ nứt vẫn tồn tại nhưng người Thợ gốm đã bị loại khỏi toàn cảnh. Thế giới vẫn được hiểu là một tạo tác, nhưng dựa trên mô hình một cỗ máy tự động. Quy luật tự nhiên vẫn còn đó, nhưng không có người lập pháp. Theo các nhà thần luận, Thượng đế đã chế tạo và khỏi động cỗ máy này, để rồi ngài thiếp ngủ hoặc nghỉ ngơi ở đâu đó. Còn theo các nhà vô thần, nhà tự nhiên học và theo thuyết bất khả tri, thế giới hoàn toàn tự động. Thế giới đã kiến tạo nên chính mình, dù không chủ định. Thành phần của vật chất được cho là bao gồm nguyên tử như mấy quả bóng bi-a li ti, nhỏ đến mức không thể tiếp tục phân chia hay phân tách. Khi những nguyên tử này uốn lượn theo nhiều hoán vị và tổ hợp khác nhau trong một thời gian dài vô hạn định, rồi một lúc nào đó trong thời gian gần như vô tận, chúng sẽ thành ra một trật tự là thế giới mà giờ chúng ta có. Câu chuyện cũ rích về con khỉ và cái máy chữ[29].

Trong Mẫu Tự động Hoàn toàn của vũ trụ này, hình dạng và chất liệu chỉ còn lại là năng lượng và vật chất. Con người, kể cả thể xác và tinh thần, là những bộ phận của hệ thống này, và vì vậy mà họ có trí tuệ và cảm giác - nhờ chính những vòng quay không bao giờ dứt của nguyên tử. Nhưng cái rắc rối trong chuyện lũ khỉ với cái máy chữ là khi cuối cùng chúng xoay xở gõ ra được Bách khoa toàn thư Anh thì bất kỳ lúc nào chúng cũng có thể lại chứng nào tật ấy mà gõ ra những thứ lủng củng. Do vậy, nếu con người muốn duy trì địa vị và thứ bậc tình cờ mà có của mình, họ phải làm việc như điên để chinh phục những quá trình thuần túy ngẫu nhiên của tự nhiên. Trong câu chuyện hoang đường này, cái được nhấn mạnh nhất là vật chất thì tàn bạo còn năng lượng lại mù quáng, toàn thể thiên nhiên bên ngoài lớp da con người và một số thú vật là một cơ cấu ngu ngốc và vô tình đến cùng cực. Ai tiếp tục tin vào Ai Đó Trên Kia Để Tâm sẽ bị chế nhạo là những kẻ mơ mộng viển vông mơ hồ, là những kẻ yếu đuối tội nghiệp không đủ sức nhìn thẳng vào tình cảnh khó khăn đáng lo ngại của con người trong một vũ trụ tàn nhẫn, nơi sống còn chỉ là đặc quyền của những gã chai lì.

←[Continue]

←[En]

Dù Thượng đế trí tuệ siêu phàm là khó hiểu thì ta cũng chẳng nhẹ nhõm gì được bao lâu. Ngài được thế chỗ bằng một Gã khờ Vũ trụ, và thế là thiên hạ đâm ra cảm thấy lạc lõng hơn bao giờ hết trong vũ trụ. Tình cảnh này chỉ càng làm tăng thêm ảo tưởng về sự bơ vơ và riêng biệt của bản ngã (giờ là một “cơ chế tinh thần”) và những kẻ tự xưng là theo chủ nghĩa tự nhiên đã dấy cuộc binh đao với thiên nhiên rầm rộ nhất từng có.

Ở dạng này hay dạng khác, chuyện hoang đường về Mô hình Tự động Hoàn toàn đã trở nên hết sức hợp lý, trong một số môn khoa học và học thuật, nó là một tín điều bất khả xâm phạm chẳng khác học thuyết thần học nào trong quá khứ - bất chấp các khuynh hướng ngược lại trong vật lý học và sinh học. Vì chuyện hoang đường cũng có trào lưu, phương-Tây-chinh-phục-thế-giới của thế kỷ 19 cần một triết học về sự sống mà trong đó chính sách thực dụng - chiến thắng thuộc về kẻ chai lì đối mặt những sự thật ảm đạm - là nguyên tắc chỉ đạo. Do vậy, anh càng đối mặt những thực tế ảm đạm hơn thì anh càng có vẻ gan lì hơn. Vậy nên ta đua nhau tạo ra Mô hình Tự động Hoàn toàn về vũ trụ ảm đạm chừng nào tốt chừng ấy.

Thế nhưng nó vẫn cứ là một chuyện hoang đường, với mọi khía cạnh tích cực và tiêu cực của thần thoại như một hình tượng để cắt nghĩa về thế giới. Khoa học và công nghệ phương Tây chưa chắc đã ra đời nếu ta không cố hiểu thiên nhiên dưới dạng những mô hình cơ học. Theo Joseph Needham, người Trung Hoa, dù rất sắc sảo, tinh vi, vẫn không đạt được nhiều tiến bộ trong khoa học vì họ chưa từng nảy ra ý nghĩ coi thiên nhiên là một bộ máy, là “bao gồm” các bộ phận riêng lẻ và “tuân theo” các quy luật hợp lý. Vũ trụ quan của họ mang tính hữu cơ. Nó không phải là trò bi-a mà mấy quả bóng cứ va vào nhau theo một chuỗi nhân quả. Cái với chúng ta là nhân và quả thì với họ là “tương liên” - những sự kiện tương sinh, như sau và trước. Các “bộ phận” trong vũ trụ của họ không thể tách rời nhau, mà đan xen với nhau bền chặt như hành động bán với hành động mua[30].

←[Continue]

←[En]

Một vũ trụ “được làm ra”, dù là Mô hình Đồ sứ nứt hay Mô hình Tự động Hoàn toàn, đều được làm từ những mảnh, mà những mảnh này là những thực tại cơ bản của tự nhiên. Tự nhiên do vậy được tìm hiểu bằng kính hiển vi và phép phân tích, để biết các mẩu đó là gì và chúng kết hợp lại ra sao. Đây là quan điểm của các triết gia duy danh cuối thời Trung cổ, họ đã kịch liệt phản đối những kẻ hồi ấy được gọi là các nhà duy thực, vì phe này tuyên bố rằng những thể như Nhân loại hay Nhân tính là “thực thể” đích thực làm nền tảng cho những “sự hình thành ngẫu nhiên” nam riêng nữ riêng. Mỗi cá thể do vậy đều là một ví dụ hay trường hợp của “thực thể” người, mặc dù từ này hồi đó không được dùng với nghĩa là vật chất hay chất liệu, mà là một loại bản chất đứng (stance) bên dưới (sub) những biểu hiện đặc thù của nó. Các nhà duy danh khăng khăng cho rằng điều đó là phi lý. Với họ, Nhân loại chẳng qua chỉ là tổng số những con người cá thể. Nhân loại không phải là một thực thể mà chỉ là một cái tên để chỉ một lớp sinh vật; nó không có thực mà đơn thuần là tên gọi.

Thuyết duy danh, như chúng ta biết, đã trở thành quan điểm thống trị tư tưởng Tây phương và nhất là triết học về khoa học. Vào thế kỷ 18, Rousseau đã đi xa đến mức đưa ra giả thuyết rằng xã hội và nhà nước khởi thủy được hình thành nhờ một khế ước giữa các cá nhân. Xã hội là một đoàn thể, giống như Tổ chức Rotary Club[31], nơi các cá nhân trong một lúc nào đó đã gia nhập và bằng cách ấy từ bỏ sự độc lập ban đầu của mình. Nhưng trên quan điểm xã hội học hiện đại, ta cảm thấy rằng con người nhất thiết phải là một sự vật xã hội, chỉ vì lý do không cá nhân nào ra đời mà không có một cha và một mẹ -mà đây đã là một xã hội rồi. Cho đến mãi gần đây, quan điểm thắng thế trong khoa học phương Tây là động vật và thực vật, đá và khí, được “tạo thành” từ những đơn vị như phân tử, tế bào, nguyên tử, và các hạt khác, rất giống kiểu một ngôi nhà được xây bằng những viên gạch.

←[Continue]

←[En]

Nhưng một nhà duy danh kiên định sẽ buộc phải theo luận điểm rằng thực ra chẳng có gì như cơ thể người cả: chỉ có các phân tử riêng biệt hợp thành nó, hay chỉ các nguyên tử riêng biệt - ấy là chưa kể các electron, proton, neutron, vân vân. Hiển nhiên, các hạt này tự chúng không cấu thành cơ thể người. Cái tổng thể phải lớn hơn tổng số các bộ phận của nó chỉ vì lý do là một mô tả khoa học về cơ thể phải tính đến cả trật tự hay mô thức sắp xếp các hạt và hoạt động của chúng.

Hỡi người đứng sau kính hiển vi

Có điều này khuyên ngươi:

“Thay vì hỏi nó là gì,

Hãy hỏi, ‘Nó làm gì?’”

Nhưng ngay cả như vậy vẫn chưa đủ. Ta còn phải hỏi, “Nó đang làm vậy trong môi trường nào?” Nếu một mô tả về cơ thể người phải bao gồm mô tả nó, và mọi “bộ phận” của nó, đang làm gì - nghĩa là, hành vi của nó - hành vi này ngoài trời là một chuyện nhưng trong chân không, trong lò nung, hay dưới nước lại là chuyện khác hẳn. Máu trong ống nghiệm không giống hệt máu trong tĩnh mạch vì nó không hoạt động theo cùng cách. Hành vi của nó đã thay đổi vì môi trường hay bối cảnh của nó đã thay đổi, cũng như nghĩa của cùng một từ có thể khác đi tùy theo loại câu nó được dùng trong đó. Có một sự khác biệt rất lớn giữa “bark” của cây và “bark” của chó[32].

←[Continue]

←[En]

Do vậy, sẽ là chưa đủ khi mô tả, định nghĩa, và cố hiểu mọi vật hay sự kiện chỉ bằng phân tích không thôi, bằng cách tháo banh chúng ra để tìm hiểu xem “chúng được chế tạo như thế nào”. Cách này cho chúng ta biết nhiều, nhưng có lẽ chưa được phân nửa câu chuyện. Ngày nay, các nhà khoa học càng lúc càng biết rõ mọi vật là gì, và chúng đang làm gì, tùy thuộc vào việc chúng làm vậy ở đâu và khi nào. Vậy thì, nếu định nghĩa về một sự vật hay hiện tượng phải bao gồm cả định nghĩa về môi trường của nó thì chúng ta sẽ nhận ra rằng, bất kỳ sự vật cụ thể nào cũng đều đi liền với một môi trường cụ thể mật thiết và không thể tách rời, tới mức càng lúc càng khó vạch ra một lằn ranh rõ ràng giữa sự vật và môi trường của nó.

Đây là một chút sự thật trong khoa học chiêm tinh sơ khai và không đáng tin cậy - cũng như chút ít sự thật trong thuật giả kim, chữa bệnh bằng thảo dược, và các khoa học sơ khai khác. Vì khi nhà chiêm tinh phác họa tính cách hay tâm hồn một người, ông ta sẽ lập một lá số tử vi - tức là, một bức tranh rất sơ lược và chưa hoàn chỉnh về vũ trụ như nó tồn tại vào giây phút người đó chào đời. Nhưng điều này đồng thời cũng là một cách nói sống động rằng linh hồn ta, hay đúng hơn là Ngã cơ bản của ta, là toàn thể vũ trụ khi nó xoay quanh một thời gian, địa điểm, và hoạt động riêng biệt, có tên gọi John Doe[33]. Do vậy mà linh hồn không ở trong thể xác, mà thể xác ở trong linh hồn, linh hồn là toàn bộ mạng lưới các mối quan hệ và quá trình tạo nên môi trường của ta, và ngoài nó ra thì ta chẳng là gì sất. Một thuật chiêm tinh mang tính khoa học, nếu có từng được lập ra, sẽ phải là một mô tả toàn thể môi trường của cá nhân - xã hội, sinh học, thực vật học, khí tượng học, và thiên văn học - trong suốt mọi khoảnh khắc đời hắn.

←[Continue]

←[En]

Nhưng ngày nay, chúng ta đang định nghĩa (và vậy nên cảm thấy) cá thể trong luồng ánh sáng ý thức “đèn pha” hạn hẹp của mình, mà hầu như lờ đi toàn bộ vùng quan hệ tương tác của cá thể với thế giới (hay là môi trường xung quanh hắn) ở bên ngoài giới hạn luồng sáng đó. “Cá thể” là hình thái Latin của từ “nguyên tử” trong tiếng Hy Lạp - cái không thể cắt hay phân chia thêm thành những phần riêng lẻ được nữa. Ta không thể chặt đầu một người hay moi tim y mà không làm y chết. Nhưng ta cũng có thể giết chết y bằng cách tách y ra khỏi môi trường thích hợp của y. Điều này hàm ý rằng nguyên tử đích thực duy nhất là vũ trụ - hệ thống toàn thể các “sự vật - hiện tượng” phụ thuộc lẫn nhau chỉ có thể tách rời trên danh nghĩa. Vì cá thể người không được tạo ra như sản xuất một cái xe. Y không ra đời bằng cách lắp ráp các bộ phận, bằng cách vặn một cái đầu vào một cái cổ, bằng cách mắc một bộ óc với hai lá phổi, hay bằng cách hàn các tĩnh mạch với tim. Đầu, cổ, tim, phổi, não, tĩnh mạch, cơ bắp, và các tuyến là những tên gọi riêng biệt nhưng không phải là các hiện tượng tồn tại riêng lẻ, các hiện tượng này đồng thời và tương thuộc hình thành nên con người. Cũng bằng đúng cách ấy, cá thể tách khỏi môi trường vũ trụ của y chỉ trên danh nghĩa. Khi chưa nhận ra điều này, ta vẫn bị cái tên của mình đánh lừa. Nhầm tên gọi với bản chất, cuối cùng ta sẽ tin rằng có một tên gọi riêng biệt biến ta thành một tồn tại riêng biệt. Điều này - gần như theo nghĩa đen - là u mê.

Cố nhiên, không chỉ việc định danh dẫn đến vố chơi khăm về một “con người đích thực”; mà tất cả mọi thứ đi kèm với việc này cũng có vai trò quan trọng. Đứa trẻ bị lừa phỉnh tin vào cảm giác bản ngã bởi thái độ, lời lẽ và hành động của xã hội xung quanh nó - cha mẹ, họ hàng, thầy cô, và, quan trọng hơn cả, bạn bè cùng trang lứa cũng bị bịt mắt như nó. Người khác chỉ cho ta thấy ta là ai. Thái độ của họ đối với chúng ta là tấm gương mà ta học cách soi mình trong đó, nhưng là tấm gương sai lệch. Chúng ta có lẽ chỉ biết lờ mờ về uy quyền ghê gớm của môi trường xã hội chúng ta. Chẳng hạn, ta hiếm khi nhận ra rằng những tâm tư, cảm xúc thầm kín nhất trong ta không thực là của ta. Vì ta suy nghĩ bằng những ngôn ngữ và hình ảnh mình không tạo ra, mà là xã hội trao cho ta. Ta sao chép những phản ứng tâm lý của cha mẹ, nhờ họ mà ta biết được rằng phân thì phải có mùi kinh tởm và rằng nôn mửa thì phải là một cảm giác khó chịu. Nỗi sợ hãi trước cái chết cũng là học được từ nỗi lo lắng của họ về bệnh tật, từ thái độ của họ trước đám tang và tử thi. Môi trường xã hội của chúng ta có quyền năng này chỉ vì ta không tồn tại tách rời xã hội. Xã hội là thân và tâm ta mở rộng.

←[Continue]

←[En]

Thế nhưng chính xã hội mà cá thể không thể tách rời ấy đang dùng toàn bộ sức mạnh không cưỡng lại được của nó để thuyết phục cá thể rằng y quả thực là riêng biệt! Xã hội như giờ ta đang biết, chơi trò chơi có luật chơi tự mâu thuẫn. Chỉ vì ta không tồn tại tách rời cộng đồng mà cộng đồng có thể thuyết phục ta rằng ta riêng biệt - rằng mỗi người chúng ta là một nguồn hành động độc lập có đầu óc riêng. Cộng đồng càng thành công trong việc gieo cấy cảm nhận này thì sẽ càng gặp phiền toái hơn khi kết nối các cá nhân, kết quả là trẻ con được nuôi dạy trong môi trường như vậy gần như suốt đời thấy hoang mang.

Tình thế này đúng nghĩa là “tiến thoái lưỡng nan”. Một người bị đặt trong tình trạng khó xử vì những mệnh lệnh hay yêu cầu ẩn chứa đầy mâu thuẫn. “Đừng tự ý thức nữa!” “Cố thoải mái đi.” Hay câu hỏi trứ danh của công tố viên với người đàn ông bị buộc tội bạo hành vợ, “Ông đã thôi đánh vợ chưa? Trả lời rồi hay chưa.” Đây là tình trạng nếu anh làm thì thật khốn kiếp mà nếu anh không làm thì cũng khốn kiếp, vốn nảy sinh liên miên trong các quan hệ của con người (nhất là quan hệ gia đình). Một bà vợ kêu ca với chồng, “Anh có nhận ra là từ khi cưới nhau cách đây hai năm tới giờ anh chưa lần nào đưa em đi xem phim? Hồi anh tán tỉnh thì đâu có vậy. Em nghĩ anh bắt đầu chẳng coi em ra gì nữa rồi.” Khi anh chồng ăn năn, chiều hôm sau đi làm về anh ta nói, “Em yêu, ăn tối xong mình đi xem phim nhé?” Thì nàng đáp, “Anh gợi ý thế chỉ vì em kêu ca thôi!”

←[Continue]

←[En]

Xã hội chúng ta bây giờ dùng mánh này với mọi đứa trẻ từ khi chúng mới mở mắt. Đầu tiên, đứa trẻ được dạy rằng nó có trách nhiệm, rằng nó là một người hành động tự do, là một nguồn tư tưởng và hành động độc lập - một kiểu Nguyên nhân Đầu tiên thu nhỏ. Đứa trẻ chấp nhận sự vờ vịt này chính vì lý do là điều đó không đúng. Nó không thể không chấp nhận điều đó, cũng như không thể không chấp nhận tư cách thành viên trong cộng đồng nơi nó sinh ra. Nó chẳng tài nào cưỡng lại kiểu nhồi sọ này của xã hội. Điều đó liên tục được củng cố bằng thưởng phạt. Kiểu nhồi sọ này gắn chặt vào cấu trúc nền tảng của ngôn ngữ mà nó đang học. Nó phải nghe đi nghe lại mãi những câu như, “Làm vậy không giống con chút nào.” Hay, “Đừng cắm đầu bắt chước mù quáng; cứ là chính mình!” Hay, khi một đứa trẻ bắt chước phong cách riêng của một đứa trẻ khác mà nó ngưỡng mộ, thì “Johnny, vậy không phải con. Đó là thằng Peter mà!” - nạn nhân ngây thơ của kiểu nhồi sọ này không thể hiểu được cái nghịch lý ấy. Đứa trẻ được dạy là nó phải tự do. Một áp lực không thể cưỡng lại đè lên nó khiến nó phải tin rằng không tồn tại cái áp lực như vậy. Cộng đồng mà nó nhất thiết là một thành viên phụ thuộc lại định nghĩa nó là một thành viên độc lập.

Thêm nữa ngay sau đó, nó bị ra lệnh, với tư cách là một người hành động tự do, làm việc này việc khác, những việc ấy chỉ được chấp nhận khi làm một cách tự nguyện! “Mi phải thực sự yêu quý chúng ta,” cha mẹ, cô dì, chú bác, anh chị em nói vậy. “Đứa trẻ ngoan nào cũng yêu thương gia đình, và tự làm lấy việc của mình mà không cần nhắc nhở.” Nói cách khác, “Ba mẹ cần con yêu thương ba mẹ vì con muốn vậy chứ không phải vì ba mẹ đòi hỏi con phải vậy.” Một phần của điều vô lý này là do ta nhầm lẫn từ “phải” biểu thị một điều kiện (“Là người thì ta phải có một cái đầu.”) với “phải” biểu thị một mệnh lệnh (“Con phải đem cất đồ chơi của con đi.”) Chẳng ai cố công có một cái đầu, vậy mà cha mẹ cứ khăng khăng rằng, để khỏe mạnh, trẻ “phải” bài tiết đều đặn, hay nó phải cố đi ngủ, hay nó phải cố mà chú tâm - như thể chỉ cần ráng gân ráng cốt lên là đạt được những mục tiêu này vậy.

←[Continue]

←[En]

Trẻ con không sao thấy được mâu thuẫn trong những đòi hỏi này, và cho dù có một thế lực thần kỳ nào đó chỉ ra mâu thuẫn thì đứa trẻ đó cũng sẽ được ra lệnh gọn lỏn là không được “cãi lời”, và rằng nó đã thiếu tôn trọng “người lớn hơn và giỏi hơn”. Thay vì giải thích rõ ràng và minh bạch luật chơi của cộng đồng cho con cháu thì chúng ta lại làm chúng mụ mị đi, khiến chúng hoang mang vô vọng, bởi vì chúng ta, với tư cách là người lớn, đã từng hoang mang như vậy, và vẫn còn hoang mang như vậy, không hiểu được trò mà ta đang chơi.

Trò chơi tiến thoái lưỡng nan là một trò có luật chơi tự mâu thuẫn, một trò chơi dẫn đến sự tự thất vọng triền miên - như cố chế ra một cái máy chuyển động vĩnh viễn theo cơ học Newton, hay cố chia ba một góc đã cho nào đó bằng một thước kẻ và compa. Trò chơi tiến thoái lưỡng nan của cả xã hội có thể được diễn đạt theo vài cách như sau:

Luật chơi đầu tiên của trò này là nó không phải là một trò chơi.

Ai cũng phải chơi.

Các con phải yêu thương chúng ta.

Các con phải tiếp tục sống.

Cứ là mình, nhưng hãy đóng một vai nhất quán và chấp nhận được.

Hãy tự chủ và hãy tự nhiên.

Cố gắng thành thật.

←[Continue]

←[En]

Về bản chất, trò chơi này là đòi hỏi ở người chơi hành vi tự nhiên thuộc một số kiểu nhất định. Sống, yêu thương, tự nhiên hay thành thật - tất cả những thứ này là hình thức hành vi tự nhiên: chúng “tự” xảy ra như tiêu hóa thức ăn hay để tóc dài. Một khi bị ép buộc, những hành vi này lập tức mang sắc thái gượng ép, có tính toán trước và giả dối, không ai ưa. Khi đó hành vi của chúng ta sẽ trở nên tội nghiệp và không toàn vẹn, vô vị như hoa bị thúc nở và nhạt như trái cây chín ép. Sự sống và tình yêu làm nảy sinh nỗ lực, nhưng nỗ lực sẽ không sinh ra những điều ấy. Niềm tin - ở cuộc sống, ở người khác, và ở chính mình - là thái độ để cho cái tự nhiên thanh thoát được tự nhiên thanh thoát, theo cách riêng của nó và theo thời gian của riêng nó. Dĩ nhiên, điều này mạo hiểm, vì cuộc đời và những kẻ khác không phải bao giờ cũng đáp lại niềm tin như ta mong muốn. Niềm tin luôn là một canh bạc vì chính cuộc đời là một canh bạc mà ở khía cạnh trốn của trò chơi, hẳn phải nhiều rủi ro chầu chực lắm. Nhưng bỏ đi cái may rủi của trò chơi, cố biến sự thắng cuộc thành điều ăn chắc, thì sẽ có được một sự chắc chắn thực sự vô hiệu lực. Cách chọn lựa khác cho một cộng đồng dựa trên sự tin cậy lẫn nhau là một chế độ dùi cui chuyên chế, một cộng đồng trong đó tính ngẫu hứng gần như bị cấm đoán.

Arthashastra (Luận về bổn phận), một luận thuyết Ấn Độ về nghệ thuật lãnh đạo, đặt ra các nguyên tắc lãnh đạo cho tên bạo chúa cực đoan, mô tả tổ chức cung điện của y, triều đình của y, và nhà nước của y theo một kiểu khiến Machiavelli[34] vẫn còn có vẻ là người tự do chủ nghĩa. Nguyên tắc đầu tiên là y không được tin tưởng bất cứ ai, và không được có một người bạn thân thiết nào. Ngoài ra, y còn phải tổ chức nội các theo kiểu một loạt vòng tròn đồng tâm gồm nhiều thượng thư, quan, tướng, thư lại và quân hầu khác nhau thực thi lệnh của y, mỗi vòng cấu thành một thứ bậc dẫn lên nhà vua ở chính giữa như một con nhện trong mạng nhện của nó. Bắt đầu từ vòng gần nhất bao quanh nhà vua, các vòng tròn phải xen kẽ kẻ thù tự nhiên và đồng minh tụ nhiên của y. Vì chính tầng bậc cao nhất gồm các hoàng tử sẽ âm mưu tiếm quyền của vua, họ phải được bao quanh và giám sát bởi một vòng các quan lại hăm hở tranh giành sự sủng ái của vua - và hệ thống tôn ti gồm những vòng tròn nghi kỵ lẫn nhau này phải đi thẳng một mạch đến ngoài rìa mạng nhện. Divide et impera - chia để trị.

←[Continue]

←[En]

Trong khi đó, nhà vua vẫn được an toàn trong thâm cung, được lính canh túc trực, những kẻ này, đến lượt mình, cũng bị những lính canh khác nấp sau tường theo dõi. Nô tì phải nếm thức ăn của nhà vua xem có độc hay không. Còn vua thì phải ngủ mắt nhắm mắt mở hoặc khóa trái cửa bên trong. Trong trường hợp có chính biến thì phải có một lối đi ngầm, bí mật cho vua thoát ra khỏi trung tâm - lối đi có một cái đòn bẩy sẽ phá đá đỉnh vòm của cung điện và làm cho nó đổ ập xuống đầu triều thần tạo phản của y. Arthashastra không quên cảnh báo bạo chúa rằng y không thể lúc nào cũng thắng. Y có thể trở nên lỗi lạc nhờ tham vọng hay ý thức trách nhiệm, nhưng quyền lực của y càng tuyệt đối thì y càng bị thù ghét, và y càng trở thành tù nhân trong chính cái bẫy của mình. Mạng nhện tóm con nhện. Y không thể rong chơi nhàn nhã trên phố xá và công viên trong kinh đô của chính mình, hay ngồi một mình trên bãi biển nghe sóng vỗ và ngắm mòng biển. Bằng cách nô dịch kẻ khác thì chính y cũng trở thành tên nô lệ khốn khổ nhất trong những kẻ nô lệ.

Chẳng có gì thất bại bằng thành công - vì nhiệm vụ tự đặt ra của xã hội và mọi thành viên của nó là một sự mâu thuẫn: ép buộc phải xảy ra những chuyện vốn chỉ chấp nhận được khi chúng xảy ra mà không bị ép buộc. Điều này vốn nảy sinh từ định nghĩa con người là một nhân tố độc lập - trong vũ trụ chứ không phải của vũ trụ - phải gánh vác nhiệm vụ nặng nề là bắt thế giới phải theo ý muốn của mình. Dù có giáo huấn hay răn dạy đến đâu đi nữa cũng không thể nào cải hóa được loại người đã được định nghĩa như vậy, vì cái ảo giác thôi miên thấy bản thân là cái gì đó phân ly với thế giới, làm cho y không thể nhìn ra sự sống là một hệ thống phối kết hợp giữa địa chất và sinh học. Đương nhiên, hệ thống bao gồm những cuộc giao tranh: chim chóc đấu với sâu bọ, ốc sên với rau diếp, nhện với ruồi. Nhưng những cuộc giao tranh này được hàm nghĩa là chúng không vượt khỏi tầm kiểm soát, không có loài nào là kẻ chiến thắng vĩnh viễn. Chỉ có con người mới cố loại bỏ địch thủ tự nhiên của mình trong niềm tin đinh ninh y là, hay nên là, loài tối thượng. Cũng như ta trồng rau, chăn nuôi gia súc, gia cầm lấy thực phẩm vì nhận ra ta nhờ vào những sinh vật này mà sống, ta cũng nên nhận ra là những sinh vật thù địch rình rập con người - côn trùng, vi trùng, và nhiều loại nấm khác nhau - thực ra là thù/bạn.

←[Continue]

←[En]

Một phụ nữ New York, khi tiếp đãi một vị khách chính trị gia từ Pakistan, có đề cập nhu cầu cấp bách cần phải hạn chế sinh đẻ ở châu Á, và những việc đã được thực hiện ở Pakistan. Bà đã cực kỳ bối rối khi nghe đáp lại rằng cả chiến dịch tuyên truyền sinh đẻ có kế hoạch ấy chỉ là nỗ lực của người da trắng nhằm duy trì sự ưu việt của mình đối với các chủng tộc da màu. Tôi đã bảo bà đáng ra nên trả lời rằng, “Thật ra thì không đâu. Chúng tôi chỉ muốn giúp các bạn xén tỉa các cây ăn trái xinh đẹp của các bạn thôi.”

Sở dĩ như vậy là vì kẻ thù/bạn của con người là những người tỉa cây của hắn. Họ ngăn y khỏi nguy cơ tự hủy diệt bằng sự sinh sản quá độ, để một kẻ chết vì sốt rét hay bệnh lao phải được tôn trọng ít ra cũng ngang bằng với kẻ hy sinh cho đất nước ngoài chiến trường. Y đã nhường chỗ cho những người còn lại là chúng ta, và những vi khuẩn đã giết chết y cần phải được chào đón với tinh thần thượng võ đúng cách như một kẻ thù danh dự. Vấn đề không phải là ta nên tức thì bỏ penicillin hay DDT[35], mà là ta nên nỗ lực kiểm soát kẻ thù, chứ không phải loại trừ y. Ta phải học cách gia nhập vòng hợp tác và xung khắc, cộng sinh và săn mồi, những thứ cấu thành sự cân bằng tự nhiên, vì một loài chiến thắng mãi sẽ hủy diệt, không chỉ bản thân nó, mà còn mọi sự sống khác trong môi trường của nó.

←[Continue]

←[En]

Chúng ta phản đối lý thuyết đòi “quyền được sống” cho các kẻ thù tự nhiên của người như căn bệnh ung thư hay lũ muỗi vì thông cảm với những cá nhân phải chịu đựng chúng. Hoàn toàn đúng khi lập luận, theo nghĩa trừu tượng, rằng dân số loài người phải được cắt giảm, nhưng hễ bệnh tật động đến tôi là tôi chạy đi tìm bác sĩ. Vậy thì lời kêu gọi “tình nguyện bị cắt giảm” làm sao thành công được? Trong nền văn minh phương Tây, chúng ta không bỏ rơi trẻ sơ sinh ốm yếu, bắn chết kẻ tâm thần, để người đói chết, hay bỏ mặc người bệnh tật chết ngoài đường. (Ít nhất thì cũng không phải trong những giai đoạn sáng sủa). Vì lý tưởng cao cả nhất của nền văn hóa của chúng ta là quyền có công bằng, sức khỏe, tài sản, hay quyền “sống, tự do, và mưu cầu hạnh phúc” của mọi cá nhân. Ý tưởng về bản ngã cá nhân là một ảo tưởng, một đòn tấn công vào chính giá trị thiêng liêng nhất này, mà không có nó thì con người văn minh sẽ rơi trở lại đẳng cấp cu li hay kiến thợ để trở thành một đám đông có tổ chức, ở đó con người cá biệt hoàn toàn có thể bị loại trừ.

Trong Thế chiến II, một người bạn của tôi thường đưa nhân công Trung Hoa qua Hump bằng đường không để làm việc ở đầu Nam đường Burma. Chuyến bay dài nên dĩ nhiên rất lý tưởng để chơi cờ bạc, nhưng vì họ không có đủ tiền mặt để làm cho trò chơi thú vị, nên tiền đặt cược là kẻ thua sau cùng sẽ phải nhảy khỏi máy bay. Không có dù. Phản ứng tự nhiên của chúng ta là những kẻ ấy không còn là người. Giống như gia quyến và nô tì của các vị vua thời xưa bị chôn sống theo vị vua băng hà, như Thomas Mann[36] chỉ ra, dường như họ là những khuôn mặt không có gáy - chỉ là những mặt nạ, hay những vai diễn không còn giá trị sử dụng hay ý nghĩa nữa; ong thợ không còn ong chúa. Dù người Anh đã thực hiện những hành vi độc ác nào ở Ấn Độ đi nữa thì lương tri Cơ Đốc giáo của họ cũng phải chùn lại trước tục sati, tục đòi hỏi một góa phụ phải quyên sinh tại đám tang của chồng. Chúng ta cảm thấy, người thực sự văn minh không phải là những bộ mặt trên trời mà là những cái đầu hoàn chỉnh chứa đựng linh hồn, mỗi người là một giá trị vô tận trong mắt Thượng đế.

←[Continue]

←[En]

Như vậy, một mặt, ta có cá thể thiêng liêng - bản ngã cá nhân độc hữu, tồn tại phân biệt với cả thiên nhiên lẫn Thượng đế - được định nghĩa bởi cái xã hội gần như đồng thời ra lệnh cho y vừa phải tự do vừa phải tuân thủ. Ở cực kia là tên cu li, là con ốc trong guồng máy tập thể công nghiệp, hay chỉ là “tay máy” (như người ta thường gọi công nhân xưởng máy). Nếu ta tin rằng bản ngã cá nhân là điều thiên phú cho hết thảy mọi người, thay vì là sự khác biệt do một quy ước xã hội, thì số phận của tên cu li quả thật tăm tối - vì ta thấy y như một kẻ bị đè nén và tuyệt vọng, dù có thể chính xã hội của y chưa bao giờ định nghĩa y như thế.

Tuy nhiên, không loại trừ một khả năng thứ ba. Có thể xem cá nhân không phải là một con người riêng biệt hay một cái máy làm việc hình người thực hiện công việc nhàm chán. Thay vì vậy, có thể xem cá nhân là một trung tâm ý thức, biểu hiện toàn thể vũ trụ. Cá nhân có thể là hiện thân của Đại Ngã, của Thượng đế, hay bất cứ gì người ta có thể chọn để gọi NÓ. Cách nhìn không mâu thuẫn với quan điểm đã có của chúng ta về cá nhân thiêng liêng. Đồng thời, nó giải quyết được nghịch lý bản ngã cá nhân, nhờ đó con người đạt được “địa vị tôn quý” của kẻ độc nhất vô nhị không thể thay thế, nhưng phải trả giá bằng nỗi sợ chết triền miên. Ảo giác phân ly ngăn không cho ta thấy nâng niu bản ngã là nâng niu khổ não. Ta không nhận ra rằng cái gọi là sự quan tâm đến các quyền và tự do của cá nhân chẳng qua chỉ là một khuôn mặt khác của nỗi sợ chết hay sợ bị hắt hủi trong ta. Khi quá nhấn mạnh vào cái tôi riêng biệt của mình, bản ngã cá nhân đang cưa đứt cành cây mà y ngồi, và rồi mỗi lúc một lo lắng hơn về cú rơi sắp xảy ra!

←[Continue]

←[En]

Hơn nữa, phải nói rõ rằng cái ảo giác bản ngã không hề là đặc tính thiết yếu của cá thể và cả của cơ thể người của y. Con người có thể tồn tại và thể hiện đặc tính cá nhân của mình mà không cần đến ảo tưởng ấy. Bởi vì mỗi cá nhân là một biểu hiện độc nhất, không lặp lại của Toàn thể chính xác như mỗi cành cây đều là một nhánh duy nhất của cái cây. Để thể hiện tính cá thể, mỗi cành phải có mối liên hệ tinh nhạy với cây, cũng như mấy ngón tay cử động riêng rẽ và khác nhau của ta phải có một mối liên hệ tinh nhạy với toàn thân. Điều quan trọng, nhưng hiếm khi được nhắc lại, là sự phân biệt không phải là sự tách rời. Cái đầu và bàn chân khác nhau, nhưng không tách biệt nhau, và tuy rằng con người không liên hệ với vũ trụ theo đúng mối tương quan tự nhiên như cành với cây hay bàn chân với đầu, thế nhưng y vẫn liên hệ - bằng những mối tương quan theo quy luật tự nhiên phức tạp mà thú vị. Cái chết của cá nhân không phải là dứt lìa mà chỉ là lui về. Thi thể giống như một dấu chân hay một tiếng vọng - là vết tích dần tan của thứ mà Ngã đã ngừng sắm vai.

Như vậy, sự phân biệt giữa các cá thể có ý nghĩa lớn, vì về nguyên tắc, sự đa dạng tô điểm cuộc sống. Tuy nhiên, ý nghĩa này sẽ không được đề cao, khi trong quá trình giáo dục, con người bị gán cho định nghĩa mâu thuẫn về tính cá thể. Xã hội chúng ta - tức là chính chúng ta, mỗi người chúng ta - đang xác định con người như vòng tròn khép kín, ra lệnh cho y tự do và tách biệt với thế giới. Nhưng về bản chất y không là như thế, vì nếu y tự do và tách biệt, thì bản thân mệnh lệnh ấy là vô nghĩa. Trong tình cảnh ấy, xã hội chỉ nhồi nhét được cho y ảo tưởng về sự riêng biệt, tương tự như các mệnh lệnh của một bác sĩ thôi miên có thể tạo ra ảo giác.

←[Continue]

←[En]

Bị lừa gạt như vậy nên cá nhân, thay vì thực hiện chức năng duy nhất của y trong thế giới, lại kiệt sức và tuyệt vọng khi cố hoàn thành những mục tiêu tự mâu thuẫn. Vì giờ đây định nghĩa phổ biến về y là một con người riêng biệt mắc kẹt trong một vũ trụ vô tâm và xa lạ, nhiệm vụ chính của y là chiếm ưu thế trước vũ trụ và chinh phục thiên nhiên. Điều này hiển nhiên là vô lý, nhưng vì vậy cá thể được dạy phải sống, làm việc cho một tương lai nào đó, vì trong hiện tại y sẽ không khi nào đạt được các mục đích. Chẳng mấy chốc y liền tin rằng nguyện vọng không thể đó của y cuối cùng sẽ thành hiện thực, nếu không với y thì ít ra cũng với con cháu hắn. Bằng cách ấy, chúng ta nuôi dưỡng một kiểu nhân loại không có khả năng sống trong hiện tại - nghĩa là, sống thực sự.

Nếu người ta không thể sống trọn vẹn trong hiện tại thì tương lai là một trò lừa bịp. Chẳng ích gì khi toan tính cho một tương lai mà ta sẽ không bao giờ được hưởng. Khi những toan tính đã thành, ta vẫn sẽ sống cho một tương lai khác nào đó xa hơn. Ta sẽ không bao giờ, không bao giờ có thể ngả mình mãn nguyện mà nói, “Giờ thì mình đã đến đích rồi!” Toàn bộ nền giáo dục đã tước đoạt của ta khả năng này vì nó hướng ta đến tương lai, thay vì chỉ cho ta cách sống với hiện tại.

←[Continue]

←[En]

Nói cách khác, ta đã bị thôi miên hay tập nhiễm bởi một hệ thống quy trình giáo dục được sắp xếp thành các bậc hay các cấp học, được cho là sẽ dẫn đến Thành tựu cao nhất nào đó. Đầu tiên là nhà trẻ hay mẫu giáo, rồi đến các lớp của bậc tiểu học, hướng ta đến cái thời điểm trọng đại là trường trung học! Nhưng rồi lại thêm nhiều bậc nữa, lên và lên mãi đến cái mục tiêu khao khát là đại học. Ở đây, nếu ta thông minh, ta có thể ở lại vô hạn định bằng cách vào cao học và trở thành một sinh viên suốt đời. Nếu không thì ta cũng từng bước một, tiến về cái Thế giới Bên ngoài rộng lớn là gây dựng gia đình, công việc, và nghề nghiệp. Thế nhưng, ngày tốt nghiệp là một thành tựu rất ư tạm bợ, vì với cuộc hẹn quảng cáo bán hàng đầu tiên thì ta sẽ rơi trở lại đúng cái hệ thống cũ, bị hối thúc phải hoàn thành chỉ tiêu (và nếu ta làm được, người ta sẽ giao cho ta một chỉ tiêu cao hơn nữa), và thế là ta leo dần lên tới chức giám đốc bán hàng, phó chủ tịch, và, cuối cùng, giám đốc cơ sở kinh doanh của riêng mình (ở tuổi khoảng bốn mươi đến bốn lăm). Trong thời gian đó, các nhân viên bảo hiểm và đầu tư thuyết phục ta để tâm đến các kế hoạch Hưu trí - cái mục tiêu thực sự sau cùng là có thể ngả lưng hưởng thành quả mọi công sức của mình. Nhưng khi cái ngày đó đến, những lo âu và gắng gỏi của ta sẽ để lại cho ta một trái tim yếu ớt, hàm răng giả, chứng rối loạn tuyến tiền liệt, liệt dương, mắt mờ, và khả năng tiêu hóa kém.

Tất cả những thứ này có thể là tuyệt vời nếu, ở từng giai đoạn, ta đã có thể coi nó như một trò chơi, thấy công việc của ta hấp dẫn như trò xì phé, cờ vua, hay câu cá. Nhưng với phần lớn chúng ta thì một ngày được chia thành thời gian làm và thời gian chơi, công việc chủ yếu gồm những nhiệm vụ mà người khác trả lương để ta làm vì chúng hết sức vô vị. Do vậy, ta làm việc, không phải vì chính công việc, mà vì tiền - và tiền sẽ đem lại cho ta cái ta thực sự muốn trong những giờ rảnh rỗi và vui chơi. Ở Mỹ, ngay cả người nghèo cũng có nhiều tiền hơn so với hàng triệu người gầy gò bất hạnh ở Ấn Độ, châu Phi, và Trung Quốc, trong khi các tầng lớp trung lưu và thượng lưu của ta (hay ta nên dùng từ “nhóm có thu nhập”?) xa hoa như những ông hoàng. Thế nhưng, nói chung, họ ít biết hưởng vui thú. Chỉ bằng tiền không mua được vui thú, dù tiền có thể được việc. Vì thưởng thức là một nghệ thuật và là kỹ năng mà ta có ít năng khiếu hay năng lực cho nó.

←[Continue]

←[En]

Tôi sống gần một cảng biển đặc kín thuyền buồm và các con tàu xa hoa chẳng mấy khi được sử dụng, vì điều khiển tàu là một nghệ thuật đáng nể nhưng khó, mà chủ nhân của những món đồ xa xỉ này không có thời gian để tập luyện. Họ mua tàu vừa như một biểu tượng địa vị vừa như một món đồ chơi, nhưng khi khám phá ra nó chẳng phải đồ chơi (như được quảng cáo) thì họ mất hứng. Cũng đúng như vậy với món hàng hóa giải trí thừa thãi và lạ lùng mà ta mua. Thực phẩm ê hề, nhưng ít ai biết nấu. Vật liệu xây dựng nhiều cả về số lượng lẫn chủng loại, vậy mà hầu hết nhà cửa trông cứ như được xây nên bởi kẻ mới nghe nói về ngôi nhà chứ chưa hề trông thấy một ngôi nhà nào. Lụa, vải lanh, len, và vải bông thì dồi dào về màu sắc và hoa văn, vậy mà đa số đàn ông ăn mặc như sinh viên thần học hay người làm dịch vụ tang lễ, trong khi đàn bà làm nô lệ cho trò chơi thời trang với luật chơi cơ bản “Tôi bắt kịp mốt trước cô”. Thị trường vật liệu cho họa sĩ và nhà điêu khắc đã nở rộ chưa từng có trong lịch sử, nhưng các bức tranh trông cứ như thể được làm bằng phân hay giấy bìa vụn, còn tượng thì như cái máy chữ lam nham hay khúc than củi từ một nhà xí cháy rụi[37]. Ta có không biết bao nhiêu là chồng đĩa nhạc thuộc mọi thời đại và mọi nền văn hóa, với những phương tiện tuyệt hảo nhất để nghe chúng. Nhưng ai thực sự lắng nghe? Chắc là mấy tay hút cần sa.

←[Continue]

←[En]

Điều này có lẽ là một sự phóng đại theo tinh thần Henry Miller[38]. Tuy nhiên, càng lúc tôi càng thấy danh tiếng của chủ nghĩa duy vật Mỹ thiếu căn cứ đến mức nào – với điều kiện, chúng ta sẽ coi một người duy vật là người hưởng thụ trong thế giới vật chất và ham mê vật chất. Theo nghĩa này, chúng ta chắc chắn là những nhà duy vật siêu đẳng khi chế tạo ra máy bay phản lực, nhưng khi ta trang hoàng bên trong lũ quái vật hoành tráng này để hành khách được tiện nghi thì hoàn toàn lòe loẹt vớ vẩn. Những cô gái đi giày cao gót, hông lép, nom như búp bê, dọn những bữa ăn vô vị đã được hâm nóng. Bởi vì thú vui của ta không phải là thú vui vật chất mà chỉ là biểu tượng của thú vui - những thứ được gói ghém long lanh nhưng bên trong kém chất lượng.

Giải thích thật đơn giản: phần lớn sản phẩm của ta được những người không hứng thú làm ra chúng tạo nên, dù với tư cách là ông chủ hay công nhân. Mục tiêu của họ trong doanh nghiệp không phải là sản phẩm mà là tiền, và do vậy mọi mánh lới được đem ra dùng để cắt giảm chi phí sản xuất và bằng mánh khóe làm màu mè, đóng gói, họ lừa bịp người mua tin rằng sản phẩm được sản xuất tốt và thật. Ngoại lệ duy nhất là những sản phẩm buộc phải xuất sắc chỉ vì lý do an toàn hay giá đắt - máy bay, máy tính, tên lửa vũ trụ, các dụng cụ khoa học, vân vân.

←[Continue]

←[En]

Nhưng toàn bộ hệ thống này là một vòng luẩn quẩn, bởi vì anh làm ra tiền rồi thì sẽ dùng tiền để mua gì? Những đồ giả phô trương khác do các nhà sản xuất mê tiền khác làm ra. Không có nhiều hàng hóa thực sự giá trị trên thị trường được nhập khẩu từ các nước “chậm tiến”, nơi người nông dân và thợ thủ công vẫn còn lấy làm tự hào về lao động của mình. Chẳng hạn, bang Oaxaca ở Mexico sản xuất ra một trong những loại chăn tốt nhất thế giới, và người tiêu dùng Mỹ đã cố nhập về thật nhiều loại chăn này. Nhưng có nhiều tiền đến đâu đi nữa cũng không thể giúp số thợ thủ công ít ỏi có đủ thời gian đáp ứng được đơn đặt hàng. Nếu họ muốn có đơn đặt hàng, họ phải bắt đầu gian lận và sản xuất ra chăn kém chất lượng hơn. Giải pháp duy nhất sẽ là đào tạo ra hàng trăm thợ thủ công mới. Nhưng Oaxaca vừa mới có truyền hình và đã có giáo dục công được một thời gian, làm sao những thanh niên đầy triển vọng lại muốn phí cả ngày ngồi dệt chăn?

Những điều này không có gì lạ, vì các nhà thơ và hiền triết hàng thế kỷ nay vẫn luôn nhắc rằng mọi thành công trên cõi thế đều chỉ là phù hoa. “Những niềm hy vọng ở chốn trần gian mà người ta tha thiết rồi cũng sẽ tan thành tro bụi mà thôi”, hoặc có thể nói bằng thứ ngôn ngữ hiện đại hơn, khi miệng ta vừa nhỏ dãi vì món khoái khẩu tuyệt vời thì đã hóa ra nó chỉ là hợp chất của thạch cao, giấy bồi, và keo dán. Có đủ mùi vị. Tôi đã suy tính đến việc đưa thứ này vào thị trường như một chất phổ quát, một prima materia (vật chất cơ bản), để tạo ra tất cả - nhà cửa, nội thất, hoa, bánh mì (họ đã dùng nó rồi), táo, và thậm chí con người.

←[Continue]

←[En]

Thế gian, các nhà thông thái nói, là ảo ảnh. Trong đó, tất cả luôn luôn sụp đổ, và chúng ta không có chút khả năng nào để chặn đứng sự sụp đổ này. Hơn thế nữa, ta càng gắng nắm chặt cái rỗng không hư huyễn này thì nó càng vỡ vụn nhanh chóng hơn trong tay. Nền văn minh công nghệ phương Tây, cho đến lúc này, là nỗ lực tuyệt vọng nhất của con người để chiến thắng trong cuộc chơi - hiểu, kiểm soát, và xử lý bóng ma hư ảo gọi là cuộc sống này. Và rất có thể chính sức mạnh cùng với kỹ năng của nền văn minh ấy sẽ khiến giấc mơ-cuộc sống tan vỡ nhanh hơn ta nghĩ. Nhưng để điều này không xảy ra, sức mạnh kỹ thuật phải nằm trong tay một kiểu người mới.

Thời xưa, nhận ra sự vô thường của thế gian thường đưa người ta đến chỗ “xa lánh bụi trần”. Một mặt, các nhà tu khổ hạnh, thầy tu, và ẩn sĩ cố diệt dục để nhìn thế gian bằng sự nhẫn nhục từ bi, hay ngày càng lui vào những tầng sâu tâm thức để hòa nhập hoàn toàn với Ngã trong trạng thái đại tịch lặng và vĩnh hằng. Mặt khác, một số người lại cảm thấy rằng cõi đời là một trạng thái thử thách, nơi của cải vật chất phải được dùng trên tinh thần cần kiệm, như những khoản vay từ Thượng đế, và việc quan trọng nhất ở đời là một lòng tận tụy yêu thương Thượng đế và con người.

←[Continue]

←[En]

Thế nhưng, cả hai phản ứng này đều dựa trên giả định ban đầu rằng cá nhân là bản ngã tồn tại riêng lẻ, và vì giả định này là tác phẩm của tình thế tiến thoái lưỡng nan nên bất kỳ nhiệm vụ nào được thực hiện trên cơ sở này - kể cả tôn giáo - cũng sẽ là thất sách. Chính vì từ đầu nó đã là một trò chơi khăm nên bản ngã cá nhân chỉ có thể có một phản ứng giả dối với cuộc sống. Bởi nếu chỉ theo cái nhìn của kẻ đứng ngoài - như thể là ai đó hoàn toàn khác chứ không phải chính y - thì thế giới là một ảo ảnh vẫn mãi khó nắm bắt và vẫn mãi gây thất vọng, mà y cứ cố níu kéo. Không có sinh và diệt, và không có sự chuyển hóa bất tận các hình thái sống, thế giới sẽ tĩnh tại, phi nhịp điệu, phi vũ điệu, giống như bị ướp khô.

Nhưng phản ứng thứ ba thì khả dĩ. Không xa lánh thế gian, mà tận lực hợp tác với thế giới trong hiện tại. Ở tầng cấp này, thế giới được tiếp nhận như một hệ thống hài hòa chứa đựng trong nó các xung đột, như một quá trình toàn vẹn vĩnh cửu, và là Ngã đích thực duy nhất của chúng ta. Nhận thức này đã tồn tại trong chúng ta theo nghĩa là thân thể ta biết nó, xương, thần kinh và các giác quan của ta biết nó. Nhưng có vẻ như chúng ta không biết nó, chỉ bởi tia sáng chú tâm có ý thức mỏng manh của ta đã được chỉ dạy bỏ qua điều này, và được dạy kỹ đến mức chúng ta quả thực đã thành những đồ giả chính hiệu.

—ooOoo—

←[Chapter 4]

←[En]

- BỐN -

THẾ GIỚI LÀ THÂN TA

Giờ đây, chúng ta đã nhận ra rằng, nhiều thứ ta thường cảm thấy là thực tại nền tảng của tự nhiên hóa ra lại là các hư cấu của xã hội, xuất phát từ lối tư duy phổ biến hoặc mang tính truyền thống về thế giới. Những hư cấu đó gồm:

1. Ý niệm rằng thế giới được tạo thành từ các phần hay các vật thể riêng biệt.

2. Sự vật là những hình thái khác nhau của một chất cơ bản nào đó.

3. Các cá thể người cũng là những sự vật như vậy, trong chúng cư ngụ và phần nào bị kiểm soát bởi các bản ngã độc lập.

4. Những cực đối lập trong các mối tương quan, như ánh sáng/bóng tối, vật rắn/không gian, thực chất nằm trong mối xung đột có thể kết thúc bằng chiến thắng vĩnh viễn của một trong các cực.

5. Chết là cái ác, nên cuộc sống là cuộc chiến đấu liên tục chống lại nó.

6. Con người, trong tư cách cá thể lẫn tập thể, cần có tham vọng trở thành loài đứng đầu các loài và kiểm soát tự nhiên.

Những điều hư cấu chỉ có ích chừng nào còn được xem là hư cấu. Bấy giờ chúng chỉ là những cách “hình dung” về thế giới mà ta chấp nhận tin để có thể hợp tác hành động, như ta thỏa thuận về inch và giờ, số và chữ, các hệ thống toán học và ngôn ngữ. Nếu ta không có quy ước về những đơn vị đo lường thời gian và không gian, tôi sẽ chẳng tài nào hẹn với bạn tại góc đường Bốn mươi hai và đại lộ Năm lúc 3 giờ chiều, Chủ nhật, ngày 4 tháng Tư.

←[Continue]

←[En]

Nhưng rắc rối nảy sinh khi hư cấu được coi là thực. Do vậy, vào năm 1752, khi chính phủ Anh tiến hành cải cách lịch, đề xuất đổi ngày 2 tháng Chín năm đó thành ngày 14 tháng Chín, thì nhiều người ngỡ là đòi họ bị lấy đi mất mười một ngày, nên tất cả chạy tới Westminster mà gào lên, “Trả lại mười một ngày cho chúng tôi!” Những nhầm lẫn giữa thực tế và hư cấu như vậy gây khó khăn cho việc mở rộng phạm vi chấp nhận đối với các đạo luật chung, ngôn ngữ, cách đo lường, và các thiết chế hữu ích khác, cũng như cho việc cải tiến những điều kiện đã được áp dụng.

Nhưng, như ta đã thấy, những rắc rối nghiêm trọng hơn nảy sinh khi ta lẫn lộn chính mình và những mối quan hệ cơ bản giữa ta và thế giới với những hư cấu (hay các hình ảnh của tư tưởng) tự thân là mâu thuẫn vốn vẫn được thừa nhận, không cần xem xét. Ở đây, như ta cũng đã thấy, vấn đề “cốt yếu” nhất là chúng ta tự định nghĩa sai về mình, coi con người là một tồn tại độc lập và riêng biệt trong thế giới, chứ không phải là một hành động đặc biệt của thế giới. Một phần khó khăn của chúng ta là ở chỗ quan niệm thứ hai dường như làm con người chẳng khác nào con rối, bởi vì, khi cố tiếp nhận hay cố hiểu quan niệm thứ hai đó, ta vẫn còn trong vòng cương tỏa của quan niệm thứ nhất. Vì khi chúng ta nói con người là một hành động của thế giới, chúng ta không định nghĩa y như một “sự vật” bất lực bị mọi “sự vật” khác lôi kéo. Ta phải vượt ra ngoài giới hạn cái nhìn của Newton về thế giới như một tập hợp các trái bóng bi-a mà trong đó từng trái riêng lẻ thụ động bị các trái còn lại đánh văng tứ phía! Chớ quên rằng sự say mê của Aristotle và Newton với thuyết quyết định nhân quả có nguyên nhân của nó. Vấn đề là họ cố giải thích một vật hay sự kiện chịu ảnh hưởng của những thứ khác ra sao, mà quên rằng sự phân chia thế giới thành những vật và sự kiện riêng lẻ là một quy ước. Bởi khi chỉ ra rằng những sự kiện nào đó liên hệ nhân quả với nhau, chúng ta chỉ xác nhận một cách vụng về rằng chúng là những chi tiết của cùng một sự kiện, như đầu và đuôi của một con mèo.

←[Continue]

←[En]

Điều quan trọng là cần hiểu thấu đáo quan điểm này: vật tự thân (ding an sich của Kant), dù là thú vật, cây cỏ, hay khoáng chất, không chỉ là không thể nhận biết, mà nó không tồn tại. Hiểu được điều này là rất quan trọng, không chỉ để đầu óc được thanh thản, lành mạnh mà còn vì những lý do “thiết thực” nhất của kinh tế học, chính trị học, và công nghệ. Những dự án thực tiễn của ta biết bao lần trở nên rối loạn do không thể thấy được con người cá thể, dân tộc, thú vật, sâu bọ, và cây cỏ tự thân không tồn tại hay không tồn tại đối với chính chúng. Vấn đề không chỉ ở chỗ sự vật tồn tại trong mối liên kết với nhau, mà còn ở chỗ những thứ được gọi là “sự vật” chỉ đơn giản là những đoạn nằm trong một quá trình. Khi xem xét quá trình này, ta luôn có thể nhận ra những nét khác biệt thu hút sự chú ý của mình. Tuy nhiên, cần ghi nhớ rằng khác biệt không có nghĩa là tách biệt độc lập. Dù đầu ngọn sóng có rõ ràng đẹp đẽ đến đâu thì nó cũng vẫn phải “đi liền” với đường cong êm đềm và mờ nhạt hơn của hõm sóng. Cũng vậy, những chấm sao sáng luôn “điliền” (giả sử tôi có thể tạo ra một từ như vậy)[39]. Với nền không gian tăm tối.

Trong lý thuyết Gestalt[40] về nhận thức, nguyên tắc này được gọi là quan hệ hình/nền. Lý thuyết này khẳng định, nói vắn tắt, là không thể nhận biết một hình nếu không đặt hình đó trong tương quan với một nền. Chẳng hạn, nếu anh đến gần tôi tới mức đường nét cơ thể tôi nằm ngoài tầm nhìn của anh, “vật” mà anh thấy sẽ không còn là cơ thể tôi nữa. Sự chú ý của anh khi đó sẽ bị một cái nút áo khoác hay chiếc cà vạt “thu hút”, lý thuyết này cũng khẳng định rằng, trên bất kỳ một nền cụ thể nào, sự chú ý của ta gần như tự động bị “lôi kéo” bởi bất kỳ hình thù chuyển động nào (trái với nền tĩnh) hay bởi bất kỳ chi tiết nào hoặc có đường viền hoặc tinh xảo (trái với nền không đường nét, đơn sơ hơn).

←[Continue]

←[En]

Do vậy mà khi tôi vẽ hình sau lên một bảng đen

rồi hỏi, “Tôi vừa vẽ cái gì đây?” thì nói chung ai cũng sẽ xác định nó là một vòng tròn, một trái bóng, một cái đĩa, hay một chiếc nhẫn. Hiếm hoi lắm mới có người trả lời, “Một bức tường có một cái lỗ.”

Nói cách khác, ta không dễ dàng nhận thấy tất cả mọi chi tiết của thế giới đều có chung ranh giới với những vùng bao quanh chúng - rằng nét ngoài của hình vẽ chính là nét trong của nền. Ta hãy giả sử rằng cái hình vòng tròn/lỗ của tôi sẽ chuyển qua một loạt hình thù sau:

Hầu hết mọi người ngay sau đó sẽ gán chuyển động hay hành động cho vùng được bao quanh như thể nó là một con trùng biến hình. Nhưng cũng có thể tôi vừa vẽ những vệt khô trên một làn nước mỏng loang ra trên một mặt bàn bóng láng. Nhưng vấn đề là, trong mọi trường hợp, chuyển động của bất kỳ chi tiết nào trong thế giới cũng không thể được xem như chuyển động chỉ của cái bên trong hoặc chỉ của một mình cái nền. Chúng chuyển động cùng nhau.

←[Continue]

←[En]

Chúng ta gặp khó khăn hơn nếu nhìn cả sự hiện diện lẫn chuyển động của cái nền trên tất cả các bức tranh đơn giản này trong tình huống liên quan đến hành vi của các vật sống. Vì khi quan sát đàn kiến lăng xăng đây đó trên một nền đất phẳng, hay mọi người đi lại nhàn nhã trên quảng trường, ta thấy dường như chỉ có lũ kiến và người mới tạo ra chuyển động. Nhưng các ví dụ với kiến và người ở đây thực ra chỉ là một dạng đặc biệt phức tạp thuộc trường hợp chuyển động đơn giản của ba trái bóng trong không gian, mà trước đó, khi xem xét các trái bóng, chúng ta đã đi đến kết luận là toàn thể cấu hình (Gestalt) cùng chuyển động - không chỉ riêng các trái bóng, không chỉ riêng không gian, thậm chí cũng không phải tổ hợp các trái bóng và không gian, mà đúng hơn là một trường các vật thể/không gian thống nhất, trong đó các trái bóng và các khoảng trống bao quanh chúng là các cực.

Ngộ nhận rằng các sinh vật hoàn toàn tự chuyển động rất có sức thuyết phục, chừng nào chúng ta còn chưa tìm cách mô tả hành vi của chúng một cách toàn diện, giống như các nhà khoa học. Và một nhà khoa học, dù là nhà sinh vật học, xã hội học, hay vật lý học, sẽ sớm nhận ra rằng ông ta không thể nói các sinh vật đang làm gì, nếu không đồng thời mô tả hành vi của môi trường xung quanh chúng. Rõ ràng, không thể mô tả một sinh vật đang bước đi chỉ ở cử động chân, vì phương hướng và tốc độ của chuyển động này phải được mô tả trên cái nền mà sinh vật di chuyển. Hơn nữa, sự di chuyển này hiếm khi ngẫu nhiên. Nó liên quan đến nguồn thực phẩm trong vùng, đến hành vi thân thiện hay thù địch của các sinh vật khác, và vô số các yếu tố khác nữa mà ta không thể xét đến ngay ở lần đầu để ý đến một con kiến lang thang. Ta mô tả hành vi con kiến càng chi tiết thì ta càng phải bao quát các vấn đề như mật độ, độ ẩm, và nhiệt độ của bầu không khí xung quanh, các loại và nguồn thức ăn của con kiến, cấu trúc xã hội của loài của nó, và của những loài lân cận mà nó có mối quan hệ cộng sinh hay săn mồi nào đó.

←[Continue]

←[En]

Khi cuối cùng cả cái danh sách dài thượt đã soạn xong, và nhà khoa học thốt lên “Xong!” vì không còn thời gian hay hứng thú nữa, rất có thể ông sẽ có cảm tưởng rằng hành vi của kiến chẳng qua chỉ là phản ứng tự động và không chủ ý đối với môi trường của nó. Nó bị cái này lôi kéo, cái kia cự tuyệt, được điều kiện này duy trì sự sống, bị một môi trường khác hủy diệt. Nhưng ta hãy giả sử rằng ông sẽ quay sang chú ý đến một sinh vật khác là láng giềng của con kiến - có thể là một bà nội trợ nơi một căn bếp lem luốc dầu mỡ - ông sẽ phải sớm kết luận rằng con kiến, cùng tất cả bạn bè và mối quan hệ của nó, là một thứ gì đó định đoạt hành vi của bà ta! Ông ta quay sang chú ý vào đâu thì cũng sẽ không phát hiện thấy những vật thể cụ thể là nguyên nhân tạo nên tình trạng của các vật thể khác. Mà thay vào đó, ông ta trông thấy những cơ cấu rỗng có các đường viền chuyển động về hướng này hay hướng khác tùy thuộc vào các áp lực bên ngoài.

Thế nhưng, nếu suy nghĩ thêm một chút về công việc đang thực hiện, nhà khoa học sẽ đi đến kết luận rằng, những mô tả này khó có thể gọi là mô tả hành vi của con kiến. Vì sao, ông ta tự hỏi, hình dung về con kiến lại không thể tách khỏi hình dung về môi trường quanh nó? Điều đó có nghĩa là vật hay thực thể ông ta nghiên cứu và mô tả đã thay đổi. Ban đầu nó là một con kiến riêng lẻ, nhưng chẳng mấy chốc nó đã trở thành toàn thể trường hoạt động mà con kiến ấy thuộc về. Điều tương tự cũng sẽ xảy ra nếu ta bắt đầu mô tả một bộ phận của cơ thể: các chức năng của nó sẽ cực kỳ khó hiểu nếu ta không xem xét trong tương quan với các bộ phận khác. Do vậy, mọi môn khoa học nghiên cứu sinh vật - vi trùng học, thực vật học, động vật học, sinh vật học, nhân học – với góc nhìn đặc thù của mình đều phải tiếp cận phát triển môn khoa học gọi là sinh thái học, nói theo nghĩa đen là “logic hộ gia đình”, hoặc nghiên cứu các trường sinh vật/môi trường. Không may, xu hướng này đụng độ với chính trị học kinh viện, vì nó dẫn đến liên kết quá nhiều ngành khoa học tri thức khác nhau, và không vừa mắt các vị chăm chăm canh giữ ranh giới giữa các lĩnh vực. Nhưng tình trạng bỏ qua các phương diện sinh thái học là điểm yếu hết sức trầm trọng của công nghệ hiện đại, và điều này gắn liền với thái độ chúng ta miễn cưỡng không muốn coi mình bình quyền cùng các thành viên còn lại trong cộng đồng toàn thể các loài sinh vật sống.

←[Continue]

←[En]

Con người khao khát thống trị thiên nhiên. Nhưng càng nghiên cứu sinh thái học, ta dường như càng cảm thấy phi lý khi nói một bộ phận nào đó của một sinh vật (hay của một trường sinh vật/môi trường), điều khiển những bộ phận khác. Một lần nọ, tay chân mồm miệng bảo nhau, “Bọn ta lo đủ hết mọi chuyện, chạy vạy nhặt nhạnh kiếm ăn rồi phải nhai cho kỹ, thế mà đồ lười dạ dày kia chẳng phải làm gì. Đã đến lúc hắn cũng phải nhúc nhắc rồi, còn bọn ta sẽ cùng đình công nhé!” Thế là hàng ngày trời cả bọn không làm lụng gì cả, và chẳng mấy chốc chúng cảm thấy cứ mỗi lúc một yếu lả đi, cho đến cuối cùng, tất cả mới nhận ra rằng dạ dày chính là của chúng, và nếu muốn tiếp tục sống, chúng phải trở lại làm việc. Nhưng ngay cả trong các sách giáo khoa về sinh lý học, chúng ta cũng nói bộ não, hay hệ thần kinh, là cơ quan “điều khiển” tim hay bộ máy tiêu hóa. Cách tiếp cận này thể hiện khuynh hướng đưa những quan kiến chính trị hời hợt vào khoa học, cứ như thể tim thuộc về não chứ không phải não thuộc về tim hay dạ dày. Nhưng sẽ là đúng hơn nếu nói, não “tự dưỡng” nhờ dạ dày, còn dạ dày “nuôi dưỡng” cho mình tại lối vào phía trên của nó một bộ não để dễ dàng lấy thức ăn hơn.

Ngay khi con người tin rằng các sự vật riêng rẽ chỉ tồn tại trong tưởng tượng của mình, thì y sẽ thấy rõ rằng những sự vật không tồn tại thì không thể “thực hiện” hành động. Cái khó là phần lớn ngôn ngữ đều được xếp đặt sao cho hành động (động từ) phải được sự vật (danh từ) làm cho chuyển động, và ta quên rằng quy tắc ngữ pháp không nhất thiết phải là các quy tắc, hay khuôn mẫu của tự nhiên. Thứ chẳng qua chỉ là một quy ước ngữ pháp này, cũng là nguyên nhân của (hoặc, hay đúng hơn, “điliền” với) những câu đố trái khoáy như tinh thần điều khiển vật chất ra sao, hay tâm trí làm cơ thể cử động ra sao. Làm sao một danh từ, theo định nghĩa thì không phải là hành động, lại có thể đưa đến hành động?

←[Continue]

←[En]

Các khoa học gia sẽ đỡ lúng túng hơn nếu họ dùng thứ ngôn ngữ, theo khuôn mẫu của thổ dân Nootka châu Mỹ, gồm có động từ và trạng từ, không dùng danh từ và tính từ. Nếu như ta có thể gọi một cái house (nhà) là housing, một cái mat (chiếu) là matting, hay một couch (trường kỷ) là seating, sao ta không được nghĩ people (người) là “peopling”, brain (não) là “braining”, hay ant (kiến) là “anting”? Theo cách đó thì trong ngôn ngữ Nootka nhà thờ là “housing religiously”, cửa hiệu là “housing tradingly”, còn một tổ ấm là “housing homely”. Nhưng ta đã quen hỏi, “Ai hay cái gì ở trong nhà? Người nào? Kiến là cái gì vậy?” Nhưng chẳng phải hiển nhiên sao khi ta nói, “Ánh chớp lóe,” thì ánh lóe cũng chính là ánh chớp, và nói như thế này là đủ rồi: “Đã có ánh chớp”? Mọi sự vật được dán nhãn bằng một danh từ thì hiển nhiên đã là một quá trình hay là hành động rồi, nhưng ngôn ngữ chứa đựng đầy những thứ kỳ quặc, như trong câu “Trời đang mưa”, “trời” được coi là nguyên nhân của hành động.

Nói “Một người đang chạy” có thực giải thích được sự chạy hay không? Trái lại, giải thích duy nhất sẽ là một mô tả về phạm vi hay hoàn cảnh mà “một sự người đi liền với sự chạy” có tính chất khác với mô tả trong đó “một sự người đi liền với sự ngồi”. (Tôi không định giới thiệu hình thái ngôn ngữ động từ vụng về và sơ khai này để sử dụng chung và thông thường. Ta phải tạo ra cái gì đó tao nhã hơn nhiều). Hơn nữa sự chạy chẳng phải là cái gì đó khác mà chính là bản thân tôi, là tôi (sinh vật) làm. Vì sinh vật khi thì là một quá trình chạy, khi thì là một quá trình đứng, đôi khi là một quá trình ngủ, vân vân, và trong mọi trường hợp, “nguyên nhân” của hành vi chính là hoàn cảnh với tư cách là một chỉnh thể - chỉnh thể sinh vật/môi trường. Quả thực, tốt hơn hết là hãy bỏ đi cái ý niệm nhân quả mà thay vào đó hãy dùng ý niệm tính tương đối.

←[Continue]

←[En]

Vẫn chưa thật chính xác khi nói rằng một sinh vật “đáp lại” hay “phản ứng” lại một hoàn cảnh cụ thể bằng cách chạy hay đứng, hay gì đi nữa. Đây vẫn còn là ngôn ngữ bi-a của Newton. Sẽ dễ dàng hơn khi nghĩ hoàn cảnh là những mô thức đang vận động, như chính sinh vật. Do vậy, trở lại với con mèo (hay catting), một hoàn cảnh có hai tai nhọn và ria ở một đầu, nhưng không có một cái đuôi ở đầu kia như sự đáp lại hay phản ứng lại ria, móng vuốt, hay bộ lông. Như người Trung Hoa nói, đó là nhiều chi tiết khác nhau trong một hoàn cảnh “tương sinh” hay bao hàm lẫn nhau như mặt sau bao hàm mặt trước, như gà bao hàm trứng - và ngược lại. Chúng tồn tại trong tương quan lẫn nhau như các cực của nam châm, chỉ là có mô thức phức tạp hơn thôi.

Hơn nữa, như mối tương quan trứng/gà cho thấy, không phải mọi khía cạnh của một hoàn cảnh tổng thể phải xuất hiện đồng thời. Sự hiện hữu của một người bao hàm cả cha mẹ, dù họ có thể đã chết từ lâu, còn sự ra đời của một sinh vật bao hàm cả cái chết của nó. Gọi sinh là nhân của diệt chẳng lẽ lại ngoa ngôn hơn gọi cái đầu con mèo là nhân của cái đuôi sao? Cầm cổ chai lên cũng bao hàm nhấc cả đáy chai, vì “hai bộ phận” xuất hiện cùng lúc. Nếu tôi cầm một đầu cây phong cầm lên, đầu kia sẽ theo sau đó một chút, nhưng nguyên tắc thì vẫn là một. Các hoàn cảnh tổng thể, do vậy, là các mô thức trong thời gian cũng như các mô thức trong không gian.

←[Continue]

←[En]

Và bây giờ chính là lúc để nói rằng tôi không cố đưa lậu vào “hoàn cảnh tổng thể” một cái lốt mới cho những “sự vật” cũ, để dùng nó mà cắt nghĩa những gì đang diễn ra trong thế giới. Hoàn cảnh tổng thể hay trường bao giờ cũng mở, vì

Những trường nhỏ có những trường lớn

Bám chặt trên lưng,

Và những trường lớn có những trường lớn hơn

Và cứ thế đến vô cùng tận.

Ta không bao giờ, không bao giờ có thể mô tả mọi chi tiết của hoàn cảnh tổng thể, không chỉ vì mỗi hoàn cảnh đều vô cùng phức tạp, mà còn vì hoàn cảnh tổng thể là vũ trụ. May thay, ta không cần phải mô tả rốt ráo hoàn cảnh nào, vì nó có một số đặc điểm xem ra nổi bật hơn các đặc điểm khác, mà qua đó ta có thể hiểu được hành vi của nhiều sinh vật khác nhau trong đó. Ta không bao giờ có được điều gì khác ngoài một phác thảo về hoàn cảnh, vậy nhưng điều này là đủ để thấy rằng hành động (hay quá trình) phải được hiểu, hay được giải thích theo hoàn cảnh, cũng như từ ngữ phải được hiểu trong ngữ cảnh của câu, đoạn, chương, sách, thư viện, và... chính cuộc sống.

←[Continue]

←[En]

Tóm lại: không có sự vật hay sinh vật nào tồn tại một mình, cũng vậy, nó không hành động một mình. Vả lại, mỗi sinh vật là một quá trình, do vậy mà sinh vật không khác với hành động của nó. Nếu diễn đạt một cách vụng về thì nó là cái nó làm. Chính xác hơn, sinh vật, bao gồm cả hành vi của nó, là một quá trình chỉ có thể hiểu được trong tương quan với quá trình rộng hơn và dài hơn của môi trường của nó. Vì điều chúng ta muốn nói khi dùng từ “hiểu” hay “lĩnh hội” là thấy các bộ phận khớp thành một chỉnh thể ra sao, và rồi nhận ra là chúng không tạo nên chỉnh thể, như ta ráp một trò ghép hình, mà cái chỉnh thể là một hình mẫu, một đường lượn sóng phức hợp, không có các bộ phận tách biệt. Bộ phận là sự hư cấu của ngôn ngữ, của phép tính nhìn thế giới qua một tấm lưới khiến cho thế giới có vẻ như bị chia cắt thành nhiều mảnh. Bộ phận tồn tại chỉ nhằm mục đích hình dung và mô tả, và khi ta hình dung ra thế giới, ta lại đâm ra hoang mang không biết mình có luôn luôn nhớ nổi tất cả các mảnh ấy hay không.

Một khi điều này sáng tỏ, tức là ta đã đập tan câu chuyện hoang đường về Vũ trụ Hoàn toàn Tự động, trong đó ý thức và trí tuệ con người là một cơ may giữa vô số cái phi lý. Vì nếu hành vi của một sinh vật chỉ có thể được nhận thức trong tương quan với môi trường của nó, thì có nghĩa là hành vi thông minh sẽ hàm ý một môi trường thông minh. Rõ ràng là, nếu “các bộ phận” không thực sự tồn tại, sẽ là vô nghĩa khi nói đến một bộ phận thông minh của một chỉnh thể không thông minh. Dễ thấy rằng một con người thông minh hàm ý một xã hội loài người thông minh, vì suy nghĩ là một hoạt động xã hội, là sự trao đổi qua lại các thông điệp và ý kiến dựa trên các thiết chế xã hội như ngôn ngữ, khoa học, thư viện, trường đại học, và viện bảo tàng. Nhưng còn môi trường phi con người trong đó xã hội loài người sinh sôi nảy nở thì sao?

←[Continue]

←[En]

Các nhà sinh thái học thường nói rằng “sự tiến hóa của môi trường” vượt lên cao hơn và ở bên trên sự tiến hóa của các sinh vật. Con người chỉ xuất hiện trên trái đất sau khi chính Trái đất, cùng với mọi hình thái sinh học của nó, đã tiến hóa đến một trình độ cân bằng và phức tạp nhất định. Ở thời điểm tiến hóa này, Trái đất “bao hàm” con người, cũng như sự tồn tại của loài người ngụ ý một hành tinh thuộc loại đó đang ở giai đoạn tiến hóa đó. Sự cân bằng của tự nhiên, “sự hài hòa của các xung đột hàm chứa” mà con người sinh sôi nảy nở trong đó là một mạng lưới các sinh thể phụ thuộc lẫn nhau với sự tinh tế và phức tạp lạ lùng nhất. Teilhard de Chardin[41] đã gọi đó là “sinh quyển” - một cái màng gồm các sinh thể bao phủ “địa quyển” nguyên thủy - hành tinh khoáng chất. Thiếu hiểu biết về sự tiến hóa của hữu cơ từ “vô cơ”, cộng thêm những chuyện hoang đường lừa mị về sự sống bước “vào” thế giới này từ đâu đó “bên ngoài”, đã làm ta khó thấy được rằng sinh quyển xuất hiện, hay đi liền, một trình độ tiến hóa địa chất và thiên văn nhất định. Nhưng, như Douglas E. Harding[42] đã chỉ ra, ta thường nghĩ hành tinh này là một hòn đá phủ đầy sự sống, mà điều này cũng phi lý như nghĩ cơ thể người là một bộ xương phủ đầy tế bào. Chắc chắn mọi hình thái sống, bao gồm cả con người, phải được hiểu là các “triệu chứng” của Trái đất, Thái Dương hệ, và thiên hà - trong trường hợp đó, ta không thể thoát khỏi kết luận rằng thiên hà thông minh.

←[Continue]

←[En]

Nếu tôi thấy lần đầu một cái cây vào mùa đông, tôi có thể cho rằng nó không phải là cây ăn trái. Nhưng vào mùa hè, tôi trở lại thì thấy nó đơm đầy mận, tôi hẳn sẽ thốt lên, “Ôi, xin lỗi! Rốt cuộc thì mi là cây ăn trái.” Thế thì, ta cùng hình dung xem, một tỉ năm trước, một số loài từ một nơi khác trong thiên hà ngồi đĩa bay chu du một vòng khắp Hệ Mặt trời mà không tìm thấy sự sống nào. Họ bỏ qua vì “Chỉ là một đống đá già cỗi thôi mà!” Nhưng nếu ngày nay họ quay lại, họ sẽ phải xin lỗi: “À, rốt cuộc thì các anh là đá người!” Dĩ nhiên, có thể anh sẽ cãi rằng giữa hai hoàn cảnh này không có sự tương đồng. Cây ăn trái đã từng là một cái hạt bên trong một quả mận, nhưng còn Trái đất - chứ chưa nói đến Thái Dương hệ hay thiên hà - không bao giờ là một hạt bên trong một con người. Nhưng, lạ thay, có thể anh đã sai.

Tôi đã cố giải thích rằng mối liên hệ giữa một sinh vật và môi trường của nó là hỗ tương, rằng không có cái nào trong hai cái là “nhân” hay yếu tố quyết định cho cái kia vì sự sắp xếp giữa chúng là phân cực. Vậy thì, nếu lý giải sinh vật và hành vi của nó theo góc độ môi trường là có lý, thì cũng sẽ có lý khi lý giải môi trường theo góc độ sinh vật. (Cho đến giờ tôi đã giấu điều này đi để không làm lẫn lộn khía cạnh ban đầu của toàn cảnh.) Vì quan điểm rằng con người - và mọi sinh thể khác - tạo nên môi trường của mình tự thân cũng có ý nghĩa thực tế.

←[Continue]

←[En]

Toàn bộ tri thức của ta về thế giới, theo một nghĩa nào đó, là tự biết mình. Vì biết là biến các sự kiện bên ngoài thành các quá trình cơ thể, nhất là thành các trạng thái của hệ thần kinh và bộ não: ta biết thế giới bằng cơ thể, và tương ứng với cấu trúc của cơ thể. Những phẫu thuật chỉnh sửa hệ thần kinh, hay thậm chí chỉnh sửa các giác quan theo một cấu trúc khác với cấu trúc của chúng ta, sẽ đem lại cho chúng ta các kiểu tri giác khác nhau - cũng như kính hiển vi và kính viễn vọng làm thay đổi tầm nhìn của mắt thường. Chẳng hạn, ong và các loài côn trùng khác có mắt phân cực cho phép chúng phân biệt được vị trí của Mặt trời bằng cách quan sát bất kỳ khoảng trời xanh nào. Nói cách khác, vì mắt của chúng cấu trúc khác với mắt người, nên bầu trời mà chúng thấy không phải là bầu trời ta thấy. Dơi và bồ câu đưa thư có thiết bị cảm ứng tương tự như ra đa, và về mặt này chúng thấy “thực tại” rõ hơn con người mà không cần đến các công cụ đặc biệt của con người.

←[Continue]

←[En]

Từ điểm nhìn của mắt ta thì đầu ta có vẻ là một khoảng trống không thấy được, không tối cũng chẳng sáng, đứng ngay sau vật gần nhất mà ta thấy được. Nhưng thực ra toàn bộ tầm quan sát “trước mặt ngoài kia” là một cảm giác ở phía dưới sau đầu ta, nơi đặt các nhóm dây thần kinh thị giác của não. Cái ta thấy ngoài kia, tức thì, là cách bên trong đầu ta “nhìn” hay “cảm thấy”. Cũng vậy, mọi thứ ta nghe, sờ, nếm, ngửi là một kiểu dao động nào đó tương tác với não, và não sẽ biến dao động đó thành cái ta nhận biết là ánh sáng, màu sắc, âm thanh, độ cứng, sự thô ráp, vị mặn, mức độ nặng/nhẹ, hay vị cay. Nếu không có não, mọi dao động này giống như âm thanh một bàn tay vỗ, hay của dùi gõ trên cái trống không có mặt da. Nếu không có não của ta, hay một não nào đó, thế giới sẽ không có ánh sáng, nhiệt, trọng lượng, độ đặc, chuyển động, không gian, thời gian, hay bất kỳ đặc điểm nào khác có thể hình dung được. Tất cả những hiện tượng này là những tương tác, hay tiếp xúc, của các dao động với một cách sắp xếp tế bào thần kinh nhất định. Do vậy, các dao động ánh sáng và nhiệt từ Mặt trời chưa hẳn trở thành ánh sáng hay nhiệt cho đến khi chúng tương tác với một sinh thể, cũng như không thể thấy được tia ánh sáng trong không gian trừ phi có những hạt trong khí quyển hay bụi phản chiếu nó. Nói cách khác, bất cứ điều gì xảy ra cũng “cần có hai”. Như chúng ta đã thấy, một trái bóng duy nhất trong không gian thì không có chuyển động, trong khi đó hai trái bóng sẽ cho khả năng chuyển động tuyến tính, ba trái bóng cho chuyển động trong một mặt phẳng, và bốn trái bóng chuyển động trong không gian ba chiều.

←[Continue]

←[En]

Cũng đúng như vậy khi kích hoạt một dòng điện. Không có dòng nào “chảy” qua một sợi dây chừng nào cực dương chưa được nối với cực âm, hay, nói một cách rất đơn giản, sẽ không có dòng điện nào sinh ra trừ phi là nó có một điểm đến, và một sinh thể là một “điểm đến” mà không có nó thì sẽ không bao giờ có thể có “các dòng” hay hiện tượng ánh sáng, nhiệt, trọng lượng, độ cứng, vân vân. Ta gần như có thể nói rằng phép thuật của não là hô hiện ra những điều kỳ diệu này từ trong vũ trụ, như một nghệ sĩ chơi đàn hoặc gảy lên giai điệu từ những tơ đàn câm nín.

Một ví dụ còn thuyết phục hơn nữa về sự tồn tại như một mối tương quan là sự hình thành cầu vồng[43]. Vì cầu vồng chỉ xuất hiện khi có một mối quan hệ tam giác nhất định giữa ba thành tố: mặt trời, độ ẩm trong không khí và một người quan sát. Nếu cả ba thành tố này có mặt, và nếu mối quan hệ góc giữa cả ba là chính xác thì khi ấy, và chỉ khi ấy mới có hiện tượng “cầu vồng”. Dù có mờ nhạt đi nữa thì cầu vồng cũng không phải là một ảo giác chủ quan. Nó có thể được kiểm chứng bởi bất cứ người quan sát nào, dù mỗi người sẽ thấy nó ở một vị trí có hơi khác nhau. Hồi còn bé, có lần tôi đã đạp xe đuổi theo tận cùng cầu vồng và ngạc nhiên thấy nó cứ lùi đi. Điều đó giống như khi ta cố hớt ánh trăng trên mặt nước. Hồi ấy tôi không hiểu rằng sẽ chẳng có cầu vồng nào xuất hiện trừ phi Mặt trời, tôi, và trung tâm “vô hình” của cầu vồng nằm trên cùng một đường thẳng, nên tôi đã thay đổi vị trí biểu kiến của cầu vồng khi tôi di chuyển.

←[Continue]

←[En]

Thế thì, vấn đề là cần có một người quan sát ở đúng vị trí cầu vồng mới hiện ra, cũng như hai thành tố kia, mặt trời và độ ẩm. Dĩ nhiên, ta có thể nói rằng nếu mặt trời và một lượng độ ẩm nằm trong mối tương quan cần có, giả dụ, trên biển, thì bất kỳ người quan sát nào trên một con tàu dong buồm đứng thành hàng với chúng cũng sẽ thấy cầu vồng. Nhưng ta cũng có thể nói rằng nếu một người quan sát và mặt trời xếp thành hàng đúng cách thì sẽ có một cầu vồng nếu có độ ẩm trong không khí!

Dù thế nào, nhóm điều kiện thứ nhất dường như cản trở chúng ta cho rằng cầu vồng là có thực thậm chí khi không có người quan sát. Nhưng nhóm điều kiện thứ hai, bằng cách loại trừ một “thực tại bên ngoài” chắc chắn, đúng đắn, dường như lại chứng tỏ một sự thật hiển nhiên rằng trong trường hợp đó, sẽ không có cầu vồng nào cả. Lý do của sự khác biệt trong các phán đoán này rõ ràng: thần thoại khoa học hiện đại của chúng ta muốn khẳng định mọi sự vật đều tồn tại tự thân, một cách “khách quan”, dù có người quan sát hay không. Nó làm con người càng hoang tưởng rằng họ thực sự không dính với thế giới, rằng họ không có ảnh hưởng thực sự nào đối với thế giới cả, và rằng họ có thể quan sát thực tại một cách độc lập, không làm nó biến đổi bởi sự hiện diện của mình. Như vậy, câu chuyện hoang đường về thế giới vật chất hiện thực và có thể cảm nhận được vẫn tồn tại đâu đó, không phụ thuộc vào chúng ta, và song hành với một thần thoại khác, nói rằng mỗi người quan sát là một ngã riêng biệt, “đương đầu” với một thực tại khác y hoàn toàn.

←[Continue]

←[En]

Có lẽ ta có thể chấp nhận lập luận này mà không phản đối gì mấy khi nó liên quan đến những thứ như cầu vồng và các phản ảnh, hoặc các hiện tượng khác chưa bao giờ được coi là thực tại theo nghĩa đầy đủ của ngôn từ. Nhưng sẽ ra sao, nếu chúng ta bỗng chợt nhận ra rằng mình cũng ở đúng trong hoàn cảnh như thế, khi ta nhìn đá, núi, và các vì sao? Mà tình huống này hoàn toàn tự nhiên. Chúng ta không phải viện đến những thứ bí hiểm như tâm trí, linh hồn, hay tinh thần. Ta chỉ đơn giản là đã bàn luận về mối tương tác giữa các dao động vật chất và bộ não với các giác quan khác nhau của nó. Trong khi xem xét, chúng ta đã kết luận rằng các sinh vật có não là phần không tách rời của mô hình bao gồm cả hành tinh của chúng ta và các vì sao, và nếu không có phần không thể thiếu này (hay cực của dòng điện) thì toàn thể vũ trụ sẽ không hiển lộ, như cầu vồng không có những giọt nước li ti trên bầu trời, hay không có người quan sát. Ta cưỡng lại lập luận này là do tâm lý. Lập luận này khiến ta cảm thấy bất an vì nó đảo lộn hình ảnh ta quen thuộc về thế giới, trong đó đá, trên tất cả, là biểu tượng về thực tại vững chãi, không thể lay chuyển, và Đá Vĩnh cửu là ẩn dụ cho chính Thượng đế. Trong những thần thoại thế kỷ 19, con người bị giáng cấp thành một cái mầm nhỏ bé hết sức tầm thường trong một vũ trụ bao la và vĩnh cửu. Đúng là một cú sốc quá lớn, một thay đổi quá đột ngột khi ta nhận ra rằng chính cái mầm nhỏ nhoi có bộ não kỳ diệu ấy lại làm hiển hiện toàn thể vạn vật, kể cả những tinh vân cách xa hàng triệu triệu năm ánh sáng.

←[Continue]

←[En]

Điều này liệu có buộc ta phải đi đến một kết luận rất đáng ngờ rằng trước khi sinh thể đầu tiên có não ra đời thì chưa có vũ trụ - rằng các hiện tượng hữu cơ và vô cơ ra đời vào cùng một thời điểm? Có thể nào toàn bộ lịch sử địa chất và thiên văn chỉ là một phép ngoại suy thông thường - là những câu chuyện về thứ đã có thể xảy ra nếu nó được quan sát? Có lẽ. Nhưng tôi mạo muội thêm vào một ý kiến thận trọng hơn. Quan điểm cho rằng mỗi sinh vật làm hiển lộ môi trường của chính nó cần được trung hòa với đối cực hay quan điểm đối lập là môi trường tổng thể làm hiển lộ sinh vật. Hơn nữa, môi trường (hay hoàn cảnh) tổng thể vừa là không gian vừa là thời gian - vừa rộng lớn hơn vừa lâu dài hơn sinh vật nằm trong tầm ảnh hưởng của nó. Sinh vật hiển lộ tri thức về quá khứ trước khi nó ra đời, và về một tương lai xa sau khi nó chết đi. Ở cực kia, vũ trụ đã chẳng thể hình thành, hay hiển hiện, trừ phi vào một lúc nào đó, nó bao gồm cả sinh vật - cũng như dòng điện chỉ bắt đầu đi từ cực dương của dây điện khi đã chắc chắn có cực âm. Nguyên tắc vẫn vậy, dù đó là vũ trụ phải mất hàng tỉ năm để tự phân cực trong sinh vật, hay dòng điện cần một giây để đi qua một sợi dây điện dài 186.000 dặm.

←[Continue]

←[En]

Tôi nhắc lại rằng khó khăn khi hiểu sự phân cực sinh vật/môi trường là vấn đề tâm lý. Không hiểu chuyện hoang đường đó đã đến với chúng ta từ đâu và khi nào, nhưng rõ ràng, đã mấy nghìn năm chúng ta đã bị nô dịch trong sự khiêm nhường giả tạo - một mặt, tự hạ mình chỉ còn là “sinh vật” bước vào thế giới này do ý thích nhất thời của Thượng đế hay cơ may từ những lực lượng mù quáng, nhưng mặt khác, chúng ta tự coi mình là những bản ngã cá nhân riêng biệt giành quyền kiểm soát thế giới vật chất. Ta đã không thật tâm khiêm tốn thừa nhận mình ta là thành viên trong sinh quyển, “sự hài hòa của những mâu thuẫn ẩn chứa”, nơi ta không thể tồn tại mà không có sự chung sức của cây cỏ, sâu bọ, cá, gia súc, và vi trùng. Cũng giống vậy, ta đã không có sự tự trọng đúng mực khi nhận rằng, tôi, sinh vật cá thể, là một cấu trúc tài năng phi thường đến mức hô gọi toàn thể vũ trụ ra đời. Bằng hành động đứng ngoài mọi sự để mô tả và kiểm soát, ta đã tách mình khỏi cả thế giới xung quanh lẫn chính thân thể ta - để mặc “tôi” trở thành một con ma bất mãn bơ vơ, khắc khoải, tội lỗi, không họ hàng thân thích, và cô độc.

←[Continue]

←[En]

Với các phát minh và thành tựu của mình, chúng ta đã đi đến hình dung về thế giới như vậy và tạo nên một thứ “tư tưởng lành mạnh” giống như lon bia cạn khô han gỉ lăn lóc trên bãi biển. Đó là một thế giới các vật thể, tất thảy đều quen thuộc với ta, như chiếc bàn formica gắn chân bằng crôm vậy. Ta thấy thế giới này rất nhiều hứa hẹn - chỉ khó chịu vì nó không đứng yên một chỗ bao giờ. Và do vậy mà ta phải thường xuyên bảo vệ nó, dù làm vậy ta có mạo hiểm biến cả hành tinh thành một tinh cầu phẳng lì hoang vu. Vì sự sống, suy cho cùng, là một biến cố ngẫu nhiên hỗn độn và dính nhớp trong vũ trụ địa chất của chúng ta. “Nếu đứa con hỏi xin cha nó bánh mì, ông ta có đưa nó một hòn đá không?” Câu trả lời có thể là, “Có.”

Thế nhưng tất cả những điều này không mâu thuẫn với các quan niệm khoa học hiện đại đã vượt quá xa ngoài giới hạn các nguyên tắc trò bi-a của Newton và thần thoại về Vũ trụ Hoàn toàn Tự động, một vũ trụ cơ giới chỉ toàn các vật thể. Khoa học thực sự khởi đầu từ những tưởng tượng hoang đường này, nhưng theo nguyên tắc của William Blake[44] “Kẻ ngu kiên định giữ cái ngu của mình lại thành khôn,” nhà khoa học cố chấp lại là kẻ đầu tiên nhận ra sự lỗi thời của các mô hình thế giới cũ. Hãy mở một cuốn giáo khoa tốt, đúng tiêu chuẩn về thuyết lượng tử:

←[Continue]

←[En]

... thế giới không thể được phân tích chính xác thành những phần tách biệt; thay vì vậy, nó phải được xem là một tổng thể không thể phân chia, trong đó các phần riêng biệt có vẻ là những xấp xỉ hợp lệ chỉ trong giới hạn cổ điển [tức là giới hạn Newton]... Do vậy, ở mức chính xác lượng tử, một vật thể không có đặc tính “cố hữu” nào (chẳng hạn, sóng hay hạt) của riêng nó; thay vì vậy, nó chia sẻ một cách hỗ tương và bất khả phân mọi đặc tính của nó với các hệ thống mà nó tương tác. Hơn nữa, vì một vật thể cụ thể, ví dụ một electron, tương tác ở các thời điểm khác nhau với các hệ thống khác nhau thì bộc lộ các khả năng tiềm tàng khác nhau, nó trải qua... sự biến đổi liên tục giữa các dạng khác nhau (ví dụ, dạng sóng hay hạt) mà nó có thể tự hiển lộ.

Mặc dù tính biến dạng và phụ thuộc hình thái vào hoàn cảnh như thế chưa được phát hiện trước khi ra đời thuyết lượng tử, tất cả các hiện tượng này đều có thể bắt gặp trong vật lý hạt cơ bản... cũng như trong các lĩnh vực nghiên cứu khoa học, chẳng hạn trong ngành sinh học, nghiên cứu các hệ thống phức hợp. Chúng ta đều biết, trong các điều kiện cụ thể, vi trùng có thể phát triển sang trạng thái bào tử, vốn khác hẳn với nó về cấu trúc, và ngược lại[45].

←[Continue]

←[En]

Và đây, nhà lý sinh học lỗi lạc Erwin Schrödinger bổ sung một khía cạnh khác của bức tranh:

Không thể có chuyện cái tập hợp tri thức, cảm nhận và lựa chọn mà ta gọi là của riêng mình lại hình thành từ hư vô ở một thời điểm cụ thể nào đó chưa lâu; thật ra, cái tri thức, cảm nhận và lựa chọn này về cơ bản là vĩnh cửu, bất biến, và về số lượng là một ở tất cả mọi người, hay nói đúng hơn, ở mọi loài có cảm giác. Nhưng không phải theo nghĩa - rằng ta là một phần, một mảnh, của một cái hiện hữu trường tồn, vô hạn, là một khía cạnh hay biến thể của nó, như trong phiếm thần luận của Spinoza[46]. Vì trong trường hợp đó, sẽ nảy sinh câu hỏi đánh đố: vậy ta là phần nào, khía cạnh nào? Cái gì phân biệt, một cách khách quan, phần này, khía cạnh này với phần khác, khía cạnh khác? Không, dù điều này có vẻ kỳ quặc với lý lẽ thông thường, nhưng ta - và mọi loài có ý thức khác - đều là một. Vì thế, cuộc đời ta đang sống không chỉ là một phần của toàn bộ tồn tại, mà theo một nghĩa nào đó chính là cái toàn thể; chỉ có điều cái toàn thể này không được cấu thành để có thể quan sát chỉ bằng một thoáng nhìn[47].

←[Continue]

←[En]

Vũ trụ bao hàm sinh vật, và mỗi sinh vật đơn lẻ bao hàm vũ trụ - nhưng “cái thoáng nhìn” kiểu rọi đèn của ta, sự chú ý hạn hẹp, qua nhiều lần “luyện tập” đã nhầm lẫn những cái nó thấy thoáng qua thành các “sự vật” riêng biệt, nên tâm thức của chúng ta cần phải mở rộng tầm nhìn đến mức bao quát, như gợi ý tiếp sau của Schrödinger:

Bây giờ, ta có thể nằm xuống, áp chặt vào Mẹ Trái đất, đinh ninh rằng ta là một với bà và bà là một với ta. Ta vững chắc và an toàn như bà, mà thực ra là vững chãi và an toàn hơn ngàn lần. Ngày mai, nếu chắc chắn bà có thể nuốt chửng ta thì hẳn bà cũng sẽ lại lần nữa sinh ta ra, đem tới cho ta một hành trình nỗ lực và đau khổ mới. Và không chỉ “mai kia”: bây giờ, hôm nay, mỗi ngày bà đang sinh ra ta, không phải một lần mà ngàn lần này qua ngàn lần khác, cũng như mỗi ngày bà nuốt chửng ta cả ngàn lần. Vì mãi mãi và luôn luôn chỉ có lúc này, đúng lúc này; hiện tại là thứ duy nhất không có tận cùng[48].

—ooOoo—

←[Chapter 5]

←[En]

- NĂM -

VÀ BÂY GIỜ THÌ SAO?

Nếu có ai đó nói về một nhãn quan mới, thì thường anh ta sẽ được hỏi ngay về lợi ích mà nó có thể mang tới. Nếu ngẫm nghĩ về điều này, ta sẽ thấy có vẻ kỳ lạ. Tuy nhiên, chính là điều đó vẫn đang xảy ra, bất cứ khi nào ta trò chuyện với những người được giáo dưỡng theo tinh thần Tin Lành. Người theo Thiên Chúa giáo, Ấn Độ giáo, Phật giáo, đạo Hồi, đạo Lão hiểu từ trong tiềm thức, rằng nhãn quan, hay sự chiêm ngưỡng, tự thân có mục đích, chính là phúc lành tối thượng, như người Thiên Chúa giáo được mặc khải Thiên đường, là nơi mọi linh hồn vĩnh viễn đắm chìm trong sự toàn giác và lòng nhân từ của Thượng đế. Nhưng khả năng này khiến người theo Tin Lành bất ổn, và một trong những lời cầu nguyện chính thức của họ là xin cho những kẻ trên Thiên đường được hưởng ân phúc “tăng tiến không ngừng trong tình yêu thương và sự phù trợ của Người” vì, suy cho cùng, ta không thể dừng Tiến hóa. Hiển nhiên, sự hoàn thiện cần phải được tiếp diễn cả ở chốn Thiên đường.

Tôi cho rằng lý do khiến Tin Lành hiện đại nói riêng, với những hình thức tiến bộ và phóng khoáng của nó, là tôn giáo chịu ảnh hưởng nhiều nhất của hệ thống thần thoại quan niệm thế giới gồm các vật thể, và con người là bản ngã riêng biệt. Con người được định nghĩa và được cảm nhận như vậy, dĩ nhiên không được vui thỏa và mãn nguyện, nói chi đến có khả năng sáng tạo. Bị lừa phỉnh tin vào ảo tưởng mình là nguyên nhân của hành động, độc lập với hành động, ta không thể hiểu tại sao ta không bao giờ được làm cái ta nên làm, vì một xã hội đã coi ta là tách biệt thì không thể thuyết phục ta hành xử như thể ta là thành viên thực sự. Do vậy, ta thường xuyên cảm thấy có lỗi và phải nỗ lực phi thường để tự vỗ về lương tâm.

←[Continue]

←[En]

Những nỗ lực này sinh ra các hoạt động phục vụ xã hội, bệnh viện, phong trào hòa bình, các chương trình viện trợ nước ngoài, giáo dục miễn phí, và toàn bộ triết lý về nhà nước phúc lợi. Thế nhưng, ta vẫn bị giày vò khổ sở bởi thực tế là những sự nghiệp quả cảm và đáng khâm phục này càng thành công thì lại càng gây nên những rắc rối mới mỗi lúc một khủng khiếp hơn. Trước hết, trong chúng ta liệu có mấy ai từng nghĩ thấu đáo xem những sự nghiệp như thế cuối cùng để đạt được cái gì. Khi ta đã cho kẻ đói thức ăn, cho kẻ lõa lồ áo mặc, và cho kẻ vô gia cư chỗ ở rồi, thì sao nữa? Những vật dụng đó liệu có tạo điều kiện cho những người bất hạnh giúp đỡ những kẻ còn bất hạnh hơn họ không? Biến người Ấn và người châu Phi thành một tầng lớp tư sản đông đảo, ở đó mỗi người Bengal và mỗi người Zulu đều có đặc quyền tham gia vào cuộc đấu tranh sinh tồn đặc biệt của chúng ta, mua đồ gia dụng đúng lúc, mua ti vi để còn tiếp tục chạy đua?

Vài năm trước, một người bạn tôi khi đi qua những đồn điền chè gần Darjeeling đã nhận thấy, ở một số cánh đồng, chè héo quắt. Khi hỏi tại sao, anh được giải thích là người chủ cảm thấy rất ái ngại cho người trồng chè cùng khổ đến độ ông ta trả công cho họ gấp đôi. Nhưng kết quả là họ chỉ đi làm phân nửa thời gian, và thật là tai họa vào mùa cao điểm khi cây chè phải được chăm sóc mỗi ngày. Bạn tôi nêu vấn đề này ra với một người cộng sản Ấn. Giải pháp của ông ta là trả họ gấp đôi và buộc họ làm việc. Anh bạn tôi lại nêu vấn đề với một doanh nhân Mỹ. Giải pháp của ông ta là trả lương cho họ gấp đôi - và cho họ radio ở nhà! Hình như chẳng ai hiểu rằng mấy người lao động đó quý thời gian để cà kê hơn là tiền.

←[Continue]

←[En]

Các nhà hoạt động xã hội kiểu ép buộc khó mà hiểu rằng không thể giải quyết các vấn đề kinh tế và xã hội lớn của thế giới chỉ bằng nỗ lực và các chiến lược mới độc đáo. Người ngoài cuộc không thể cứ xộc vào như ông già Noel và đem lại trật tự ở khắp mọi nơi - đặc biệt là kiểu người ngoài cuộc đến từ nền văn hóa của chúng ta, luôn thể hiện là kẻ can thiệp vào việc của người khác vì không cảm thấy mình là thống nhất với thế giới. Y thực sự không tự biết mình thiếu gì, nên người ta cứ kỳ vọng sẽ có vô số điều kiện nữa đến tiếp theo món quà y tặng. Nếu biết mình muốn gì, ta sẽ bằng lòng khi nhận được. Những người khác nhìn thấy điều này và biết rằng ta là kẻ đáng tin cậy. Nhưng nếu không biết mình muốn gì, ham muốn của ta sẽ không có giới hạn và không ai có thể nói phải hợp tác thế nào với ta. Một kẻ không có khả năng hài lòng với những điều đã đạt được, thì chẳng ai có thể làm y thỏa mãn. Tôi không nói rằng các tập đoàn Mỹ và châu Âu đang được điều hành bởi những kẻ bất lương tham lam sống hưởng lạc bằng mồ hôi nước mắt kẻ khác. Vấn đề trở nên rõ ràng chỉ khi ta đau buồn mà nhận ra, rằng nhiều người giàu có và quyền lực nhất trong chúng ta lại là những nạn nhân bất hạnh của sự lừa dối. Bởi vì họ buộc phải thường xuyên làm một công việc hết sức buồn tẻ - và rất hiếm có ngoại lệ - họ không có hình dung mảy may nào về cách tiêu những đồng tiền của mình như thế nào để được hạnh phúc mãn nguyện.

Nếu ta là kẻ ngoại đạo,

Ta sẽ ngợi ca nho tím,

Nô lệ của ta sẽ vun xới vườn nho,

Và cất rượu, còn ta sẽ nâng ly;

Nhưng Higgins là kẻ ngoại đạo,

Mà nô lệ của y xanh xao gầy còm,

Nên y chỉ uống sữa nóng

Mỗi ngày đúng hai lần.[49]

←[Continue]

←[En]

Có một sự thật đáng ngại là chúng ta đang dành rất nhiều nỗ lực để đấu tranh cho dân quyền, duy trì hòa bình thế giới, quản lý dân số, bảo tồn các nguồn tài nguyên thiên nhiên, và cứu trợ những kẻ chết đói trên Trái đất - đều là những vấn đề cấp bách - nhưng chúng không mang lại lợi ích, mà sẽ gây hại, nếu được thực hiện như chúng ta đang làm. Vì, như thực tế cho thấy, trong tình trạng hiện nay, chúng ta không có gì để cho những người khác. Nếu chúng ta không tự viên mãn được với lối sống và sự giàu có của chính mình, thì mong gì những thứ đó sẽ đem lại niềm vui cho ai đó khác? Tất nhiên, lúc ban đầu chúng sẽ gieo hy vọng và tiếp thêm sinh lực cho họ, cũng như người bệnh trầm cảm được truyền methedrine[50] - thứ dược chất gây hưng phấn nhất thời. Nhưng sự yên bình chỉ có thể được tạo nên trong tương tác với những người bình yên, và chỉ những ai đang yêu mới có thể hành động với tình yêu. Không có việc thiện nào được khởi đầu ở nơi con người day dứt vì tội lỗi, sợ hãi và trống rỗng trong trái tim, cũng như chẳng có dự tính vững chắc nào cho tương lai có thể được dự liệu bởi kẻ không biết sống trong hiện tại.

Con người tách biệt không được toại nguyện, theo cả hai nghĩa của từ này[51]. Y sống triền miên bằng hy vọng, bằng nỗi trông chờ tới ngày mai, vì đã được nuôi dạy kiểu này từ tấm bé, khi mà cơn giận mù quáng trước cái thế tiến thoái lưỡng nan của y được làm nguôi ngoai bằng đồ chơi. Nếu muốn tìm thấy một tôn giáo dân gian đích thực trong văn hóa của chúng ta thì hãy nhìn các nghi thức kỷ niệm lễ Giáng sinh của chúng ta. Từ khi mùa Vọng chưa bắt đầu, là giai đoạn ăn chay ba đến bốn tuần để chuẩn bị cho ngày lễ, đường sá đã được trang hoàng cho dịp lễ Giáng sinh, các cửa tiệm lóng lánh kim tuyến và quà cáp bày biện vui mắt, còn các hệ thống truyền thanh thì líu lo những bài thánh ca rè rè làm ta ngán Venite adoremus[52] muốn chết từ lâu trước ngày Giáng sinh. Cây thông đã được trang trí lòe loẹt và thắp sáng ở hầu hết mọi nhà, và khi sắp đến gần ngày lễ chính thì vây quanh nó là những gói quà bóng loáng kết ruy băng óng ánh cứ như thể quà tặng dành cho ông hoàng bà chúa. Đến thời điểm này, tiệc Giáng sinh đã được tổ chức trong các trường học và văn phòng trước khi đóng cửa nghỉ lễ thực sự. Cho nên sự huy hoàng mong đợi đã lâu của đêm tiệc Giáng sinh dường như đã không còn thực sự tưng bừng nữa. Nhưng dưới gốc cây thông hãy còn những gói quà, và bên lò sưởi là những chiếc bít tất.

←[Continue]

←[En]

Cuối cùng, khi ngày trọng đại nhất đến, bọn trẻ con rối rít cả lên. Khó lòng mà chờ đến bữa điểm tâm, và sau cả đêm gần như không ngủ, bọn trẻ xé toang những gói quà lóng lánh như thể bên trong đó là thuốc trường sinh hay đá tạo vàng. Đến buổi trưa, phòng khách trông chẳng khác nào một cửa hàng bán đồ rẻ tiền bị chiếc xe tải chở giấy lộn đâm sầm vào, tan hoang với một đống hộp, vỏ bào, giấy gói quà, ruy băng rúm ró; nơ, búp bê nằm sấp, mô hình đường ray xe lửa ráp nửa chừng, bộ quần áo vũ trụ, bom nguyên tử nhựa, rồi những thanh sô cô la vương vãi; hàng trăm mẩu đồ chơi lắp ráp, đồ trang trí cây thông vỡ vụn, xe thể thao thu nhỏ, súng nước, những chai whisky và bóng bay. Không mấy chốc, lũ trẻ đã hoặc la hét hoặc khóc lóc, và bị xua ra ngoài, còn đống bừa bộn được dồn lại để có chỗ dọn bữa ăn nửa đêm. Tiếp đó là mười hai ngày của dịp lễ Giáng sinh trôi qua kèm chứng rối loạn tiêu hóa, cảm lạnh, cúm, và đến đêm giao thừa thì người lớn say mèm và quên sạch mọi chuyện.

Phải, miêu tả mọi chuyện này thật vui, mỗi tội những chờ mong háo hức là không đáng. Cô gái lộng lẫy nhưng chàng trai bất lực. Nhưng vì niềm hy vọng phải được nuôi dưỡng bằng thứ gì đó, những mong đợi lại được nhen nhóm trong trái tim ta, và chúng ta lại nâng niu trong giấc mơ của mình một món quà quý giá tuyệt diệu nào đó chờ ta trong tương lai. Nó có thể là cái gì? Trẻ con biết câu trả lời cho câu hỏi này, chừng nào còn chưa mắc kẹt vào cuộc chiến vì sinh tồn. Một trong những món quà Giáng sinh tuyệt vời nhất tôi từng nhận được là một chiếc nhẫn rẻ tiền có viên kim cương thủy tinh. Tôi có nó một cách tình cờ - nó lấp ló trong một con cá chỉ vàng (hoặc một chiếc bánh quy giòn) trong bữa tiệc. Tôi nhớ mình đã ngồi trước lò sưởi cùng thứ hút hồn này, tôi xoay nó để bắt các màu khác nhau của ánh sáng rực lên trong viên kim cương. Tôi biết mình đã tìm thấy Chiếc nhẫn Solomon mà vị vua này đã dùng để triệu các yêu ma, ác quỷ có đôi cánh đồng thau - tôi chẳng muốn lũ ấy làm gì cho tôi cả, vì được đắm chìm trong bầu không khí đó, được ngắm nhìn những loài có phép thần thông này hiện ra trong ngọn lửa lò sưởi, và cảm thấy mình đang kết nối với cõi Thiên đường phi thời gian đã là rất tuyệt.

←[Continue]

←[En]

Giờ đây, vì triệu chứng của kiểu minh mẫn lon-bia-gỉ mà nền văn hóa của chúng ta tạo ra rất ít vật thần kỳ. Đồ trang sức trơn bóng và nhạt nhẽo. Kiến trúc hiện đại gần như mất hẳn tính phong phú, na ná những hộp kính dựng đứng. Sách trẻ em do các quý bà nghiêm trang viết ra chỉ có dăm ba cái tên, không còn tưởng tượng, còn về truyện tranh, bạn đã bao giờ xem đồ nội thất trong nhà Dagwood[53] chưa? Những nghi lễ đầy ắp màu sắc huyền bí của Giáo hội Công giáo La Mã thì hoặc là được lắp bắp càng nhanh càng tốt, hoặc được giải thích với sự giúp sức của một người thuyết minh. Chất kịch hay nghi thức trong hành vi hằng ngày được xem là điệu bộ màu mè và khiếm nhã, còn các cung cách cư xử thì bị đánh đồng với thói kiểu cách - nếu chúng có tồn tại. Những thứ mà chúng ta sản xuất ra chẳng có gì sánh được với những tấm thảm Á Đông tuyệt vời, kính, gạch lát và sách có tranh minh họa kiểu Ba Tư, đồ da Ả Rập, đồ ngà Tây Ban Nha, đồ dệt Ấn Độ, gốm sứ và đồ thêu Trung Hoa, đồ sơn mài và gấm thêu Nhật Bản, thảm trang trí Pháp, hay đồ kim hoàn của người Inca. (Tuy vậy, cũng có vài thiết bị điện tử nho nhỏ tình cờ gần được như những đồ kim hoàn tinh xảo.)

Lý do của tình trạng này không chỉ là ta quá vội vã nên không cảm nhận được hiện tại; không chỉ là ta không thể cho phép mình mất nhiều sức lực và thời gian để chế tác ra những đồ vật xinh đẹp. Tất cả đang diễn ra như vậy, tôi có cảm tưởng là bởi vì chúng ta đã gột sạch thế giới khỏi những điều kỳ diệu. Ta đã đánh mất hình dung về Thiên đường, đến nỗi các nghệ sĩ và nghệ nhân của ta không còn mường tượng được những đồ vật tuyệt diệu trông ra sao. Đây là cái giá phải trả cho nỗ lực kiểm soát thế giới theo lập trường của “cái tôi”, mà với nó mọi thứ cảm nghiệm được đều chỉ là vật thể xa lạ, chẳng qua chỉ là thứ gì đó trừu tượng.

←[Continue]

←[En]

Quay trở lại thì không thể và đa cảm quá. Trẻ con gắn kết với Thiên đường chặt đến mức chúng không hiểu được cái bẫy bản ngã, và tình trạng cũng đúng như vậy với những nền văn hóa mà theo những chuẩn mực của chúng ta là “sơ khai” hơn, và giống trẻ con. Thế thì khi đã hiểu ra, ít nhất là trên lý thuyết, rằng cái bẫy bản ngã là trò lừa, và rằng bên dưới mọi thứ màu mè, “tôi” và “vũ trụ” là một, ta sẽ hỏi, “Và bây giờ thì sao? Bước tiếp theo của chúng ta phải thế nào? Tư tưởng này có những ứng dụng thực tế nào chăng?” - tôi sẽ trả lời rằng trong trường hợp này quan trọng nhất là củng cố điều ta đã hiểu để có khả năng mãn nguyện với cuộc đời, biết sống trong hiện tại, và tuân thủ nguyên tắc mà điều này đòi hỏi. Không có kỹ năng này, ta sẽ không có gì để cống hiến - cho sự nghiệp hòa bình hay hòa hợp chủng tộc, cho người Ấn và người Hoa đang đói ăn, hay là cho chính bạn bè thân nhất của ta. Không có kỹ năng này, tất cả các chương trình xã hội sẽ chỉ là can thiệp phiền nhiễu vào việc của người khác, và toàn bộ các mối quan tâm đến tương lai sẽ là sự chuẩn bị cho thảm họa sẽ diễn ra mà thôi.

Nhưng con đường này không đưa chúng ta trở lại quá khứ. Hãy nhớ, rằng khoa học đã khắc phục được cái nhìn về thế giới một cách cơ giới và thuần túy nguyên tử bằng cách khoa học hơn, cái bẫy bản ngã cũng phải được vượt qua bằng sự tự ý thức sâu sắc hơn. Vì không thể thoát khỏi cảm thức vong thân bằng thứ gọi là “nỗ lực ý chí”, khi ta cố quên mình hoặc hướng chú tâm của bản thân sang những việc khác. Đây là lý do tại sao những rao giảng đạo đức luôn thất bại: chúng chỉ giáo dục những kẻ đạo đức giả giảo quyệt - những kẻ được dạy cảm thấy hổ thẹn, tội lỗi, hay sợ hãi, những kẻ ngay sau đó tự buộc mình phải xử sự như thể họ thực lòng thương yêu kẻ khác, nên “đức hạnh” của họ thường mang tính phá hoại hơn, và khơi dậy nhiều phẫn nộ hơn là “thói xấu” của họ. Có một dự án trợ giúp xã hội của Anh, do các quý bà sốt sắng và mạnh bạo điều hành, gọi là Hiệp hội Tổ chức Từ thiện - viết tắt là C.O.S [Charity Organization Society]. Không ngẫu nhiên mà tổ chức này bị người nghèo gọi là “Cringe or Starve” [Luồn cúi hay là chết đói].

←[Continue]

←[En]

Triết gia Đạo giáo Trang Tử gọi những nỗ lực để trở nên vô ngã như vậy là “đánh trống tìm kẻ chạy trốn”, hay như ta thường nói, chạy xe tới chỗ cảnh sát vây ráp và bật còi báo động. Hay, như người Ấn nói, giống như cố không nghĩ tới con khỉ khi uống thuốc, vì dân gian mê tín cho rằng nghĩ đến con khỉ làm thuốc mất công hiệu. Với những nỗ lực như vậy, chúng ta chỉ có thể đạt được một điều duy nhất là hiểu ra sự cố gắng của mình không có kết quả. Vì càng cố hành động không tham lam hay sợ hãi thì chúng ta càng nhận thức rõ mình làm vậy vì tham lam và sợ hãi. Các vị thánh luôn nhận mình là kẻ có tội đáng kimg, vì họ hiểu rằng khát khao trở nên thánh thiện trong họ là do tội lỗi xấu xa nhất trong mọi tội lỗi thúc đẩy, ấy là sự kiêu ngạo tinh thần, là khao khát được thấy mình trong số những bậc thành tựu tột bậc của nghệ thuật yêu thương và vị tha. Và phía sau điều này là vô số những vòng luẩn quẩn, các trò chơi kiểu “Tôi ăn năn hối cải hơn anh” hay “Tôi không tự đắc về đức khiêm cung của mình nhiều bằng anh.” Có cách nào để không bị cuốn theo trò chiếm ưu thế theo kiểu này hay kiểu khác? “Tôi chơi trò chiếm ưu thế ít hơn anh.” “Tôi chơi trò chiếm ưu thế kém anh.” “Tôi nhận thức rõ hơn anh rằng mọi sự ta làm đều là trò chiếm ưu thế.” Cái bẫy bản ngã dường như cứ tự khẳng định liên miên không dứt.

Nhưng khi tôi theo đuổi những trò chơi này - khi tôi càng ngày càng ý thức hơn được điều tôi đang ý thức - tôi bắt đầu hiểu được điều gì đó. Mỗi lúc tôi lại biết rõ hơn rằng tôi không thể nói về mình, rằng tôi tốt hơn bạn, nếu như không có bạn (hoặc là một ai đó khác) - kẻ mà tôi có thể nói rằng kém tôi. Như vậy, tôi thấy rất rõ rằng ưu thế của tôi phụ thuộc vào sự tồn tại của những con người khác có phần nào đó kém tôi. Tôi sẽ chẳng bao giờ biết được mình thuộc về nhóm người “tốt” và “được cứu rỗi” nếu bên cạnh không có những người “xấu” hay “bị nguyền rủa” không cùng nhóm với mình. Làm sao trong nội bộ nhóm nào đó có thể duy trì được bản ngã tập thể mà không khoái trá vừa ăn tối vừa bàn tán về tư cách xấu xa kinh tởm của những kẻ ngoài nhóm? Thói phân biệt chủng tộc của dân miền Nam chính là do họ đối lập mình với đám “mọi đen” bẩn thỉu. Nhưng, ngược lại, những kẻ ở ngoài nhóm kia sẽ lập liên minh, và thiết lập bản ngã tập thể của họ bằng những cuộc trò chuyện phẫn nộ, khoái trá về dân da trắng hủ lậu, đám Anglo-Saxon da trắng theo đạo Tin Lành, về quân địch, và bọn tư sản trời đánh thánh vật. Thậm chí thánh Thomas Aquinas cũng tiết lộ rằng các bậc thánh trên Thiên đường được hồng phúc là có thể nhìn qua tường thành để thưởng thức “công lý đích đáng” dành cho những tội đồ quằn quại dưới Địa ngục. Mọi kẻ thắng đều cần có kẻ thua; mọi vị thánh đều cần tội đồ; mọi nhà hiền triết đều cần kẻ ngu - mọi sự sẽ tiếp diễn như thế chừng nào điều quan trọng nhất trong cuộc đời còn là khao khát “trở thành ai đó” hay “là cái gì đó”, như một trong vô vàn các tiểu Thượng đế độc lập và riêng biệt.

←[Continue]

←[En]

Như vậy, khi định nghĩa bản thân, tôi luôn sử dụng hình dung về bạn; tôi biết mình là gì chỉ thông qua định nghĩa “kẻ khác” là gì. Và không quan trọng họ chiếm vị trí nào trên thang giá trị của tôi. Nếu họ đứng cao hơn tôi, tôi hưởng cái thú tự than thân trách phận; nếu ở dưới tôi, tôi hưởng cái thú kiêu hãnh. Hình dung về tôi của tôi đi liền với hình dung của bạn về bạn. Vậy thì, như một đại giáo trưởng Hassid[54] diễn giải, “Nếu ta là ta vì ngươi là ngươi, và nếu ngươi là ngươi vì ta là ta, thì ta sẽ không phải là ta, và ngươi cũng không phải là ngươi.” Thay vì vậy, cả hai ta là cái gì đó chung giữa cái Martin Buber[55] gọi là Tôi-và-Anh và Tôi-và-Nó - chính là cái nam châm nằm giữa các cực, giữa chính tôi và mọi thứ được hiểu là kẻ khác.

Về lý thuyết, không thể phản bác điều này. Nhưng giờ đây, có một câu hỏi đặt ra trước chúng ta, trong thực tế, làm sao vượt qua được cảm giác bị cách ly với tất cả những thứ “khác”, cái cảm giác ta chỉ là ta - một sinh vật bị định đoạt phải cạnh tranh và xung đột với hầu hết mọi thứ “khác” trong kinh nghiệm của nó. Để vượt qua được cảm giác này, có nhiều cách, và mỗi cách đều có sự hấp dẫn. Đó có thể là các bài tập thiền định trong yoga, vũ điệu xoay tròn của tu sĩ Hồi giáo, liệu pháp tâm lý, Thiền tông, các phương pháp “cầu nguyện”của thánh Ignatius, dòng thánh Francis de Sales và Hesychasm. Ngoài ra, nhằm mục đích này, người ta còn sử dụng các chất hóa học biến đổi ý thức như LSD và mescaline[56], kịch lý trị liệu (psychodrama), động lực nhóm (groups dynamics), các kỹ thuật giác thức (sensoryawareness techniques), các bài thực hành của hội Quaker, Gurdjieff, các liệu pháp thư giãn, phương pháp Alexander, tự cảm liệu pháp, và tự thôi miên.

Cái khó ở mỗi môn này là khi đã dính sâu rồi, ta sẽ thấy mình bị đóng hộp trong một nội bộ nhóm riêng biệt nào đó, nhóm đó tự định nghĩa, thường là với sự ý nhị nhã nhặn nhất, bằng cách loại trừ người ngoài nhóm. Theo cách này, mọi tôn giáo hay giáo phái đều tự chuốc lấy thất bại, và điều này cũng đúng với những tư tưởng tự nhận là phi tôn giáo hay tôn giáo đại đồng, chơi trò “tôi không độc tôn như các anh”.

←[Continue]

←[En]

Do vậy mà tôn giáo và phi tôn giáo - tất thảy đều được dựng lên nhân danh tình huynh đệ và tình thương đại đồng - bao giờ cũng gây chia rẽ và gia tăng xung đột. Ví dụ, liệu trên phương diện chính trị học thực hành có cái gì gây tranh cãi nhiều hơn sự nghiệp xây dựng một xã hội dân chủ và phi giai cấp đích thực? Hơn nữa nguồn gốc lịch sử của những tư tưởng tương tự lại gắn vơi chủ nghĩa thần bí. Những tư tưởng này xuất phát từ thời Jesus và thánh Paul, cho tới thời Eckhart và Tauler, thời Anabaptists (giáo phái rửa tội lại), thời Levelers (những người chủ trương bình đẳng), và Brothers of the Free Spirit (Hội Ái hữu Tinh thần Tự do)[57], và từ quan điểm kiên định của họ rằng mọi người đều bình đẳng trước Chúa Trời. Cứ như thể tồn tại đã ngụ ý xưng đột, hay ít ra thì cũng nhằm phân biệt với những người khác hay với toàn thể phần còn lại của thế giới. Nếu vậy, thì kẻ nào không tham dự vào cuộc chiến là không tồn tại; kẻ nào không vị kỷ thì không có bản ngã của mình. Không có gì thống nhất một cộng đồng hữu hiệu bằng chính nghĩa chung chống lại kẻ giặc từ bên ngoài, nhưng như vậy có nghĩa là, kẻ thù đó đồng thời trở thành chỗ dựa thiết yếu cho sự đoàn kết của cộng đồng. Nên các xã hội càng lớn càng cần có kẻ thù lớn hơn, và điều này theo đúng trình tự đã dẫn dắt tới tình thế hiểm nghèo của chúng ta hiện nay, khi thế giới thực sự chia thành hai phe lớn. Nhưng nếu các lãnh đạo cấp cao ở cả hai phe có chút thông minh, họ sẽ có một thỏa thuận ngầm để ngăn chặn xung đột: có thể chửi mắng nhau thậm tệ, nhưng phải kiềm chế ném bom. Hay, nếu họ cứ nhất quyết phải có đánh đấm đôi chút để giữ phong độ cho quân đội, họ sẽ giới hạn ở mức xung đột cục bộ tại những nước “không quan trọng”. Voltaire đáng ra phải nói rằng nếu Ma vương không tồn tại thì cần phải bịa ra nó.

←[Continue]

←[En]

Nhưng một khi hiểu rõ hơn rằng sống có nghĩa là xung đột với người khác và theo đuổi lợi ích của bản thân, thì ta càng buộc phải nhận ra ta cần có kẻ thù để ủng hộ mình. Cũng như vậy, ta càng cương quyết theo đuổi câu hỏi, “Tôi là ai hay cái gì?” - thì càng không thể tránh khỏi nhận ra ta chẳng là gì cả nếu không có mọi thứ khác. Hơn nữa, ta càng cố gắng đạt đến hoàn hảo hay chứng đắc nào đó - trong đạo đức, trong nghệ thuật hay tâm linh - ta sẽ càng thấy mình đang tiếp tục chơi trò chơi cũ là bản ngã dưới một hình thức tinh tế và tao nhã, và ta chỉ có thể đánh giá thành tựu đạt được khi so sánh mình với tất cả những người không đạt đến hoặc đã thất bại.

Thoạt đầu, nhận thức này sẽ gây bàng hoàng đến tê liệt. Ta cảm thấy mình mắc bẫy - trong tình thế cực kỳ tệ hại - khi đi về hướng nào cũng bị giằng kéo ngược lại. Quyết định là một Christ thì sẽ có một Judas phản lại, và một đám đông để đóng đinh lên thập giá. Quyết định làm quỷ dữ, người đời sẽ liên kết trong tình huynh đệ keo sơn nhất để chống lại. Phản ứng tức thì của ta có thể chỉ là thốt lên, “Quỷ tha ma bắt tất cả họ đi!” Dường như lối thoát duy nhất cho tình thế này là quên đi mọi nỗ lực của bản thân, và lại mải mê theo đuổi những việc vặt vãnh, hay rút khỏi cuộc chơi bằng cách tự sát hay mắc chứng rối loạn tâm thần, rồi sống phần đời còn lại trong một nhà thương điên để lảm nhảm nhăng cuội.

←[Continue]

←[En]

Nhưng còn một cơ may khác. Thay vì rút lui, ta đặt câu hỏi, liệu trò chơi có nghĩa gì. Điều này ngụ ý gì, nếu ta thấy mình bị tê liệt, không thể ở trong trạng thái tiếp tục trò chơi mà trong đó mọi luật chơi mâu thuẫn, mọi hành động đều dẫn đến thất bại? Chắc chắn đây là một kinh nghiệm sâu sắc và dữ dội về chính cái thế tiến thoái lưỡng nan mà ta bị đẩy vào từ bé, bởi vì xã hội khuyên ta phải tự do, có trách nhiệm, biết yêu thương, đồng thời buộc ta vào vị thế là một nhân tố độc lập. Cảm giác bất lực không thoát được tình trạng này chính là tia chớp đầu tiên nhận thức được trò chơi này vô nghĩa, còn bản ngã độc lập của ta chỉ là ảo tưởng. Ngã của ta đơn giản là không tồn tại, nên nó không thể hành động độc lập cũng như chịu tác động của các điều kiện bên ngoài - nó không thể thay đổi những điều đang diễn ra hay khuất phục chúng. “Cái tôi” lẽ ra đồng nhất với toàn thể vũ trụ trải nghiệm của ta, lại bị chia tách và cô lập, như kẻ đứng bên ngoài quan sát vũ trụ. Trong chương trước, chúng ta đã kết luận rằng sự thống nhất giữa sinh vật và môi trường là một thực tế khách quan. Nhưng khi nhận thức sâu sắc rằng không tồn tại bản ngã riêng biệt, ta sẽ thực sự cảm thấy mình là toàn thể quá trình của sự sống và là toàn thể dạng thức của vũ trụ. Kinh nghiệm và kẻ trải nghiệm trở thành quá trình kinh nghiệm, cái được biết và kẻ biết trở thành quá trình biết.

Mỗi sinh vật lĩnh hội đời sống theo cách của mình, từ góc nhìn riêng của mình, vì mỗi sinh vật - đó là vũ trụ tự trải nghiệm chính nó trong vô vàn sinh linh đa dạng nhất. Bởi vậy, kẻ nhận thức được điều này không rơi vào cái bẫy mà kinh nghiệm này giăng ra cho những kẻ đã nhận thức được tính ảo tưởng của ngã, nhưng vẫn tiếp tục tin vào một Thượng đế toàn năng ở bên ngoài. Bởi vì con người đó có thể đã bị cám dỗ muốn thấy “Ta là Thượng đế” theo nghĩa đó, và mong đợi mọi sinh vật khác phụng thờ và tuân theo mình.

←[Continue]

←[En]

Chủ yếu không bao giờ được quên rằng, những trải nghiệm thế này không thể đạt được nhờ nỗ lực của “ý chí” mang tính ảo tưởng của chúng ta. Nhưng không loại trừ khả năng các nỗ lực lặp đi lặp lại của chúng ta nhằm trở thành kẻ chiếm ưu thế trước vũ trụ cuối cùng đã bộc lộ tính phù phiếm. Đừng cố sức tiêu diệt cảm giác-bản ngã. Hãy tiếp nhận lấy nó, chừng nào nó còn, như một phần không thể tách rời hay là một chi tiết thú vị của toàn bộ quá trình - như một đám mây hay gợn sóng, như cảm giác ấm áp hay lạnh lẽo, hoặc như bất cứ thứ gì khác tự thân xảy ra không phụ thuộc vào chúng ta. Bởi vì loại trừ bản ngã là phương kế sau cùng của tính vị kỷ bất trị! Các nỗ lực này chỉ khẳng định và củng cố thêm tính thực hữu của cảm giác-bản ngã. Nhưng khi cảm giác về sự phân ly này bắt đầu được tìm hiểu và chấp nhận như bất cứ cảm giác nào khác, nó sẽ tan biến như ảo ảnh mà nó vốn là.

Đây là lý do tôi không mặn mà với nhiều loại “tu tập tinh thần” khác nhau trong thiền hay yoga mà một số người xem là thiết yếu để thoát khỏi bản ngã. Vì khi thực hành để “chứng đắc” một kiểu giác ngộ hay thức tỉnh tâm linh nào đó, các bài tập này sẽ củng cố cảm giác dối lừa rằng bản ngã có thể tự biến mất nhờ vào nỗ lực buông bỏ bản ngã. Nhưng chẳng có gì sai khi thiền chỉ để thiền, cũng như anh nghe nhạc chỉ vì nhạc. Nếu anh đi nghe hòa nhạc cho “có văn hóa” hay mở mang đầu óc, anh sẽ ngồi đó điếc lác như cái rầm cửa mà thôi.

←[Continue]

←[En]

Nếu bây giờ bạn lại hỏi tôi phải vượt qua cảm giác-bản ngã như thế nào, tôi sẽ hỏi bạn muốn vượt qua nó để làm gì. Nếu bạn trả lời tôi một cách trung thực, rằng bản ngã của bạn sẽ cảm thấy khá hơn trong “cảnh giới tâm linh cao hơn” của tự siêu việt, thì bạn sẽ nhận ra bạn - với tư cách bản ngã - là một thứ giả hiệu. Bạn cảm thấy mình giống củ hành: hết lớp này đến lớp khác, hết vỏ bọc này đến vỏ bọc khác, bị lột dần đến tận cùng mà không có cái lõi nào ở chính giữa. Nhưng toàn bộ ý nghĩa nằm ở đây: nhận ra bản ngã kỳ thực là đồ giả - một bức tường phòng thủ bao quanh một bức tường phòng thủ... cuối cùng bao quanh trống không. Bạn không thể thậm chí là giải thoát khỏi nó, đừng nói gì đến chuyện mong muốn mình không muốn điều này.

Hiểu điều này, bạn sẽ thấy rằng bản ngã chính xác là cái mà nó giả vờ không phải. Nó còn lâu mới là trung tâm nhân cách tự quyết, chỉ là một cỗ máy tự động mà được quyền lực xã hội gắn vào ta từ nhỏ. Nó rất giống những cỗ máy tương tự khác, và có thể chỉ khác chúng bởi một chút ảnh hưởng không đáng kể của tính di truyền. Nếu bạn nhận thức sâu điều này, có thể bạn sẽ nhất thời cảm thấy mình dường như là zombie, hay một con rối nhảy nhót vô trách nhiệm trên những sợi dây dẫn đi tít tắp đến những thế lực không rõ. Trong tình huống này, bản ngã có thể sẽ tự khẳng định lại mình bằng trò ma mãnh “tôi chẳng thể làm gì được với bản thân mình”, trong đó bản ngã tự tách đôi rồi vờ là nạn nhân của chính nó. “Thấy chưa, tôi chỉ là một nhúm các phản xạ có điều kiện, nên các vị không được nổi điên với tôi vì tôi đã hành động tuân theo các phức cảm của tôi.” (Câu trả lời dành cho nó có thể là, “Thôi được, chúng tôi cũng chỉ là lũ zombie thôi, nên anh cũng không nên càm ràm nếu bọn tôi có nổi khùng.”)

←[Continue]

←[En]

Nhưng bây giờ chúng ta hãy đặt câu hỏi, ai là người không được nổi khùng lên hay không nên càm ràm, như thể trong chuyện này ai đó vẫn còn chút lựa chọn? Ở giai đoạn này, bản ngã vẫn tồn tại với tư cách cái “tôi” phải thụ động chịu đựng hành vi tự động của “chính tôi” và kẻ khác - một lần nữa, lại như thể cái tôi nhân chứng vẫn có thể được chọn lựa một trong hai khả năng, hoặc chịu đựng mọi chuyện hoặc phản công dữ dội để thay đổi những gì đang diễn ra. Và chuyện gì đã xảy ra, bản ngã thất vọng rút lui vào pháo đài độc lập cuối cùng của nó, đóng vai người quan sát đơn thuần, hay kẻ chịu đựng mọi khó khăn của đời sống. Ở đây, nó có thể than thân trách phận hay an ủi mình như với một con rối của số phận.

Nhưng nếu vai này được xem như một lớp vỏ hành nữa, thì chúng ta đang đến gần đoạn kết. Giờ đây, một đường phân cách đã vạch ra giữa một bên là mọi thứ xảy ra với tôi, trong đó có cả những cảm nhận của chính tôi, và bên kia, là chính tôi như một nhân chứng có ý thức. Nhưng chẳng lẽ không rõ ràng, rằng đường ranh này chỉ tồn tại trong tưởng tượng? Rằng nó, và nhân chứng đằng sau nó, chỉ là phiên bản mới của ảo tưởng cũ mà con người đã lĩnh hội tự động trong thời thơ ấu? Nó chính là cái hố cũ ngăn cách kẻ biết và cái được biết - giữa cơ cấu phản hồi là cơ chế tự nhận thức của sinh vật, và là toàn bộ hệ thống sinh vật/môi trường? Nhưng nếu tôi không có quyền chọn lựa những cái xảy ra với tôi, ở một bên lằn ranh, thì cũng không có quyền chọn lựa ở bên kia lằn ranh, phía bên nhân chứng, nghĩa là tôi không quyết định chấp nhận điều xảy ra với tôi, hay cố gắng thay đổi nó. Tôi chấp nhận, tôi khước từ, tôi chứng kiến cũng tự động, như các sự kiện xảy ra không phụ thuộc vào ý chí của tôi. Tất cả diễn ra tự động, như cảm xúc của tôi phản ánh những quá trình sinh lý trong cơ thể tôi.

←[Continue]

←[En]

Và vào chính thời khắc khi ta có vẻ như sắp thành một zombie đích thực, thì trong thế giới chủ quan của ta bùng lên vụ nổ. Bất thình lình hình dung về số phận đánh mất ý nghĩa, vì hiển nhiên là không tồn tại kẻ có thể trở thành nạn nhân của sự tiền đinh. Không có bẫy nếu không có kẻ mắc bẫy. Thực tế, không ai có thể cảm thấy mình hành động vì bị ép buộc, nếu anh ta không có hình dung về tự do lựa chọn, vì các hành động bởi cưỡng ép chỉ được biết trong thế đối lập với các hành động theo ý chí tự do. Do vậy, khi lằn ranh giữa tôi và cái xảy ra với tôi mất đi, không còn thành lũy che chắn bản ngã, thậm chí với tư cách một nhân chứng thụ động nữa, tôi sẽ thấy mình sống không ở trong thế giới, mà như thế giới - trong đó không có gì cưỡng ép tôi, cũng không có gì tuân theo ý chí bướng bỉnh đỏng đảnh của tôi. Tất cả xảy ra không máy móc mà cũng chẳng tùy tiện: nó chỉ đơn giản là xảy ra, và mọi cái xảy ra đều phụ thuộc lẫn nhau theo một cách thức hài hòa đến khó tin. Mỗi cái này đi liền mỗi cái kia. Không có tha nhân thì cũng chẳng có tôi, và không ở đâu đó khác thì cũng không ở đây, và theo nghĩa này, tôi cũng là tha nhân và nơi đây cũng là nơi đó.

Khi nảy sinh cảm nhận mới mẻ này về cái tôi, bạn vừa cảm thấy hào hứng vừa có chút hẫng. Tình huống giống như khoảnh khắc bạn lần đầu tiên bơi được hay đi được xe đạp. Có cảm tưởng rằng bạn không tự làm điều đó, không hiểu sao nó tự xảy ra, và bạn băn khoăn chẳng biết bạn có đánh mất điều đó không - vì quả thực bạn có thể đánh mất nếu bạn cố níu giữ. Có thể nói, giờ đây bạn quả thực thụ động hơn trước kia, trong thế tương phản với cảm nhận cũ, như thể bạn là chiếc lá bị gió cuốn đi, cho đến khi bạn nhận ra mình vừa là lá cây vừa là gió. Thế giới ở ngoài da bạn cũng là bạn giống như thế giới bên trong bạn: cả hai song hành không tách rời, và thoạt đầu bạn cảm thấy hơi mất kiểm soát vì thế giới bên ngoài rộng lớn hơn thế giới bên trong nhiều. Thế nhưng bạn sẽ sớm nhận ra rằng bạn có thể tiếp tục các sinh hoạt thường ngày - làm lụng và quyết định như mọi khi, mà lại thấy những chuyện đó bớt vô vị đi. Thân bạn không còn là zombie được bản ngã thổi sinh khí vào rồi kéo lê theo nữa. Có cảm giác như mặt đất nâng bạn lên, và đồi núi đỡ bước chân bạn. Không khí tự vào ra phổi bạn, và thay vì bạn nhìn và nghe, ánh sáng và âm thanh tự đến với bạn. Mắt thấy và tai nghe như gió thổi và nước chảy. Toàn thể không gian trở thành tâm trí bạn. Thời gian đưa bạn đi như một dòng sông, nhưng không bao giờ trôi khỏi hiện tại: càng trôi đi thì càng ở lại, và bạn không còn phải chống chọi hay thủ tiêu nó nữa.

←[Continue]

←[En]

Bạn không hỏi ý nghĩa, hay mục đích, của cảm nhận này là gì. Hay vì sao mà có vũ trụ này? ứng dụng thực tiễn của cả triệu thiên hà là gì? Nhưng chính vì nó không có mục đích mà nó lại có mục đích - điều này có vẻ nghịch lý, nhưng đúng là thế. Ví dụ, mục đích của chơi nhạc là gì? Nếu bạn chơi để kiếm tiền, để tài ba hơn một nghệ sĩ nào khác, để là người có văn hóa, hay để mở mang đầu óc, thì bạn không thực sự chơi - vì đầu óc bạn không nằm ở nhạc. Bạn không bay bổng trong âm nhạc. Nếu phải nghĩ về điều này, thì rõ ràng chơi nhạc hay nghe nhạc chỉ là thứ xa xỉ, một chứng nghiện, một sự phí phạm thời gian và tiền bạc quý báu chẳng để làm gì ngoài việc tạo ra các hợp âm cầu kỳ. Thế nhưng làm sao có thể nghĩ đến một xã hội không có chỗ cho âm nhạc, không cho phép khiêu vũ, hay cho bất kỳ hoạt động nào không liên quan trực tiếp đến những vấn đề sinh tồn thiết thực? Rõ ràng, một xã hội như vậy sẽ sinh tồn theo kiểu vô đích - trừ phi bằng cách nào đó nó tạo ra thú vui trong những “nhiệm vụ cơ bản” là làm ruộng, xây cất, đi lính, sản xuất, hay nấu nướng. Nhưng trong khoảnh khắc ấy, mục tiêu sinh tồn đã bị lãng quên. Nhiệm vụ được thực hiện chỉ vì chính nó, và thế là các nông trại bắt đầu rực rỡ như những khu vườn, thay vì những nhà hộp tiện lợi nhưng tẻ nhạt bỗng mọc lên những mái nhà vui mắt và những đồ trang hoàng kỳ bí, vũ khí được khắc những hoa văn kỳ lạ, thợ mộc thong thả “hoàn thiện” tác phẩm của mình, còn đầu bếp trở thành những người sành ăn.

Một tác phẩm triết học Trung Hoa nhan đề “Thái Ất Kim Hoa Tông Chỉ”[58] nói rằng “khi hữu đích được dùng để đạt đến vô đích, sự đã thấu tỏ.” Vì xã hội sinh tồn vô đích là một xã hội không dự liệu những hành vi vô đích - tức là, những hành động không trực tiếp nhắm đến sinh tồn, mà chúng tự hoàn thành khi được thực hiện trong hiện tại và không nhất thiết phải hướng đến một tưởng thưởng tương lai nào đó. Nhưng một cách gián tiếp và vô tình, hành vi như vậy hữu ích đối với sinh tồn vì nó đem lại một lý do cho sinh tồn - tuy nhiên, sẽ không hữu ích khi vì lý do đó mà theo đuổi. Chơi để thư thái và tươi tỉnh lại mà làm việc thì không phải là chơi, không việc nào được làm tốt và hoàn hảo trừ phi nó cũng là một hình thức chơi.

←[Continue]

←[En]

Khi ta thấy được rằng, cuộc sống suy cho cùng là một cuộc chơi, ta được giải phóng khỏi tình thế lưỡng nan “Mi phải sinh tồn”. Cái khó khi hiểu điều này là ở chỗ, ý “chơi” có hai nghĩa riêng biệt thường bị lẫn lộn với nhau. Một mặt, làm cái gì đó chỉ hay đơn thuần để chơi, sẽ là tầm thường và không thành thực, và ở đây ta nên dùng từ “đùa giỡn” thay vì “chơi”. Nhưng nếu một cô nào đó nói với tôi, “Em yêu anh,” thì có đúng không nếu trả lời, “Cô có nói nghiêm túc không đấy, hay cô chỉ đang đùa giỡn với tôi?” Sau cùng, nếu mối quan hệ này đến lúc nảy nở, tôi rất hy vọng rằng cô nàng không nghiêm túc và rằng nàng sẽ đùa giỡn tôi. Không, câu hỏi hay hơn sẽ là, “Cô có chân thành không, hay cô chỉ đang đùa giỡn tôi?” Chân thành thì tốt hơn là nghiêm túc, vì ai lại muốn được yêu một cách nghiêm túc? Do vậy, ở mặt khác, có một hình thức chơi không hề tầm thường chút nào, như khi Segovia chơi ghi ta hay Laurence Olivier đóng vai Hamlet, hay, hiển nhiên như khi ai đó chơi organ trong nhà thờ. Theo nghĩa này của từ “chơi”, thánh Gregory Nazianzen có thể nói về Logos[59] minh triết sáng tạo của Thượng đế như sau:

Vì trên Thiên đường Logos chơi,
khuấy đảo cả vũ trụ, như ngài muốn,
thành muôn hình vạn trạng.

Và, ở đầu kia trái đất, thiền sư Nhật Hakuin:

Trong múa hát có tiếng nói của Luật.

←[Continue]

←[En]

Cũng vậy, trong kinh Vệ Đà, toàn thể thế giới được xem là lila và maya của Ngã, từ đầu nghĩa là “trò chơi” còn từ sau có nghĩa phức tạp chỉ ảo giác (illusion, từ tiếng Latin ludere, chơi), ma thuật, sức sáng tạo, nghệ thuật, và đo lường - như khi ta nhảy hay vẽ một họa hình theo một thước đo nào đó. Từ cách nhìn này, vũ trụ nói chung và sự chơi đùa nói riêng, theo một nghĩa đặc biệt, là “vô nghĩa”: tức là, không giống như ngôn từ và biểu tượng, chúng không biểu thị hay chỉ một cái gì xa hơn chúng, cũng như một bản sonata của Mozart không chuyển tải thông điệp đạo đức hay xã hội và không cố gọi lên những âm thanh tự nhiên như gió, sấm, hay tiếng chim hót. Khi tôi phát âm từ “nước”, anh sẽ biết ý tôi là gì. Nhưng toàn bộ tình huống này có nghĩa thế nào - tôi tạo ra âm thanh và anh hiểu được nó? Ý nghĩa của một con bồ nông, một bông hướng dương, một con nhím biển, một viên đá có vân, hay một thiên hà là gì? Hay của a + b = b + a? Tất cả đều là những dạng, những mô thức ánh sáng và âm thanh nhảy nhót, nước và lửa, nhịp điệu và dao động, điện và không-thời gian, diễn ra như thế này:

Thrummular, thrummular thrilp,

Hum lipsible, lipsible lilp;

Dim thricken mithrummy,

Lumgumptulous hummy,

Stormgurgle umbumdular bilp[60].

←[Continue]

←[En]

Hay, trong phát biểu nổi tiếng của ngài Arthur Eddington[61] về bản chất của electron:

Ta thấy nguyên tử với những vành đai electron bắn ra tứ phía, va đụng nhau rồi nẩy lên. Các electron tự do bứt khỏi các vành đai vội vã phóng đi nhanh hơn gấp trăm lần, cua gấp quanh nguyên tử với những cú trượt sang bên và thoát đi trong đường tơ kẽ tóc... Cảnh tượng ngoạn mục đến độ có lẽ ta quên rằng từng có thời ta muốn được ai đó nói cho biết electron là gì. Câu hỏi chưa hề được trả lời... Cái gì đó chưa biết đang làm điều mà chúng ta chẳng biết là gì - lý thuyết của chúng ta chung quy là thế. Lý thuyết này có vẻ thực sự sáng rõ. Tôi đã đọc được ở đâu đó mấy dòng thế này:

The slithy toves

Did gyre and gimble in the wabe.[62]

Có thể thấy, vẫn cùng một kiểu gợi ý về hoạt động, vẫn cùng một kiểu mập mờ về bản chất của hoạt động và bản chất của cái đang hành động[63].

Vấn đề ở đây là “cuộc trình diễn quá đỗi ngoạn mục”. Vì thế giới - đó là sự quyến rũ (tiếng Latin: fascinum), là sự hút hồn (kiểu chìm đắm trong bài thánh ca), là sự sửng sốt (như khi lạc lối trong mê cung), là thế uốn lượn của nhịp điệu kỳ lạ và một cốt truyện kích thích tò mò đến độ ta bị mạng lưới rối rắm của nó cuốn vào trạng thái nhập thân khiến ta quên mất nó chỉ là một trò chơi. Ta bị hút hồn đến mức khi hoan hô và la ó các diễn viên, chúng ta bắt đầu yêu và ghét họ. Chúng ta đồng nhất với vai của mình đến mức trở nên yêu đương và hận thù mãnh liệt, vui sướng và kinh hoàng, ngất ngây khoái cảm hay bồn chồn lo lắng. Tất thảy đều được tạo thành từ bật-và-tắt hay đen-và-trắng, đập nhịp, lắp lại, ghép mảnh, đảo phách, biến đổi cao độ, xóc nẩy, chơi điệu tăng gô, hát du dương qua mọi thang bậc và chiều kích có thể. Trò chơi này đồng thời là sự vô nghĩa thuần khiết nhất và là nghệ thuật tuyệt đích.

←[Continue]

←[En]

Hãy lắng nghe chăm chú một giọng hát không lời. Nó có thể hút hồn đến nỗi làm ta bật khóc, bắt ta nhảy lên vì vui sướng, khiến ta khiêu vũ đến ngã khuỵu hoặc giận dữ điên cuồng. Ta không thể biết âm nhạc dứt ở đâu và cảm xúc dâng trào khi nào, vì toàn thể là một thứ âm nhạc nào đó - giai điệu ấy chơi trên dây thần kinh của ta như hơi thở thổi vào ống sáo. Toàn bộ trải nghiệm chỉ là như thế, ngoại trừ tính nhạc của giọng hát có nhiều chiều kích hơn âm thanh. Nó dao động theo những chiều thị giác, xúc giác, vị giác, thính giác, và chiều kích trí tuệ là biểu tượng và ngôn từ - tất cả rủ nhau trình diễn và nô đùa. Nhưng thực chất - và đây là cách phủ định để khẳng định mạnh mẽ - nó chẳng qua chỉ là câu nói bí hiểm của cụ già ở Spithead, cụ mở cửa sổ ra và nói:

Fill jomble, fill jumble,

Fill rumble-come-tumble[64]

Bach phát biểu điều ấy tao nhã hơn, nhưng cũng có ít nhiều nghĩa bên ngoài như thế:

Khi đã hiểu ra điều này, ta có thể quay về thế giới những chuyện thực tế với một tinh thần mới. Ta đã thấy rằng vũ trụ về bản chất là một ảo giác ma thuật và một trò chơi kỳ lạ, rằng không có cái “ta” tồn tại riêng lẻ để mà lấy được gì từ nó, như thể cuộc sống là một nhà băng để bị cướp. Cái “ta” đích thực duy nhất là cái đến rồi đi, liên tục tự hiện ra rồi biến đi như mọi loài sinh vật có ý thức. Vì “ta” là vũ trụ tự nhìn nó từ hàng tỉ góc nhìn, những điểm đến và đi thay đổi liên tục khiến nhãn quan lúc nào cũng mới. Những gì chúng ta nhìn thấy như cái chết, không gian trống rỗng, hay hư vô chỉ là phần hõm xuống giữa các đỉnh ngọn sóng trên đại dương nổi sóng bất tận này. Nó chính là cái ảo giác rằng dường như có cái gì đó cần phải đạt đến trong tương lai, rằng có một thứ cấp thiết mà chúng ta cứ phải theo đuổi mãi cho đến khi đuổi kịp nó. Nhưng không có thời gian nào ngoài thời gian hiện tại, không có ai ngoài cái toàn-thể-và-tất-cả, không bao giờ có bất kỳ thứ gì cần đạt tới - mặc dù cái thú của trò chơi lại là vờ như có mọi thứ đó.

←[Continue]

←[En]

Ai khoe khoang là đã hiểu điều này thì kẻ đó thực ra chưa hiểu, vì y chỉ dùng lý thuyết như trò gian lận để duy trì ảo tưởng phân ly của y, một mánh lới trong trò chơi chiếm ưu thế tinh thần. Hơn nữa, sự khoác lác như vậy là thực sự xúc phạm đến những ai chưa hiểu và những kẻ thật lòng tin mình là linh hồn cá thể, đơn độc trong một cuộc đấu tranh sinh tồn tuyệt vọng và thống khổ. Với tất cả những người đó, ta phải có tình thương sâu sắc, không trịch thượng, thậm chí phải cung kính và tôn trọng họ theo cách đặc biệt nào đó, vì suy cho cùng, trong họ, Ngã đang chơi trò mạo hiểm và lạ thường nhất - trò chơi đánh mất hẳn bản thân nó và có nguy cơ hứng chịu một thảm họa hoang tàn không thể cứu vãn. Đây là lý do người Ấn không bắt tay khi gặp nhau mà chắp tay lại cúi chào với một cử chỉ cung kính, vinh danh Thần tính ở người lạ.

Và đừng cho rằng hiểu biết này sẽ tức thì biến ta thành một tấm gương đức hạnh. Tôi chưa hề gặp một thánh nhân hay nhà hiền triết nào mà không có đôi ba nhược điểm của con người. Vì chừng nào ta còn khoác dạng người hay thú thì ta còn phải án bằng mạng sống kẻ khác và chấp nhận những giới hạn thể xác đặc thù của mình, cái thể xác vẫn sẽ bị lửa thiêu và vẫn sẽ tiết ra adrenaline khi gặp nguy hiểm. Quan trọng hơn cả, đạo lý đi liền với hiểu biết này là thẳng thắn công nhận rằng ta phụ thuộc vào kẻ thù, cấp dưới, người ngoài nhóm, và bất cứ hình thái sống nào khác. Dù ta có mắc míu trong những xung đột và trò tranh đua của đời sống thực tế như thế nào chăng nữa, ta cũng sẽ không bao giờ còn chìm trong mê muội rằng “kẻ tấn công kia” có lỗi hoàn toàn, và có thể hay nên bị diệt trừ. Điều này sẽ cho ta cái khả năng quý giá vô ngần là ngăn không để xung đột vượt ngoài tầm kiểm soát, sẵn lòng thỏa hiệp và thích nghi, có thể chơi, đúng vậy, nhưng chơi thật tỉnh. Điều này người ta gọi là “luật giang hồ”, vì những kẻ thực sự nguy hiểm là kẻ không nhận ra rằng mình là phường trộm cướp - những kẻ bất hạnh đóng vai “người tốt” với nỗi hăm hở mù quáng đến mức họ không biết mình mang ơn “kẻ xấu” vì đã củng cố địa vị cho mình. Kinh Phúc âm diễn giải, “Hãy yêu thương đối thủ của các ngươi, và cầu nguyện cho kẻ nào hạ thấp các ngươi.” Ta sẽ chẳng ở đâu cả nếu không có họ.

←[Continue]

←[En]

Đạo lý cá nhân và chính trị ở phương Tây, nhất là ở Mỹ - vì thiếu ý thức này - bị tâm thần phân liệt hoàn toàn. Đó là sự kết hợp quái gở giữa chủ nghĩa lý tưởng không nhân nhượng và thói gangster vô lương tâm, do vậy mà thiếu đi sự hài hước và nhân ái để khiến những kẻ bất lương tự thú ngồi lại với nhau và thảo ra những thỏa thuận biết điều. Không ai có thể có đạo đức - nghĩa là, không ai có thể hài hòa các xung đột tiềm tàng - mà không đi đến một thỏa ước thường trực giữa thiên thần và ác quỷ trong hắn, giữa hoa hồng của y bên trên và phân bón của y bên dưới. Hai lực lượng hay hai chiều hướng phụ thuộc lẫn nhau, và trò chơi vẫn đang diễn tiến chừng nào thiên thần đang trên đà thắng, nhưng không giành chiến thắng, còn ác quỷ đang trên đà thua, nhưng không bị thua. (Trò chơi không diễn ra ngược lại, cũng như đại dương không hoạt động khi đầu sóng chúc xuống còn hõm sóng nhô lên.)

Điều quan trọng nhất là những ai quan tâm đến quyền công dân, hòa bình thế giới, và hạn chế vũ khí hạt nhân hiểu ra được điều này. Đó chắc chắn là những sự nghiệp cần được ủng hộ mạnh mẽ, nhưng không bao giờ trên tinh thần thiếu tôn trọng cái đối lập, hay xem nó là hoàn toàn ác hoặc điên rồ. Không phải vô cớ mà các luật lệ chính thức trong quyền Anh, judo, đấu kiếm, và cả đấu súng đòi hỏi người thi đấu phải chào nhau trước khi giao chiến. Trong bất kỳ tương lai nào có thể thấy trước cũng sẽ có hàng ngàn hàng vạn người căm ghét và ghê tởm người da đen, cộng sản, người Nga, người Hoa, người Do Thái, tín đồ Thiên Chúa giáo, dân hippy, người đồng tính, và những “con nghiện”. Những nỗi căm thù này sẽ không nguôi ngoai, mà chỉ bùng lên, bởi việc lăng mạ những ai cảm thông với họ, và những cái nhãn thóa mạ mà ta dán cho họ - những kẻ nệ cổ, phát xít, cánh tả, kẻ dốt nát - rất có thể sẽ trở thành phù hiệu và biểu tượng kiêu hãnh để họ tập hợp và đoàn kết.

Cũng chẳng ích gì khi công khai đối đầu với sự phản đối bằng các cuộc biểu tình ngồi, các cuộc biểu tình tuần hành bất bạo động và lịch sự, trong khi lại đi đề cao bản ngã tập thể của chúng ta bằng cách kín đáo lăng nhục họ. Nếu ta muốn công bằng cho các tộc người thiểu số và chiến tranh hòa hoãn với kẻ thù tự nhiên của ta, dù đó là con người hay không phải con người, trước hết ta phải thỏa hiệp với thiểu số và kẻ thù trong chính ta, trong chính tâm ta, vì kẻ lưu manh có ở trong ta cũng như ở bất cứ đâu trong thế giới “bên ngoài” - nhất là khi ta nhận ra thế giới bên ngoài da ta cũng chính là ta như thế giới bên trong. Nếu không nhận thức được điều đó, không ai có thể hiếu chiến hơn một kẻ theo phong trào hòa bình khi anh ta nổi xung lên, hay một người dân tộc chủ nghĩa bạo lực hơn cả một kẻ phản đế.

←[Continue]

←[En]

Quả thực, bạn có thể lý sự rằng chuyện này đòi hỏi nhiều quá. Bạn có thể lấy cái cớ cũ rích rằng công việc “thay đổi bản tính người” quá nhọc nhằn và chậm chạp, rằng cái ta cần là hành động tức thời trên diện rộng. Rõ ràng, cần có quy tắc để tạo ra bất kỳ thay đổi tận gốc nào trong khuôn mẫu hành vi con người, mà liệu pháp tâm lý thì có thể kéo dài lê thê hàng năm trời. Nhưng đây không phải là điều tôi gợi ý. Có thật là tốn kém nhiều thời gian và công sức hay không để hiểu được ta phụ thuộc vào kẻ thù và người ngoài để tự định nghĩa mình, và rằng không có một đối nghịch nào đó thì ta sẽ không tồn tại? Thấy được điều này có nghĩa là, gần như tức thì, có được đức tính hài hước, mà hài hước và tự cho mình đúng là hai thứ loại trừ lẫn nhau. Hài hước là ánh long lanh trong mắt một quan tòa chính trực, biết rằng ông ta cũng là kẻ phạm trọng tội nơi vành móng ngựa. Làm sao ông có thể ngồi đó phán quyết đạo mạo, được thiên hạ bẩm “Thưa quý tòa” hay “Thưa ngài chánh án”, mà không có những kẻ khốn khổ bất hạnh bị kéo lê trước mặt ông ngày này qua ngày khác? Công nhận điều này không làm suy yếu dần công việc và chức năng của ông ta. Ông đóng vai trò thẩm phán càng tốt hơn vì nhận ra rằng ở vòng quay tiếp theo của Bánh xe Số mệnh, biết đâu ông sẽ là bị cáo, và rằng nếu toàn bộ sự thật được phơi bày, thì giờ đây ông đã đứng trước tòa.

Nếu đây là lời chỉ trích, thì ít ra nó cũng là lời chỉ trích trìu mến - một thái độ và một bầu không khí làm dịu những xung đột nhân sinh hiệu quả hơn biết bao nhiêu sự bạo hành thể xác hay tinh thần. Vì nó nhận ra tính thiện đích thực trong bản chất con người là sự cân bằng kỳ lạ giữa yêu thương và vị kỷ, lý trí và đam mê, tinh thần và nhục dục, huyền bí và duy vật, ở đó cực dương vẫn luôn có lợi thế hơn cực âm một chút. (Nếu nó khác đi, và nếu cả hai cân bằng, sự sống sẽ đâm đầu vào ngõ cụt và bế tắc hoàn toàn.) Do vậy, khi hai cực tốt và xấu quên đi sự phụ thuộc tương hỗ giữa chúng mà cố xóa sổ phía kia, con người trở thành thứ dưới người - kiểu thập tự quân tàn nhẫn hay kẻ giết người máu lạnh bạo tàn. Con người là con người chứ không phải để thành thiên thần hay ác quỷ, và những thiên thần tương lai nên nhận ra rằng, khi tham vọng của họ đã thành công, họ sẽ khơi dậy những bầy ác quỷ để cân bằng. Đây là bài học của Luật Khô[65] cũng như của mọi nỗ lực nhằm ép buộc hành vi phải tuyệt đối thánh thiện, hay nhằm nhổ bỏ gốc rễ và cành nhánh của cái ác.

←[Continue]

←[En]

Vậy chung quy là thế này: để “sống được”, đáng sống, hay đơn thuần là để thiết thực, đời sống phải được sống như một trò chơi - từ “phải” ở đây biểu thị một điều kiện, không phải một điều răn. Đời sống phải được sống trên tinh thần chơi chứ không phải làm, và những xung đột đi theo nó phải diễn ra với ý thức rằng không có loài nào, hay bên nào tham gia một trò chơi, có thể tồn tại mà không có kẻ đối kháng tự nhiên của nó, kẻ thù dấu yêu của nó, đối thủ không thể thiếu của nó. Bởi “yêu thương kẻ thù của các ngươi” có nghĩa yêu họ vì họ là kẻ thù; đó không nhất thiết là một quỷ kế khôn ngoan để thu phục họ về phe ta. Con sư tử nằm xuống bên con cừu trên Thiên đường, nhưng trên Trái đất thì không -“Thiên đường” là tầng hầm, là hậu trường sân khấu, nơi mọi phe xung đột nhận ra sự tương thuộc của mình, và, nhờ hiểu biết này, họ có thể giữ cho các xung đột trong chừng mực. Nhận thức này thực sự là tinh thần thượng võ chính hiệu khi nhất thiết định ra những giới hạn bên trong cho mọi cuộc chiến tranh dù với kẻ thù là con người hay không phải con người, vì tinh thần thượng võ là tinh thần phóng khoáng của chàng hiệp sĩ “đùa với tính mạng của mình”, bởi anh ta biết rằng ngay cả cuộc chiến sinh tử cũng là một cuộc chơi mà thôi.

Một khi đã bị lừa mà tin rằng mình chẳng là gì ngoài cái bản ngã của mình, hay mình chẳng là gì ngoài cái cơ thể cá nhân của mình, thì không ai có thể trở nên hào hiệp được, chứ chưa nói đến việc trở thành thành viên văn minh, nhạy cảm và thông minh của vũ trụ.

←[Continue]

←[En]

Nhưng để sống theo cách này, trò chơi-cuộc đời phải gột bỏ những luật lệ tự mâu thuẫn. Đây không phải là kiểu phấn đấu nỗ lực về đạo đức, mà là một phương cách để thoát khỏi trò lừa bịp về sự phân ly. Do vậy, khi một trò chơi đặt ra cho người chơi một nhiệm vụ không chỉ khó khăn mà còn bất khả thi, nó sẽ nhanh chóng đi đến chỗ không đáng để chơi nữa. Chẳng tài nào tuân thủ luật chơi định tình thế tiến thoái lưỡng nan - tức là, luật chơi có hai phần loại trừ lẫn nhau. Không thể thúc ép ai đó vừa phải hành xử tự do vừa phải hành động độc lập. Thế nhưng toàn thể các nền văn hóa và văn minh đã tự làm mình mụ mẫm đi vì sự trái khoáy này, và, vì không thể nhận ra sự tự mâu thuẫn, các thành viên trong đó suốt đời bị ám ảnh bởi ý nghĩ rằng sự tồn tại của cá thể là có vấn đề và gây khó chịu - một hình thái tự nhiên phải chịu đựng thất vọng triền miên. Ý thức bản ngã thực chất là điều khó chịu và chán ngán, không gì cho thấy điều đó rõ ràng bằng những câu nói mỗi ngày như: “Tôi cần phải thoát khỏi chính mình” hay “Anh nên tìm cái gì để lôi mình ra khỏi chính mình đi” hay “Tôi đọc để quên lãng mình đi.” Thật lầm lạc! Do vậy mới có những kiểu cuồng tín, những thứ độc hại - về tôn giáo, chính trị, và tình dục, Đảng Quốc xã, Đảng Klan, Hell’s Angels[66], Circus Maximus[67], sức hấp dẫn ảm đạm của màn hình ti vi, những vụ thiêu sống người bị nghi là phù thủy, Mickey Spillane[68] và James Bond[69], máy đánh bạc, trạng thái chếnh choáng hơi men, các phong trào chấn hưng tôn giáo, báo lá cải, và các băng nhóm tội phạm vị thành niên - tất cả là những phao cứu sinh và thuốc giảm đau cần thiết cho con người mà chính sự tồn tại của y được định nghĩa bằng những thuật ngữ tự mâu thuẫn và tự thất bại.

←[Continue]

←[En]

Cuối cùng, ván cờ sinh tử như người phương Tây vẫn đang “chơi” trong thế kỷ qua cần bớt nhấn mạnh tính thực dụng, kết quả, tiến bộ, và tính gây hấn. Đây là lý do tôi đang bàn về ảo tưởng, và tránh xa chủ đề bào chữa cho ảo tưởng trên phương diện những ứng dụng thực tiễn và hệ quả của nó. Dù nó có đúng với người Hoa và người Ấn đi nữa, cũng đã đến lúc chúng ta nhận ra rằng tương lai là một ảo vọng ngày càng lùi xa, và đã đến lúc chuyển hóa sinh lực tràn trề và kỹ năng công nghệ của ta sang trầm tư thay vì hành động. Bây giờ dù ta có bất đồng ý kiến với phép logic và phép ẩn dụ của Aristotle đến mấy thì ông vẫn phải được tôn trọng vì đã nhắc chúng ta rằng mục đích của hành động luôn là trầm tư - biết và sống chứ không phải tìm kiếm và trở thành gì đó.

Và như thế, ta chỉ đang ngốn ngấu sự sống của ta - nuốt chửng những kinh nghiệm chưa tiêu hóa càng nhanh càng tốt theo sức ta nhồi nhét được - vì nhận thức về sự tồn tại của chính ta hời hợt và nông cạn đến nỗi dường như chẳng có gì làm ta chán hơn là sự tồn tại giản dị. Nếu tôi hỏi bạn hôm qua đã làm, thấy, nghe, ngửi, sờ, nếm gì, rất có thể tôi sẽ chẳng biết được gì hơn vài nét sơ sài về một số thứ bạn đã để ý, và chỉ là những thứ bạn cho là đáng nhớ. Không đáng ngạc nhiên sao khi một tồn tại được trải nghiệm như vậy lại có vẻ trống rỗng và trơ trọi đến mức nỗi thèm khát một tương lai bất định của nó không thể thỏa mãn được? Nhưng hãy giả sử bạn có thể trả lời, “Tôi mà kể anh nghe thì chắc mãi không hết, mà tôi thì quá hứng thú với cái đang xảy ra lúc này.” Khi một loài có những thứ châu báu tinh nhạy như đôi mắt, những nhạc cụ cuốn hút như đôi tai, và những đường lượn thần kinh kỳ diệu như não, thì làm sao nó lại có thể tự trải nghiệm mình không phải là thứ gì khác ngoài một vị thần? Và, khi bạn thấy rằng cơ thể cực kỳ tinh tế này là bất khả phân ly với những kiểu dạng còn lạ kỳ hơn nữa trong môi trường của nó - từ những thiết kế điện tinh vi nhất đến cả quần thể thiên hà - làm sao có thể nghĩ rằng hiện thân của toàn thể sự vĩnh cửu này lại có thể chán ngấy tồn tại?

—ooOoo—

←[Chapter 6]

←[En]

- SÁU -

NÓ

Cũng như cái hài đích thực là cười cợt chính ta, nhân đạo đích thực là hiểu chính ta. Các sinh vật khác có thể yêu thương và cười, trò chuyện và nghĩ, nhưng dường như cái riêng đặc biệt của con người là suy ngẫm: họ nghĩ về suy nghĩ và biết rằng mình biết. Điều này, như các hệ thống phản hồi khác, có thể dẫn đến những vòng luẩn quẩn và hoang mang nếu điều khiển không đúng cách, nhưng tự nhận thức làm cho kinh nghiệm con người cộng hưởng. Nó truyền đạt “tiếng vọng” đồng thời đó đến mọi điều ta nghĩ và cảm thấy như thùng đàn vĩ cầm dội lại âm thanh của dây đàn. Nó đem chiều sâu và âm lượng vào âm thanh, nếu không âm thanh sẽ hời hợt và nhạt nhẽo.

Tự biết dẫn đến thắc mắc, thắc mắc dẫn đến tò mò và tìm hiểu, để rồi chẳng có gì khiến con người quan tâm hơn là con người, dù chỉ là chính con người y. Mọi cá nhân thông minh đều muốn biết cái gì thôi thúc y, vì vậy nên cùng lúc y vừa say mê vừa thất vọng bởi trong mọi thứ thì chính y là thứ khó mà hiểu được nhất. Vì cơ thể người quả là cơ thể phức tạp nhất trong mọi cơ thể, và trong khi ta có lợi thế biết cơ thể của chính ta rất tường tận - từ bên trong - thì cũng có cái bất lợi là ta gần nó đến nỗi chẳng bao giờ có thể hiểu thấu nó. Không có gì tránh né được sự kiểm soát của ý thức như chính bản thân ý thức. Chính vì vậy mà nguồn gốc của ý thức đã được gọi một cách ngược đời là vô thức.

←[Continue]

←[En]

Những người mà chúng ta hay chê là quê mùa và cục mịch thực ra chỉ là người cảm thấy loài người chẳng có gì hấp dẫn; nhân tính của họ chưa hoàn thiện, và họ chưa bao giờ ngạc nhiên về điều đó. Cũng có gì đó chưa toàn vẹn ở những kẻ chẳng thấy sự tồn tại hấp dẫn gì cả. Có thể anh sẽ nói rằng đây là một thành kiến nghề nghiệp của triết gia, cho rằng kẻ bất toàn là những kẻ không có cảm thức siêu hình. Nhưng bất kỳ ai có suy nghĩ chắc hẳn đều phải là triết gia - một triết gia giỏi hay dở - vì không thể suy nghĩ mà không có những tiền đề, không có giả định cơ bản (và theo nghĩa này là siêu hình) về cái gì là hợp lý, cái gì là một đời sống tốt, cái gì là đẹp, và cái gì là vui thú. Có những giả định như thế, một cách hữu thức hay vô thức, là có suy nghĩ triết lý. Kẻ tự nhận là kiểu người thực tiễn ra điều xem thường triết học vì có lắm ý niệm ba hoa, thì bản thân cũng là kẻ thực dụng chủ nghĩa hay một nhà thực chứng, mà lại là nhà thực chứng tồi nữa, vì y chẳng nghĩ ngợi gì về vị thế của mình.

Nếu cơ thể người hấp dẫn, môi trường đi kèm nó cũng hấp dẫn như vậy - chứ không chỉ là một tập hợp những sự vật và hiện tượng cụ thể. Hóa học, sinh học, địa chất học, và thiên văn học đặc biệt say mê các tiểu tiết trong môi trường chúng ta, nhưng siêu hình học thì say mê cái toàn thể. Tôi hầu như không thể nào hình dung ra một người nhạy cảm mà lại thiếu thắc mắc siêu hình; một người không có cái thôi thúc phi thường lại hỏi một câu mà không thể trình bày rõ ràng được. Nếu, như ta đang tranh luận, nguyên tử đích thực duy nhất - như de Chardin diễn tả - là vũ trụ, và thứ có thực duy nhất là mọi thứ, thế thì nó là cái gì vậy?

←[Continue]

←[En]

Hơn nữa, khi tôi vừa hỏi câu này, tôi lại phải chất vấn câu hỏi. Câu hỏi như vậy có thể có kiểu câu trả lời nào? Thông thường, ta trả lời câu hỏi “Nó là cái gì vậy?” bằng cách xếp sự vật hay hiện tượng đã định rõ vào một nhóm - thú vật, rau, hay khoáng chất, chất đặc, lỏng, hay khí, chạy, nhảy hay đi. Nhưng nhóm nào sẽ khớp cho mọi thứ? Cái gì có thể nói về mọi thứ? Định nghĩa là giới hạn, phân định ranh giới, so sánh và đối chiếu, và vì lý do này mà vũ trụ, cái toàn thể, dường như bất chấp định nghĩa. Lúc này, trí tuệ vấp phải một giới hạn tuyệt đối, và do vậy người ta có thể phản bác rằng hỏi một câu như vậy là lạm dụng đầu óc. Giống như chẳng ai tỉnh táo lại đi kiếm tin tức buổi sáng trong từ điển, không ai lại đi dùng việc nói và nghĩ để mà hiểu cái không thể nói ra và nghĩ ra. Vậy thì theo logic, câu hỏi “Mọi thứ là gì?” không có nghĩa, dù nghe nó có vẻ thâm thúy. Như Wittgenstein chỉ ra, những người hỏi những câu như thế có lẽ bị rối loạn trí năng, chứng này có thể chữa bằng liệu pháp triết học. “Triết lý”, như ông nói, là nghĩ về suy nghĩ sao cho ta có thể phân biệt được suy nghĩ đích thực với suy nghĩ nhảm nhí.

←[Continue]

←[En]

Nhưng logic sắc sảo này không đánh tan được nỗi thôi thúc muốn biết cái gì tự biểu thị bản thân nó - dù có vụng về thế nào - trong câu hỏi trên. Như tôi đã nói ban đầu, thật kỳ quặc đến mức không tin được rằng mọi thứ đang xảy ra. Thế nhưng làm sao tôi có thể diễn đạt cảm giác này dưới dạng một câu hỏi hợp lý và có thể có một câu trả lời thỏa đáng? Vấn đề là, có lẽ, tôi không tìm kiếm một câu trả lời bằng ngôn từ, cũng như khi tôi muốn một cái hôn, tôi không muốn một mảnh giấy có ghi “nụ hôn”. Đúng hơn, thắc mắc siêu hình tìm kiếm một kinh nghiệm, một nhãn quan, một khám phá sẽ giải thích mà không cần dùng ngôn từ về lý do tại sao lại có vũ trụ, và vũ trụ là gì - cũng như hành động yêu đương giải thích tại sao ta là nam là nữ.

Thế thì, có thể nói rằng câu trả lời hay nhất cho câu “Mọi thứ là gì?” là “Nhìn đi rồi thấy!” Nhưng câu hỏi trên gần như luôn hàm chỉ một cuộc tìm kiếm cái gì đó cơ bản cho mọi thứ, tìm kiếm một sự thống nhất nền tảng mà suy nghĩ và cảm nhận bình thường của ta không thấu hiểu được. Tư tưởng và cảm nhận có tính phân tích và chọn lọc, và do vậy nó trình bày thế giới chỉ là vô số sự vật và hiện tượng. Con người, tuy vậy, có một “bản năng siêu hình” mà cái vô số đó rõ ràng không thỏa mãn được.

←[Continue]

←[En]

Cái gì bảo đảm là năm giác quan kết hợp với nhau bao trùm toàn bộ lãnh nghiệm khả hữu? Chứng chỉ bao trùm kinh nghiệm thực tế của ta, hiểu biết của loài người chúng ta về dữ kiện và sự kiện. Có kẽ hở giữa các ngón tay; có khoảng trống giữa các giác quan. Trong các khoảng uống này là bóng tối che đi mối liên hệ giữa các sự vật... Bóng tối ấy là căn nguyên những sợ hãi và lo lắng vu vơ của ta, nhưng cũng là nơi trú ngụ của thần linh. Chỉ có các vị thần mới thấy những mối liên hệ, sự liên quan toàn thể của mọi thứ xảy ra; cái mà giờ đây đến với ta dưới dạng từng miếng từng mảnh, những “ngẫu nhiên” tồn tại chỉ trong đầu ta, trong tri giác hạn hẹp của ta[70].

Do vậy, con người nhờ trực giác biết chắc rằng cái vô số toàn thể của các sự vật và hiện tượng là ở “trên” hay “trong” cái gì đó như hình phản chiếu trên gương, âm thanh trên màng loa, ánh sáng và màu sắc trong viên kim cương, hay lời và nhạc bài hát trong ca sĩ. Sở dĩ như vậy là vì bản thân con người là một cơ thể thống nhất, và rằng nếu các sự vật và hiện tượng mà ở “trên” bất cứ gì thì có nghĩa chúng ở trên hệ thần kinh của y. Vậy nhưng rõ ràng là có nhiều hệ thần kinh, vậy thì tất cả mọi hệ thần kinh ở trên cái gì? Trên nhau?

←[Continue]

←[En]

Cái bí ẩn đó được gọi là Thượng đế, Tuyệt đối, Thiên nhiên, Thực thể, Năng lượng, Không gian, Ête, Tâm, Hiện hữu, Hư vô, Vô hạn - tên gọi và ý niệm mà tính phổ biến và khả kính dịch chuyển theo làn gió thời trang trí tuệ, làn gió xem vũ trụ là thông minh hoặc ngu dốt, siêu người hay dưới người, cụ thể hay mơ hồ. Tất cả chúng có thể bị gạt bỏ như những tiếng ồn vô nghĩa nếu ý niệm về một Bản thể hay Hiện hữu nền tảng chẳng qua chỉ là sản phẩm của suy đoán trí tuệ. Nhưng những tên gọi này thường được dùng để chỉ rõ nội dung của kinh nghiệm sống động và rất cụ thể trong cảm thụ - một kinh nghiệm “thống nhất” về sự huyền bí, với những biến thể mà ta bắt gặp trong hầu hết mọi nền văn hóa ở mọi thời. Kinh nghiệm này là ý thức về bản ngã đã biến đổi mà tôi đã bàn đến ở chương trước, dù bằng thuật ngữ “tự nhiên chủ nghĩa”, đã lọc sạch mọi câu úm ba la về tâm, linh hồn, tinh thần, và các từ ngữ trí tuệ rườm rà khác.

Bất chấp tính phổ quát của cảm nghiệm này và sự xuất hiện thường xuyên thật ấn tượng luôn được miêu tả theo cách thức giống nhau[71], những tuýp người đầu óc cứng rắn xem nó là chứng ảo giác tái hồi thông thường với các triệu chứng điển hình, kiểu như hoang tưởng, chẳng thêm gì vào kho thông tin của ta về vũ trụ vật chất. Họ biện hộ rằng, giống như ta chẳng thể nói gì về mọi thứ, người ta cũng không thể cảm thấy hay trải nghiệm về tất cả mọi thứ. Vì mọi giác quan của ta mang tính chọn lọc. Ta trải nghiệm bằng sự tương phản cũng như ta suy nghĩ bằng sự tương phản. Trải nghiệm cái gì đó ẩn dưới mọi kinh nghiệm do vậy sẽ giống như nhìn thấy chính sự nhìn, như cái gì đó chung cho mọi thứ được nhìn thấy. Dưới màu sắc nào, hình thù nào - không phải là mọi màu sắc và hình thù tương phản nhau - mà ta có thể nhìn thấy chính sự nhìn?

←[Continue]

←[En]

Vậy nhưng siêu hình học, như triết học nói chung, không phải là cái gì đó có thể đơn giản chữa trị hay bỏ đi, như thể nó là một căn bệnh trí tuệ. Các triết gia chống siêu hình học mạnh mẽ nhất, thực ra, có một siêu hình học ngầm của riêng họ, lẩn khuất phía sau sự khẳng định rằng mọi kinh nghiệm và mọi hiểu biết phải chia thành các nhóm, và có những tương phản và tương đồng giữa chúng. Nói một cách đơn giản nhất, chúng sẽ cho phép tôi biết và nói một cách hợp lý về cái gì đó trắng, vì tôi biết trắng thông qua sự tương phản với đen, và thông qua so sánh với đỏ, cam, vàng, lục, lam, chàm và tím. Chúng sẽ cho phép những câu phát biểu có nghĩa về chó và mèo, vì chúng là hữu cơ khác với vô cơ, là loài có vú khác với loài có túi, và tuy có vẻ bông đùa, chúng đã vạch rõ ranh giới phân biệt chúng với toàn thể thế giới không phải chó và không phải mèo.

Nhưng giả định nền tảng cho rằng toàn bộ sự hiểu biết đều liên quan đến những tương phản, thì cũng siêu hình như bản thân giả định. Nói cách khác: “Toàn bộ tri thức là sự nhận biết những mối quan hệ hỗ tương giữa kinh nghiệm giác quan và/hoặc các sự vật - hiện tượng.” Điều này rất gần với một phát biểu ý nghĩa về mọi vật. “Mọi vật được biết nhờ những dị biệt và tương đồng giữa chúng.” Bị đẩy về luận điểm này, một kẻ chống siêu hình học có thể được đưa đến một tầng siêu hình học còn sâu hơn nữa, dù có la hét phản đối.

←[Continue]

←[En]

Phải thừa nhận rằng phát biểu “Mọi thứ đều là năng lượng” không chuyển tải nhiều thông tin hơn “Mọi thứ là mọi thứ”. Để mô tả năng lượng, ta phải phân biệt nó với thứ không phải năng lượng, hay với khối lượng, và do vậy nếu “mọi thứ” bao gồm cả thứ không phải năng lượng - như khối lượng, không gian, hay bất cứ gì - thì sẽ không chỉ thiếu thông tin mà còn vô nghĩa khi nói rằng mọi thứ là năng lượng. Vậy thì, nếu ta cứ khăng khăng rằng năng lượng chỉ có thể được biết và mô tả nhờ sự tương phản với thứ không phải năng lượng, thì điều này cũng na ná như nói rằng năng lượng (hay chuyển động) được thể hiện ra - hay nói đơn giản là tồn tại - chỉ bởi nó tương phản với cái gì đó khá trơ ì. Nhưng trong sự tình này, năng lượng phụ thuộc vào cái trơ để mà năng động, và cái trơ phụ thuộc vào cái năng động để mà trơ. Tính tương đối, hay sự tương thuộc này của hai thứ cũng gần với sự thống nhất siêu hình làm nền tảng cho các dị biệt như mong muốn của bất cứ ai.

Nhiều lúc tôi nghĩ rằng mọi bất đồng triết học có thể rút gọn thành một cuộc tranh luận giữa những người ủng hộ “nhọn” và những người ủng hộ “nhão”. Phe nhọn có đầu óc cứng rắn, mạnh mẽ, chính xác, thích nhấn mạnh sự khác biệt và phân chia giữa các vật. Họ thích hạt hơn sóng, gián đoạn hơn liên tục. Phe nhão là những người lãng mạn chủ nghĩa, đầu óc nhu hòa, thích những khái quát hóa rộng và những tổng hợp lớn lao. Họ nhấn mạnh những sự thống nhất nền tảng, và thiên về thuyết phiếm thần và huyền bí. Với họ, sóng chứ không phải hạt, mới là những yếu tố căn bản cấu tạo nên vật chất, và sự gián đoạn làm họ nghiến răng trèo trẹo như cái khoan khí nén. Các triết gia nhọn thấy đám triết gia nhão khá gớm ghiếc - những tay mơ mộng vô kỷ luật, mơ hồ trượt lên trên những sự thật rành rành như một chất sền sệt có trí năng đe dọa nuốt chửng cả vũ trụ vào một “thể liên lục thẩm mỹ vô định hình” (sự nhã nhặn của giáo sư F.S.C. Northrop[72]). Còn các triết gia nhão xem các đồng nghiệp nhọn là những bộ xương hoạt hình kêu lách cách lạch cạch không có da thịt hay khí huyết gì cả, như đống máy móc khô cạn và bị hút sạch chẳng còn tâm cảm. Bên nào cũng sẽ loay hoay tuyệt vọng nếu không có bên kia, vì sẽ chẳng còn gì để tranh cãi nữa, sẽ chẳng ai biết vị trí của mình là gì, và toàn thể diễn trình triết học sẽ đi đến hồi kết.

←[Continue]

←[En]

Như thực tế trong giới triết học kinh viện giờ đây cho thấy, phe nhọn đã trội hơn ở cả Anh và Mỹ trong vài năm. Với thiên hướng phân tích ngôn ngữ, logic toán học, và chủ nghĩa kinh nghiệm khoa học, họ xếp triết học ngang hàng với thuật thần bí của khoa học, bắt đầu biến thư viện hay chốn ẩn dật nơi núi rừng của triết gia thành cái gì đó gần hơn với phòng thí nghiệm, và, như William Earle[73] nói, họ sẽ mặc áo choàng trắng đến làm việc nếu họ nghĩ có thể làm vậy mà được yên thân. Tạp chí chuyên môn giờ cũng khó đọc như các chuyên luận về vật lý toán học, và các vấn đề đang tranh cãi cũng li ti như bất kỳ vi sinh vật nào dưới lánh hiển vi của nhà sinh học. Nhưng chiến thắng áp đảo của họ đối với phe nhão đã gần như thủ tiêu triết học với tư cách một môn học, vì ta sắp thấy cái ngày mà mọi khoa triết học sẽ đóng cửa văn phòng và chuyển những thành viên còn lại trong khoa đến các khoa toán học hay ngôn ngữ học.

Về mặt lịch sử, đây có lẽ là điểm dao động cao nhất của con lắc trí thức, thứ đã đưa Mô hình Tự động Hoàn toàn của vũ trụ, của thời đại phân tích và chuyên môn hóa lên thành mốt, khi ta không còn thấy vũ trụ dưới dạng một phức hợp đầy ắp chi tiết[74]. Nhưng bằng một quá trình mà C. G. Jung gọi là “enantiodromia”,[75] đạt đến cực điểm nào cũng là nơi nó bắt đầu biến thành cái đối lập với chính nó - một quá trình có thể ảm đạm và lặp đi lặp lại mà không nhận ra rằng các mặt đối lập là cực, và rằng các cực cần có nhau. Sẽ không có nhọn nếu không có nhão, không có nhão mà không có nhọn.

←[Continue]

←[En]

Trong triết học, để đi đến cái đích nào đó, mà không phải là đi tới đi lui, đi lòng vòng, ta phải có một tri giác nhạy bén về cái nhìn tương quan. Đây là một thuật ngữ kỹ thuật để chỉ sự hiểu biết thấu đáo Trò Chơi Đen Trắng, nhờ đó ta sẽ thấy mọi phe đối lập rành rành lại là những đồng minh ngầm - tương quan theo nghĩa là chúng “đi liền” và không thể tồn tại riêng lẻ. Điều này không phải là sự thẩm thấu đầy ám khí những khác biệt vào một thể liên tục chất nhão căn bản, mà là sự thống nhất siêu hình làm nền tảng cho thế giới. Sự thống nhất này không đơn thuần là cái duy nhất đối lập với cái vô số, vì bản thân hai thuật ngữ này là cực. Do vậy, tính hợp nhất, hay bất khả phân, của một và nhiều được nói đến trong triết học Vệ Đà là “bất nhị” (advaita) để phân biệt nó với cái đồng nhất đơn giản. Đúng, thuật ngữ này có mặt đối lập của nó, “nhị nguyên”, vì chừng nào mỗi thuật ngữ còn chỉ rõ một loại, một ngăn trí tuệ riêng, thì mỗi loại đều có một cái bên ngoài phân cực với cái bên trong của nó. Vì lý do đó, nói rằng ngôn ngữ có thể vượt lên trên nhị nguyên không khác gì nói bức tranh hay tấm ảnh trên một mặt phẳng có thể vượt quá không gian hai chiều. Thế nhưng bằng quy ước phối cảnh, một số đường hai chiều chạy xiên về một “điểm ảo” được dùng để biểu thị chiều thứ ba là chiều sâu. Cũng theo một cách tương tự, thuật ngữ nhị nguyên “bất nhị” được dùng để biểu thị “chiều” trong đó các khác biệt hiển nhiên có sự thống nhất tiềm ẩn.

←[Continue]

←[En]

Thoạt đầu chẳng dễ duy trì cái nhìn tương quan. Upanishad mô tả nó là con đường lưỡi dao cạo, một hành động thăng bằng trên lưỡi dao sắc nhất và mảnh nhất. Vì cái nhìn bình thường không thấy được gì “ở giữa” các nhóm và các mặt đối lập. Sự sống là một chuỗi những lựa chọn cấp bách đòi hỏi sự cam kết bền vững với cái này hay cái kia. Vật chất giống cái gì đó cũng như chính bản thân cái đó, còn không gian thì giống hư vô cũng như chính bản thân hư vô. Chiều chung nào giữa chúng xem ra cũng không thể hiểu được, trừ phi nó chính là ý thức hay tâm trí ta, cái này không nghi ngờ gì thuộc về phe vật chất - mãi mãi bị cái hư vô đe dọa. Thế nhưng, thay đổi góc nhìn chút xíu, chẳng có gì hiển nhiên bằng sự tương thuộc giữa các mặt đối lập. Nhưng ai có thể tin điều đó?

Có thể chăng chính tôi, sự tồn tại của tôi, chứa đựng hiện hữu và hư vô đến nỗi cái chết chỉ là quãng “tắt” trong một dao động bật/tắt hẳn là vĩnh cửu - vì mọi sự luân phiên trong dao động này (ví dụ, sự vắng mặt) đồng thời cũng hàm ý sự có mặt? Vậy thì, liệu có thể quan niệm được rằng tôi về cơ bản là một tồn tại bất diệt mà trong một thời điểm nào đó, vì đã đánh đồng toàn thể mình với cái nửa này của mình, nên bị cái nửa kia làm cho khiếp sợ một cách vô ích? Nếu phải chọn lựa hoặc trắng hoặc đen, liệu tôi có phải gắn bó một lòng với bên trắng đến độ tôi không thể là một anh chàng dễ tính và chơi cho ra chơi Trò Đen Trắng, ngầm biết rằng chẳng bên nào có thể thắng? Hay là mọi thứ này đang tung hứng với những mối tương quan hình thức giữa từ và thuật ngữ mà không dính dáng gì đến hoàn cảnh thực tế của tôi?

←[Continue]

←[En]

Để trả lời khẳng định câu hỏi cuối này, lẽ ra tôi phải tin rằng logic của tư tưởng là hoàn toàn tùy tiện - rằng nó thực sự chỉ là một phát minh của con người mà không có cơ sở nào trong vũ trụ vật chất. Mặc dù như tôi đã chỉ ra, đúng là chúng ta phóng chiếu những khuôn mẫu hợp lý (lưới, đường kẻ ô, và cái loại phép tính khác) lên một thế giới vật chất lượn sóng - là điều có thể gây hoang mang nếu ta không nhận ra cái ta đang làm - nhưng những khuôn mẫu này không từ bên ngoài thế giới mà tới. Chúng có gì đó dính dáng tới kiểu dạng hệ thần kinh người, là thứ chắc chắn ở trong và thuộc về thế giới. Hơn nữa, tôi đã chỉ ra là lối suy nghĩ theo kiểu tương quan về mối liên hệ giữa sinh vật với môi trường tỏ ra phù hợp với các khoa học tự nhiên hơn là các ý niệm thịnh hành và cổ lỗ của chúng ta về bản ngã như cái gì đó đối đầu với một thế giới tách biệt và xa lạ. Để cắt đứt những mối liên hệ giữa logic con người và vũ trụ vật chất, có lẽ tôi phải trở lại câu chuyện thần thoại bản ngã là một kẻ quan sát tách biệt và độc lập, mà với y, phần còn lại của thế giới hoàn toàn là ở bên ngoài và “khác”. Thần kinh học hay sinh vật học hay xã hội học đều không tán thành điều này.

←[Continue]

←[En]

Trái lại, nếu cái tôi và tha nhân, chủ thể và khách thể, sinh vật và môi trường là các cực của một quá trình duy nhất thì ĐÓ là tồn tại đích thực của tôi. Như Upanishad nói, “Đó là Ngã. Đó là thực hữu. Đó là ngươi!” Nhưng tôi không thể nghĩ hay bàn gì về ĐÓ, hay, như tôi bây giờ sẽ gọi là NÓ, trừ phi tôi nhờ đến quy ước dùng ngôn ngữ nhị nguyên như những đường phối cảnh được dùng để chỉ chiều sâu trên một mặt phẳng. Cái nằm ngoài các mặt đối lập, nếu có, phải được bàn theo các mặt đối lập, và điều này có nghĩa là phải dùng ngôn ngữ so sánh, ẩn dụ, và thần thoại.

Cái khó không chỉ là ngôn ngữ có tính nhị nguyên, chừng nào từ ngữ còn là những cái nhãn để chỉ các nhóm loại trừ lẫn nhau. Vấn đề ở chỗ NÓ là chính tôi nhiều hơn tôi tưởng, cốt yếu và cơ bản đối với sự tồn tại của tôi, đến độ tôi không thể biến nó thành khách thể. Chẳng làm sao mà đứng ngoài NÓ được, và, thực ra, không cần phải làm thế. Vì chừng nào tôi còn đang cố hiểu thấu NÓ tức là tôi còn đang ngụ ý rằng NÓ không thực sự là tôi. Nếu điều đó là có thể thì tôi đang đánh mất cảm thức về nó khi cố gắng tìm ra nó. Đây là lý do mà những ai thực sự biết mình là NÓ đều luôn nói rằng họ không hiểu nó, vì NÓ hiểu cái hiểu - không phải ngược lại. Người ta không thể, và không cần, đi sâu hơn cái sâu!

←[Continue]

←[En]

Nhưng không nên nhầm, như thường xảy ra, giữa thực tế là NÓ vượt ra ngoài mọi mô tả, với sự mô tả NÓ như những ý niệm trừu tượng hư ảo nhất trong mọi ý niệm trừu tượng, như một thể liên tục trong suốt theo nghĩa đen hay đông sương vũ trụ vô định hình. Hình ảnh cụ thể nhất của Chúa Cha, với chòm râu bạc và khoác kim bào, thì hay hơn thế. Nhưng các nhà nghiên cứu phương Tây nghiên cứu triết học và tôn giáo phương Đông cứ một hai buộc tội tín đồ Ấn giáo và Phật giáo là tin vào một Thượng đế sền sệt không đường nét, chỉ vì các tín đồ này cứ khăng khăng rằng mọi ý niệm hay hình ảnh khách quan về NÓ đều là hư vô. Nhưng thuật ngữ “hư vô” dùng cho mọi ý niệm như vậy, chứ không phải cho NÓ.

Thế nhưng khi nói và nghĩ về NÓ, chẳng có cách nào khác để khỏi phải sử dụng những ý niệm và hình ảnh, và chuyện đó cũng chẳng hại gì miễn là ta nhận ra cái mình đang làm. Tôn thờ thần tượng không phải là sử dụng hình tượng, mà là nhầm nó với cái nó thể hiện, và về mặt này thì những hình ảnh trong đầu và những sự trừu tượng cao quý có thể còn xảo quyệt hơn những thần tượng bằng đồng.

Anh có lẽ được nuôi dạy trong nền văn hóa mà hình ảnh ngự trị về NÓ hàng thế kỷ là Chúa Cha, đại từ nhân xưng là Ngài, vì NÓ thì có vẻ quá phi nhân cách còn Bà thì, tất nhiên, sẽ thấp kém hơn. Hình ảnh này liệu có còn hiệu lực không, như một thần thoại hữu ích có thể đem lại sự nhất trí nào đó về sự sống và ý nghĩa của sự sống cho mọi dân tộc và nền văn hóa đa dạng trên hành tinh này?

←[Continue]

←[En]

Nói thẳng ra, hình ảnh Chúa Cha đã trở nên lố bịch - tức là, trừ phi ta đọc thánh Thomas Aquinas, Martin Buber hay Paul Tillich, và nhận ra ta có thể là một tín đồ Do Thái giáo hay Cơ Đốc giáo sùng mộ mà không phải tin vào Cha Vũ trụ. Ngay cả khi ấy cũng khó mà không cảm thấy mãnh lực của hình ảnh, vì hình ảnh ảnh hưởng đến cảm xúc của ta sâu xa hơn khái niệm. Là một tín đồ Cơ Đốc giáo ngoan đạo, anh sẽ ngày ngày cầu nguyện câu này, “Lạy Cha chúng con ở trên trời,” và thế là cuối cùng nó sẽ thuyết phục được ta: trong tâm cảm ta gắn bó với NÓ như với một người cha lý tưởng - là đàn ông, đằm thắm yêu thương nhưng nghiêm nghị, và là một hiện hữu có nhân cách hoàn toàn không phải là ta. Rõ ràng, ta không phải Thượng đế chừng nào ta còn xem mình là một bản ngã tách biệt, nhưng khi ta nhận ra rằng hình thức nhân dạng này chẳng qua chỉ là một thiết chế xã hội, và đã không còn là một trò chơi-sự sống hữu dụng nữa, sự phân chia tách bạch bản thân ta với thực tại nền tảng sẽ không còn thích hợp.

Hơn nữa, những người trẻ trong xã hội chúng ta đã từng có thời gian nổi loạn chống lại uy quyền người cha và nhà nước phụ hệ. Vì một lý do, nhà ở trong xã hội công nghiệp chủ yếu là nơi để ngủ, và người cha không làm việc nhà, kết quả là vợ con không góp phần gì trong sự nghiệp của ông. Ông chỉ là một nhân vật đem lại tiền bạc, và sau giờ làm thì cần phải quên công việc đi mà vui chơi. Tiểu thuyết, tạp chí, truyền hình, và phim hoạt hình đại chúng do vậy khắc họa “Cha” là một anh hề vụng về chẳng được việc gì. Và hình ảnh này cũng có phần đúng vì Cha đã bị mắc lỡm bởi trò bịp rằng công việc chỉ là cái gì đó ta làm để kiếm tiền, và bằng tiền ta có thể mua được bất cứ gì ta muốn.

←[Continue]

←[En]

Chắc bởi lý do này mà ngày càng có nhiều sinh viên đại học chẳng mong dự phần vào thế giới của Cha, và sẽ làm bất cứ gì để tránh cuộc cạnh tranh khốc liệt của nhân viên bán hàng, người làm công ăn lương, thư ký, và giám đốc điều hành tập đoàn. Cả những chuyên gia nữa - kiến trúc sư, bác sĩ, luật sư, bộ trưởng, giáo sư - cũng có văn phòng xa nhà, và bởi nhu cầu của gia đình họ càng lúc càng tụ vào chuyện tiền bạc, nên ngay cả sự nghiệp chuyên môn, với họ, giờ đây cũng chỉ là cách kiếm tiền. Tất cả những chuyện này càng trở nên trầm trọng hơn bởi thực tế là cha mẹ không còn giáo dục con cái nữa. Do vậy, đứa trẻ lớn lên mà không hiểu biết hay mê say công việc của cha mình. Thay vì vậy, nó được cho đi học ở một trường thiếu thốn nhân viên, chủ yếu do phụ nữ điều hành, và trong hoàn cảnh ấy, chỉ có thể phân phát thứ giáo dục sản xuất hàng loạt, chuẩn bị cho trẻ mọi thứ nhưng thực ra chẳng có gì. Nó chẳng có mối liên hệ nào với nghề nghiệp của cha đứa trẻ.

Cùng với việc làm giảm giá trị người cha, chúng ta đang dần quen với ý niệm về vũ trụ huyền bí và ấn tượng đến mức ngay cả hình ảnh cha hay nhất cũng không còn đủ để giải thích về cái gì làm cho vũ trụ hoạt động. Nhưng bấy giờ vấn đề sẽ là ta không thể nào quan niệm được một hình ảnh cao hơn hình ảnh con người. ít ai trong chúng ta từng được gặp thiên thần, và nếu có gặp đi nữa thì có lẽ cũng không nhận ra, và hình ảnh ta nghĩ về một Thượng đế phi nhân cách hay siêu nhân cách thì thấp hơn con người đến mức tuyệt vọng – đông sương, ánh sáng không đường nét, không gian đồng chất, hay một cú sốc điện cực mạnh. Tuy nhiên, hình ảnh của ta về con người đang thay đổi khi chúng ta ngày càng nhận rõ, con người không đơn thuần và chỉ là cơ thể vật chất. Thân tôi còn là toàn thể môi trường của tôi, và cái này phải được đo lường bằng hàng tỉ năm ánh sáng.

←[Continue]

←[En]

Cho đến nay các thi sĩ và triết gia khoa học đã dùng khoảng thời gian bao la và sự trường tồn của vũ trụ làm cái cớ để ngẫm suy về sự nhỏ bé của con người, quên rằng con người với “cái bóng to lớn cuốn hút, bộ não” chính là cái đã chuyển hóa xung động điện bao la này thành ánh sáng và màu sắc, hình dạng và âm thanh, lớn và nhỏ, cứng và nặng, dài và ngắn. Khi nhận thức về thế giới mà ta nhân hóa nó, và cũng như khi ta phát hiện ra nó, nếu ta có sững sờ trước quy mô và tính phức tạp của nó, ta cũng nên sững sờ rằng ta có bộ não để nhận biết nó.

Tuy nhiên, cho đến nay chúng ta vẫn tiếp tục được dạy rằng ta không thực sự chịu trách nhiệm về bộ não của ta. Ta không biết (dưới dạng từ ngữ hay con số) não được làm nên như thế nào, và do vậy dường như não và cơ thể nói chung là một phương tiện tài tình “được trao” cho ta, hay một mê hồn trận kỳ lạ mà ta tạm thời mắc kẹt trong đó. Nói cách khác, chúng ta đã chấp nhận một định nghĩa về bản thân theo kiểu giam hãm cái tôi trong nguồn ý thức và những giới hạn của sự chú ý hữu thức. Định nghĩa này thiếu sót một cách thảm hại, vì thật ra ta biết cách nuôi não và mắt, tai và ngón tay, tim và xương, cũng giống hệt như cách ta biết đi và thở, nói và nghĩ - chỉ có điều ta không thể diễn đạt nó thành lời. Ngôn từ chậm chạp và vụng về quá không mô tả được những thứ như vậy, còn sự chú ý hữu thức thì hạn hẹp quá, không theo dõi được mọi chi tiết của chúng.

←[Continue]

←[En]

Vì vậy mới thường có chuyện khi anh khen một cô gái là cô nàng đẹp, nàng ta sẽ nói, “Này, đúng là đàn ông chỉ có mỗi thế! Đàn ông các anh chỉ biết có mỗi thân hình. OK, tôi đẹp, nhưng tôi có được tấm thân này từ cha mẹ tôi và đó chỉ là may mắn thôi. Tôi thích được ngưỡng mộ vì chính tôi hơn, không phải cái xác tôi.” Anh chàng bé bỏng tội nghiệp! Nàng chỉ đang muốn nói là nàng đã mất liên lạc với sự sáng suốt và tài tình kỳ lạ của nàng rồi, và muốn được trầm trồ vì vài mánh khóe vụn vặt mà nàng có thể phô bày bằng hữu thức. Và chúng ta ai cũng ở trong tình cảnh như thế, đã tách ta ra khỏi thân mình và khỏi toàn bộ mạng lưới các nguồn mà từ đó thân thể có thể sinh ra và sống.

Thế nhưng ta vẫn có thể khơi dậy ý thức rằng tất cả những điều này cũng là cái tôi, nhưng là một cái tôi vượt xa hình ảnh về bản ngã, hay hình ảnh về thân người bị giới hạn trong lớp da. Bấy giờ nhìn đâu ta cũng sẽ thấy Ngã, và hình ảnh của nó là vũ trụ trong ánh sáng của nó và trong bóng tối của nó, trong những thân thể của nó và trong những khoảng không của nó. Đây là hình ảnh mới về con người, nhưng nó vẫn là một hình ảnh. Vì những từ nhị nguyên như “sau”, “dưới”, “bao trùm”, và “trung tâm” vẫn còn được dùng cho toàn bộ cái NÓ không thể tưởng tượng ra được, nó tự phân cực trong những tương phản nhìn thấy được giữa sóng và hõm sóng, vật rắn và không gian. Nhưng điều kỳ quặc là NÓ này, dù không thể tưởng tượng ra được, cũng không phải là ý niệm trừu tượng nhạt nhẽo: nó rất đơn giản và đích thực là anh.

←[Continue]

←[En]

Theo lời của một thiền sư Trung Hoa, “Chẳng gì còn lại cho ta phút này ngoài một tiếng cười thật sảng khoái!” Như James Broughton[76] diễn đạt:

Đây là Nó
và Tôi là Nó
và Anh là Nó
và vì vậy là Đó
và y là Nó
và Nàng là Nó
và Nó là Nó
và Đó là Đó.[77]

Khả năng hài hước đích thực là biết cười cái Ngã của ta - cười Thần khúc, sự lừa mị tuyệt vời, nhờ đó mà ta bắt đầu hình dung rằng một sinh vật đang ở trong sự tồn tại cũng không có nghĩa là thuộc về tồn tại, rằng thứ con người là cũng không phải thứ mà mọi thứ là. Ta luôn “biết điều đó từ trong xương tủy” nhưng sự chú tâm hữu thức, do bị sao nhãng bởi những chi tiết và sai biệt, không thể phân biệt cái toàn thể với các bộ phận.

←[Continue]

←[En]

Mưu mẹo chủ yếu trong sự lừa mị này, dĩ nhiên, là cái chết. Hãy xem cái chết là kết thúc vĩnh viễn của ý thức, là nơi ta và tri thức của ta về vũ trụ đơn giản là dừng lại, và là nơi ta trở nên như thể chưa hề tồn tại. Hãy xem xét cái chết ở một tầm mức rộng lớn hơn nhiều - sự tận diệt của vũ trụ, lúc mà mọi năng lượng đều cạn, lúc mà theo một số nhà vũ trụ học, vụ nổ đã ném các thiên hà vào không gian vũ trụ, rồi nó mờ dần đi như pháo sáng. Sẽ như thể nó chưa hề xảy ra, điều này dĩ nhiên, là hiện trạng của mọi thứ trước khi nó xảy ra. Tương tự như vậy, khi ta chết, ta sẽ như ta trước khi được hoài thai. Nên - đã có một chớp lóe, một chớp lóe ý thức hay một chớp sáng thiên hà. Nó đã xảy ra. Ngay cả khi chẳng còn lại ai để mà nhớ.

Nhưng nếu, khi nó đã xảy ra rồi biến mất, mọi sự hệt như trước khi nó bắt đầu (bao gồm khả năng là sẽ không có sự vật nữa), thì nó có thể xảy ra lại. Tại sao không? Tuy nhiên, tôi có thể giả sử rằng sau khi nó xảy ra thì mọi sự không còn như trước nữa. Năng lượng có mặt trước vụ nổ, nhưng sau vụ nổ đã cạn dần, không còn năng lượng nữa. Vì mãi mãi năng lượng là tiềm tàng. Rồi nó nổ bùng, và thế là hết. Chắc có thể tưởng tượng rằng cái vẫn luôn tồn tại đâm chán bản thân nó rồi, nó nổ bùng lên, rồi dừng. Nhưng chuyện này làm tôi thấy khó hình dung hơn ý niệm rằng những ánh chớp này theo chu kỳ và có tiết tấu. Chúng có thể tiếp tục đi tới, hay đi lòng vòng: chuyện đó cũng chẳng khác gì mấy. Hơn nữa, nếu năng lượng tiềm tàng vẫn luôn tồn tại trước vụ nổ thì tôi thấy khó nghĩ ra được đến một lúc riêng biệt, cụ thể nào nó phải dừng. Cái gì có thể là phân nửa bất tận? Tức là, một quá trình không có sinh khởi thì có thể nào tận diệt không?

←[Continue]

←[En]

Thế nên, tôi giả định rằng bằng cái chết của chính mình, tôi sẽ quên mình đã là ai, cũng như sự chú tâm hữu thức của tôi không thể nhớ lại, nếu nó có từng biết, cách hình thành tế bào não và kiểu tĩnh mạch. Trí nhớ có ý thức góp phần rất nhỏ trong tồn tại sinh học của ta. Do vậy, giống như cảm nhận của tôi về “cái tôi”, về trạng thái đang sống, vốn đã từng thành hình mà không cần đến ký ức hay mục đích, nó cũng sẽ xuất hiện lặp đi lặp lại, như Ngã “trung tâm” - NÓ - xuất hiện như hoàn cảnh cái tôi/kẻ khác trong vô vàn kiểu dao động - luôn là một và luôn là mới, một cái ở đây ở giữa cái ở đó, một cái lúc này ở giữa lúc ấy, và một cái một ở giữa cái nhiều. Và nếu tôi quên mình đã ở đây biết bao lần rồi, và trong biết bao hình hài, cái quên này là quãng bóng tối cần thiết giữa mỗi dao động ánh sáng. Tôi trở lại trong mỗi đứa bé sinh ra.

Thực sự thì, chúng ta đã biết điều đó rồi. Khi người ta chết đi, trẻ em chào đời - và, trừ phi chúng là người máy, nếu không thì mỗi đứa trẻ, cũng như chúng ta đã từng, là cái kinh nghiệm “tôi” lần nữa ra đời. Các điều kiện di truyền và môi trường khác đi, nhưng mỗi đứa bé ấy là hiện thân của cùng một kinh nghiệm - là trung tâm của một thế giới “khác”. Mỗi bé sơ sinh chào đời như tôi đã ra đời, không có ký ức nào về quá khứ. Do vậy, khi tôi đã ra đi rồi thì không thể nào còn kinh nghiệm, hay không còn trải qua, trạng thái “đã từng” bất diệt. Chân không lại được lấp đầy và cảm giác về tôi lại xuất hiện như trước đây đã từng xuất hiện, dù cho cái quãng dừng là mười giây hay hàng tỉ năm cũng như nhau. Trong vô thức mọi thời gian đều là một khoảnh khắc ngắn ngủi.

←[Continue]

←[En]

Điều này rất hiển nhiên, nhưng thứ che mắt ta, khiến ta không thấy được nó là câu chuyện hoang đường đã ăn sâu và áp đặt rằng “tôi” bước vào thế giới này, hay bị ném ra khỏi nó, theo cách thức sao cho không có mối liên hệ cơ bản nào với thế giới. Do vậy, ta không dám tin vũ trụ lặp lại điều nó đã làm - tức là chính bản thân “tôi” hết lần này đến lần khác. Ta thấy vũ trụ như một sân khấu vĩnh cửu trong đó cá nhân chỉ là một người lạ tạm thời - một vị khách không phụ thuộc vào vũ trụ - vì tia ý thức hạn hẹp không chiếu được lên chính cội nguồn của nó. Khi nhìn ra thế giới, ta quên rằng thế giới đang tự nhìn nó - qua đôi mắt của ta và của NÓ.

Giờ thì anh đã biết - dù cần có chút thời gian thì anh mới có phản ứng và cảm nhận hết tác động. Có thể không dễ hồi tỉnh sau bao thế hệ ông bố vẫn đánh quỵ đàn con, như quân cờ domino, và nói rằng “Đừng cả gan có cái ý nghĩ đó! Mi chỉ là một thằng oắt hãnh tiến, chỉ là một sinh vật, mi nên biết thân biết phận đi thì hơn.” Ngược lại, anh là NÓ. Nhưng có lẽ các ông bố chỉ đang nói với con cái một cách không chủ tâm là NÓ đang diễn NÓ một cách điềm tĩnh. Anh không diễn (tức là, trên sân khấu) như NÓ được vì anh thực sự là NÓ, và mục đích của sân khấu là phô diễn, không phải phô bày. Lên sân khấu như NÓ - đóng vai Thượng đế - là đóng Ngã như một vai, mà vai ấy không phải là nó. Khi NÓ đóng vai, nó đóng vai tất cả mọi thứ khác.

— HẾT —

←[The Books]

CHÚ THÍCH

[1] Nguyên gốc là “one-upmanship”, hành động theo hệ thống và có ý thức hòng khiến đối phương cảm thấy kém cỏi, để chủ thể hành động có được vị trí đứng trên. Thuật ngữ này bắt nguồn từ tác giả người Anh Stephen Potter.

[2] Ludwig Josef Johann Wittgenstein (1889-1951): triết gia người Áo, có đóng góp quan trọng trong triết học phân tích và logic ngôn ngữ.

[3] “Tôi không tin chúng ta có thể nhận được cái gì thực sự đáng giá từ cuộc thám hiểm đống đất đá cấu thành bề mặt Mặt trăng… Không nên nghĩ rằng, ngân sách khổng lồ của NASA chứng tỏ rằng ngày nay thiên văn học đã được hỗ trợ đầy đủ.” Fred Hoyle, Galaxies, Nuclei, and Quasars (Các thiên hà, hạt nhân và chuẩn tinh). Harper & Row, New York, 1965. (TG).

[4] Một tôn giáo có niềm tin dựa trên Thánh Kinh Cơ Đốc giáo, không công nhận giáo lý Chúa Ba Ngôi và chỉ thờ phụng một Đức Chúa Trời với danh xưng là Jehovah.

[5] Sigmund Freud (1856-1939): cha đẻ của phân tâm học cổ điển. Freud cho rằng cấu trúc nhân tính hay ngã tính của con người bao gồm Tự ngã, Bản ngã, Siêu ngã (Id, Ego, Super-ego).

[6] Tertullian (khoảng năm 160-220 Công nguyên): nhà biện giáo Cơ Đốc, được mệnh danh là người đặt nền móng cho thần học.

[7] T. George Harris là nhà báo người Mỹ, từng là tổng biên tập của các tạp chí như Look, Psychology Today, American Health.

[8] Benjamin McLane Spock (1903-1998): bác sĩ nhi khoa, nổi tiếng tại Mỹ với sách viết về chăm sóc trẻ nhỏ.

[9] Một khảo luận về các quan điểm của nhà thần học Paul Tillich trong The Battle of the Bible, Look, tập XIX, số 15, 27 tháng Bảy 1965, tr. 19. (TG.)

[10] A. Guillaumont và những người khác (dịch), The Gospel According to Thomas. Collins, 1959,17-18,43. Một bản thảo tiếng Ai Cập cổ mới được phát hiện gần đây, có thể đã được dịch từ một bản tiếng Hy Lạp vào khoảng năm 140 Công nguyên. “Ta” ở đây rõ ràng muốn nói đến cái Ngã giả làm nhân loại. (TG.)

[11] Tôi dùng từ“chủ yếu”vì có biết đến một sổ ngoại lệ rất đặc biệt cả ở Mỹ lẫn ở Ấn Độ. (TG)

[12] Tin mừng theo Thánh Luca. (7:34)

[13] Nguyên bản: If three joins them it can lick ‘em. Tác giả vận dụng thành ngữ If you can’t lick ‘em, join ‘em có nghĩa là nếu không thắng được thì nhập hội.

[14] Norbert Wiener (1894-1964): là nhà toán học người Mỹ, người đặt nền móng cho điểu khiển học với cuốn sách Điểu khiển học, hay điều khiển và giao tiếp trong động vật và máy móc.

[15] “Ngắm thái dương lặn sau đồi hoa, lang thang nơi rừng lớn chẳng nghĩ chuyện quay về, đứng trên bờ dõi bóng thuyền khuất phía đảo xa, thưởng ngoạn cảnh đàn ngỗng trời lẩn khuất giữa tầng mây.” (Zeami Motokiyo) Những lời trên đều mô tả cảm giác u huyền, nhưng chúng có điểm gì chung? (TG.)

[16] Tiếng Latin, nghĩa là “Ngợi ca Đức Chúa Trời”.

[17] Sáng thế ký (3:19).

[18] Ananda Coomaraswamy (1877-1947): nhà sử học, triết học, siêu hình học người Sri Lanka.

[19] George Ivanovich Gurdjieff (18667-1949): là người thuyết giảng những tư tưởng về tự nhận thức, ông cố ý xuất hiện trong bộ dạng lôi thôi để người khác phải nhìn nhận tư tưởng của ông theo đúng giá trị chứ không phải qua vẻ bề ngoài.

[20] Trong tiếng Anh là “negative entropy”. Entropy là đại lượng mô tả độ hỗn loạn của một hệ thống. Theo tiếng gốc Hy Lạp, “tropy” có nghĩa là thay đổi, chuyển hướng, còn “en” có nghĩa là “bên trong”. Vậy “entropy” có nghĩa là xáo trộn, hỗn độn. Schrodinger đã đưa ra khái niệm ngược lại là “negative entropy”, hay còn gọi là negentropy, tức “entropy âm” là đại lượng hướng tới trật tự và rời xa hỗn độn.

[21] Bên kia tấm gương: tác phẩm văn học thiếu nhi của Lewis Carroll, phần tiếp của Alice lạc vào xứ thần tiên. (ND.)

[22] Cedric Hardwicke (1893-1964): diễn viên người Anh nổi tiếng với các vở kịch và phim cổ điển.

[23] Nhân vật trong truyện Bên kia tấm gương.

[24] Hai nhân vật trong đồng dao tiếng Anh và trong truyện Bên kia tấm gương. Tweedledum và Tweedledee hàm ý về hai nhân vật có bề ngoài và hành động giống nhau như đúc.

[25] Nguyên gốc là “classicist”, từ chỉ học giả chuyên nghiên cứu về Hy Lạp và Lã Mã cổ đại.

[26] Ở đây tác giả chơi chữ Ceramic và Crackpot, hàm ý về điểm yếu của quan niệm Mô hình Đồ sứ về vũ trụ.

[27] Nguyên gốc tiếng Anh là “Problem of Evil” - còn được gọi là “Vấn đề về Cái ác” hay “Nghịch lý Epicurus” - nêu lên mâu thuẫn giữa sự tồn tại của cái ác với sự tồn tại của Chúa Trời. David Hume đã trích lời Epicurus dưới hình thức một chuỗi các câu hỏi: “Chúa muốn ngăn chặn cái ác, nhưng không thể? Nếu thế thì ngài chẳng hề toàn năng. Chúa có thể, nhưng không muốn? Nếu thế thì ngài ác tâm. Chúa sẵn lòng ngăn chặn và thừa sức ngăn chặn cái ác? Vậy tại sao cái ác vẫn tồn tại? Hay chăng Chúa không thể, cũng chẳng muốn ngăn cái ác? Vậy tại sao gọi ngài là Chúa Trời?”

[28] Vương triều Chaldea trị vì Babylon vào khoảng thế kỷ 6 trước Công nguyên.

[29] Định lý khỉ vô hạn nói rằng nếu khỉ gõ loạn trên máy chữ trong thời gian không hạn định thì gần như chắc chắn sẽ gõ ra được một bản văn nhất định, chẳng hạn như tập kịch Hamlet của Shakespeare.

[30] “Cho đến giữa thế kỷ 17, các học thuyết khoa học Trung Hoa và Châu Âu gần như ngang hàng, chỉ về sau tư tưởng châu Âu mới bắt đầu tiến nhanh. Nhưng dù đi theo ngọn cờ thuyết cơ giới Descartes-Newton thì quan điểm đó cũng không thể thỏa mãn lâu bền các đòi hỏi của khoa học - đã đến lúc buộc phải xem vật lý học như ngành nghiên cứu các cơ thể nhỏ hơn, còn sinh học như ngành nghiên cứu các cơ thể lớn hơn. Khi ngày đó đến, châu Âu (hay đúng hơn là thế giới lúc ấy) có thể dựa vào một lối suy nghĩ rất cổ xưa, rất khôn ngoan, và không đặc thù châu Âu gì cả.” Needham, Science and Civilisation in China (Khoa học và nền văn minh ở Trung Quốc). Cambridge University Press, 1956. Chương II, tr. 303. (TG.)

[31] Rotary Club (còn gọi là Rotary International) là một tổ chức phục vụ quốc tế có mục đích gắn kết các nhà lãnh đạo doanh nghiệp và các ngành nghế nhằm cung cấp các dịch vụ nhân đạo, khuyến khích các chuẩn mực đạo lý trong tất cả các ngành nghề, góp phần xây dựng thiện chí và hòa bình trên thế giới. Tổ chức mở rộng cho mọi người, không phân biệt chủng tộc, màu da, tín ngưỡng, tôn giáo, giới, hay định hướng chính trị. (ND.)

[32] Từ bark trong tiếng Anh có nghĩa là vỏ cây, hoặc tiếng chó sủa.

[33] Một cái tên điển hình trong tiếng Anh, dùng đại điện cho các tên khác.

[34] Niccolò Machiavelli (1469-1527): là nhà ngoại giao, nhà triết học, nhà thơ, nhà soạn kịch Italia thời Phục hưng, ông là một trong những người đặt nền móng cho khoa học chính trị hiện đại. Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là The Prince (Quân vương), bàn về nghệ thuật làm vua với những phương thức tàn nhẫn để có thể đoạt chính quyền, kiểm soát lãnh thổ.

[35] Một loại thuốc diệt côn trùng.

[36] Thomas Mann (1875-1955): nhà văn người Đức có tư tưởng nhân đạo dân chủ tư sản, chống phát xít.

[37] Không nên hiểu điều này là sự phản kháng đối với “nghệ thuật hiện đại” nói chung, mà chỉ với khía cạnh khá phổ biến trong nghệ thuật tuyên bố rằng nghệ sĩ nên đại diện cho thời đại mình. Và vì đây là thời đại kho phế liệu, bảng hiệu, và những khu ổ chuột đắt tiền, nhiều nghệ sĩ - nói cách khác là thiếu thốn tài năng - tạo tên tuổi bằng cách đóng khung “một cách thầm mỹ” hay dựng lên bệ những cái nghệ thuật nhặt được (objets trouvés) từ trong đống rác thành phố. (TG.)

[38] Henry Miller (1891 -1980): tiểu thuyết gia, họa sĩ người Mỹ. ông đã có những tác phẩm được xem là thách thức giá trị Mỹ.

[39] Nguyên bản là “Gowith”, tác giả ghép hai từ “go with” lại.

[40] Lý thuyết Gestalt là một học thuyết tâm lý học của trường phái Berlin về tư duy và trí não người. (ND.)

[41] Pierre Teilhard de Chardin (1881-1955): triết gia, nhà cổ sinh học, linh mục người Pháp.

[42] Douglas Edison Harding (1909-2007): nhà thần học, triết gia người Anh.

[43] Tôi xin cảm ơn Owen Barfield, Saving the Appearances, Faber & Faber, London, 1956, về minh họa này. (TG.)

[44] William Blake (1757-1827): nhà thơ lớn của nước Anh thế kỷ 18.

[45] David Bohm, Quantum Theory. Prentice-Hall, New Jersey, 1958, tr. 161-162. (TG.)

[46] Baruch Spinoza (1633-1677): nhà triết học duy lý người Hà Lan gốc Do Thái.

[47] Erwin Schrodinger, My View of the World. Cambridge University Press, 1964, tr. 21-22. (TG.)

[48] Cùng trang 22. (TG.)

[49] G.K.Chesterton, “Bài hát của kẻ khổ hạnh kỳ dị” (Collected Poems, Dodd, Mead, New York, 1932, tr. 199.)

[50] Nhãn hiệu một loại chất kích thích.

[51] Từ “content” có nghĩa là hài lòng, toại nguyện, cũng có nghĩa là nội dung, cái chứa đựng bên trong.

[52] Chúng ta hãy đến thờ lạy [Người], một đoạn lời trong bài hát Giáng sinh phổ biến”Adeste Fideles”bằng tiếng Latin.

[53] Nhân vật chính trong truyện tranh dài kỳ Blondie của tác giả người Mỹ Chic Young, xuất hiện lần đẩu trên báo vào năm 1930. Đồ nội thất trong nhà Dagwood được vẽ một cách đơn điệu.

[54] Một dòng của Do Thái giáo khởi nguồn ở Đông Âu vào thế kỷ 18.

[55] Martin Buber (1878-1965): triết gia gốc Do Thái, theo chủ nghĩa hiện sinh.

[56] Các chất gây ảo giác.

[57] Các phong trào chính trị, tôn giáo ở các nước châu Âu từ thế kỷ 13 đến 17.

[58] Thái Ất Kim Hoa Tông Chỉ là cuốn Đan kinh (nói về phép luyện đan) nổi tiếng ở Trung Quốc, đã được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới, tương truyền do Tổ Lã Đổng Tân truyền dạy.

[59] Logos: Chúa Con, ngôi thứ hai trong tam vị nhất thể; cũng có nghĩa là Lời, Chúa Con là Lời của Thiên Chúa, ngôi thứ nhất.

[60] Những từ ngữ lạ lùng và vô nghĩa do tác giả tạo ra.

[61] Arthur Stanley Eddington (1882-1944): nhà vật lý thiên văn người Anh.

[62] Những câu từ bài thơ “Jabberwocky” trong Bên kia tấm gương - một trong những bài thơ vô nghĩa tiếng Anh nổi tiếng nhất, gồm nhiều từ vô nghĩa và từ mới tạo, kỳ lạ và nhiều tính đùa giỡn.

[63] The Nature of the Physical World (Bản chất của thế giới vật chất). J, M. Dent, London, 1935, tr. 280-81 (TG.)

[64] Những vần thơ trong một bài thơ vô nghĩa của nghệ sĩ, nhà thơ Anh Edward Lear (1812-1888).

[65] Luật cấm sản xuất, tiêu thụ, vận chuyển thức uống có cồn ở Mỹ thời kỳ 1920 -1933 khiến băng nhóm tội phạm có tổ chức bùng phát, đem lại những hậu quả xấu cho kinh tế, xã hội, và rượu vẫn được sản xuất lậu.

[66] Băng đảng chuyên đi mô tô phân khối lớn Harley-Davidson, được lập ra ở Mỹ năm 1948 và hiện nay có mặt ở nhiều nơi trên thế giới. Các cơ quan an ninh xếp Hell’s Angels vào loại băng đảng tội phạm có tổ chức.

[67] Đấu trường đua chiến xa của La Mã cổ đại.

[68] Mickey Spillane (1918-2006): nhà văn viết truyện trinh thám Mỹ.

[69] Nhân vật điệp viên nổi tiếng của nhà văn Anh Ian Fleming (1908-1964).

[70] Idris Parry, “Kafka, Rilke, and Rumpelstiltskin.” The Listener (Người nghe). British Broadcasting Corporation, London 2/12/1965, tr. 895. (TG.)

[71] Về điều này, độc giả hãy tìm các tác phẩm theo thư mục như Cosmic Consciousness của Bucke, Varieties of Religious Experience của James, và Watcher on the Hills của Johnson. (TG.)

[72] Filmer Stuart Cuckow Northrop (1893-1992): triết gia Mỹ, đóng góp trong lĩnh vực nhận thức luận.

[73] William A. Earle (1919-1988): triết gia Mỹ, theo thuyết hiện sinh và hiện tượng luận.

[74] Triết học kinh viện đã lỡ mất cơ hội ngàn vàng vào năm 1921, khi Ludwig Wittgenstein lần đầu tiên xuất bản cuốn Tractatus Logico-Philosophicus, kết bằng đoạn sau: “Phương pháp triết học đúng sẽ là thế này. Không nói gì ngoài cái có thể nói, tức là các mệnh đề của khoa học tự nhiên, tức là cái gì đó không liên quan gì đến triết học: và rồi luôn luôn, khi ai khác muốn nói cái gì đó siêu hình, thì giải thích cho y là điều đó không có hiệu quả đối với những mệnh đế của y. Phương pháp này có thể không làm hài lòng người khác - y sẽ không cảm thấy rằng chúng ta đang dạy y triết học - nhưng nó sẽ là phương pháp chính xác tuyệt đối duy nhất. Các mệnh đề của tôi được giải thích theo cách này: kẻ nào hiểu tôi cuối cùng sẽ nhận ra y không có giác quan, khi y đã trèo ra qua các giác quan, trên giác quan, qua giác quan. (Ấy là nói y phải ném cái thang đi, sau khi đã leo lên.) Y phải vượt qua những mệnh đề này; sau đó y sẽ thấy thế giới đúng. Biết thì thưa thốt, không biết thì dựa cột mà nghe.” Đây là thời điểm then chốt cho mọi triết gia kinh viện duy trì sự timg lặng và đưa môn học lên tầng mức trầm tư thuần túy tương tự như kiểu hành thiền trong Thiền tông. Nhưng ngay cả Wittgenstein cũng phải tiếp tục nói và viết, vì một triết gia còn làm sao khác được để chứng tỏ mình đang làm việc mà không phải chỉ trốn việc? (Đoạn trên trích từ bản dịch tiếng Anh của Tractatus, Routledge & Kegan Paul xuất bản tại London, năm 1929. Các tiết đoạn 6.53,6.54, và 7, tr. 187-89). (TG.)

[75] Cấu tạo từ tiếng Hy Lạp enantios (đối lập) và dromos (quá trình liên tục), một nguyên lý của Carl Gustav Jung (1875-1961), nhà tâm lý học người Thụy Sĩ. Theo nguyên lý này, sự phát triển bùng nổ của bất cứ lực lượng nào chắc chắn cũng sẽ làm nảy sinh lực lượng đối lập với nó.

[76] James Broughton (1913-1999): nhà thơ Mỹ.

[77] Trong The Bard and the Harper, James Broughton và Joel Andrews ghi lại. Đĩa than-1013, Musical Engineering Associates, Sausalito, California, sản xuất năm 1965. (TG.)